تالار گفتگوی بیداری اندیشه

بسیار جالب بود. جای شکرش باقی است که هنوز امثال آقای حداد، نگرشی چنین مثبت به طب سنتی دارند. خیلی امیدوار کننده هست. ان شاءالله که حکیمان و طبیبان سنتی بتونن مقام به ناحق گرفته خودشون رو از جامعه پزشکی غرب زده پس بگیرند.

از حسن گزینش شما متشکریم جناب احیاء عزیز

وقتي ما با تمدن غربي مواجه شديم غالباً يکباره از گذشته ي خود بريديم و با استقبال از اين تمدن, با خوشبختي بسيار به انتظار آينده نشستيم .با عجله هر چيز قديمي را که از پدران خود به ميراث برده بوديم از خانه بيرون ريختيم و سعي کرديم تا چيزي که به سليقه ي ميهمان ما خوش نيايد در خانه باقي نماند .اکنون که چند ده سال از آن هنگامه تاراج سنتها و ميراثها گذشته است و فهميده ايم آن ميهماني که در انتظارش بوده ايم, آن قدرها هم که فکر مي کرده ايم مؤدب و خوش خلق و نجيب و سالم نبوده و نيست و خود به فسادهاي گوناگون مبتلاست. شايد وقت آن رسيده باشد که بينديشم چه بايد بکنيم و چه بايد نکنيم. شايد هنگام آن باشد که بازمانده ي آن ميراث کهن را قدر بدانيم.



ما در عرض چند دهسال, ميراث هزار ساله ي خود را آتش زديم, علم و هنر و آداب و سنن خود را کنار گذاشتيم و سعادت را در آن دانستيم که غربي شويم. از جمله يادگارهاي عزيزي که در خانه داشتيم و بدور انداختيم, يکي هم سنت ارزشمند پزشکي ما يا «طب سنتي» بود, که چون با «طب جديد غربي» مشابه نبود, خوار و بي مقدارشد .

سخن اين است که با شناختن و شناساندن طب سنتي مي توان بسياري از گره هايي را که هم اکنون به دندان طب جديد باز مي شود با دست باز کرد, هر چند باز هم گره هايي باقي خواهد ماند که گشودن آنها جز با دندان ميسر نخواهد شد.

شايد مهمترين اعتراضي که مخالفان طب سنتي از لحاظ نظري بر اين طب وارد مي کنند, اين است که مي گويند «طب سنتي علمي نيست» و منظور آنان اين است که در طب سنتي مباني و معانيي وجود دارد که درک آنها مطابق روشهاي علم جديد غربي ممکن نيست و به همين دليل بايد از اين شيوه طبي دست شست و آن را رها کرد تا در انبار تاريک تاريخ, خاک خورده شود .
لازم است اين سخن را مختصراً بررسي کنيم. نخست مي پرسيم از کجا معلوم است که شناخت هستي و درک انحاء گوناگون عملکرد اجزاء آن, جز با روش علم جديد غربي امکان نداشته باشد؟ بديهي است که هر نظرگاه, در عين حال که چشم انداز خاصي را در برابر چشم قرار مي دهد, چشم انداز ديگري را از نظر پنهان مي کند .

اکنون در مغرب زمين که خود مهد علم جديد است، در وجود حقايقي که درک آنها با شيوه هاي علم جديد ميسر نيست و يا لااقل تاکنون ميسر نشده, ترديدي باقي نمانده است و مخصوصاً «انسان» موجودي است که روز به روز عنوان «ناشناخته» بر او بيشتر صدق مي کند و جلوه هاي جسمي و روحي معماگونه ي تازه اي از او به ظهور مي رسد. فراموش نکنيم که طب نيز از آنجا که موضوع آن بدن «انسان» است و به نحوي با همين «موجود ناشناخته» سرو کار دارد, از جنبه هاي «شناخته نشده» تهي نيست .

اکنون با توجه به اين گونه سنتهاي طبي, که مغاير با شيوه ي طبي علم جديدند, مي توان «سلامت» و «معالجه ي بيماريها» را به قله اي تشبيه کرد که براي رسيدن بدان راههاي مختلفي وجود دارد .

اما در باب اين اعتراض که « طب سنتي علمي نيست » به گونه اي ديگر نيز مي توان سخن گفت. غرض از طب چيست؟ آيا نه اين است که غرض از طب «حفظ سلامت و رفع بيماري» است؟ اگر طب را مجموعه ي تدابيري بدانيم که براي وصول بدين غرض به کار گرفته مي شود, در آن صورت بايد بگوييم ملاک معتبر بودن يا نبودن يک نظام طبي تنها اين است که آيا چنين غرضي از آن حاصل مي شود يا نه. بنابر اين اگر ما با يک سنت طبي سر و کار داشته باشيم که بتواند بيماريها را با تجويز دارو و يا برخي تدابير ديگر درمان کند, ولي در عين حال کيفيت دقيق علمي نحوه ي حصول اين درمان بر ما معلوم نباشد, اين جهل و ناآگاهي ما, از ارزش آن سنت طبي نمي کاهد, زيرا غرضي که از طب منظور نظر است حاصل آمده که همان معالجه ي بيماري است و بر عکس اگر طبي باشد که مثلاً به شيوه هاي علم جديد, خاصيت و تأثير مواد مختلف را ولو با تحليلهاي رياضي بيان کند و مراحل بيماري و درمان را دقيقاً و مو به مو به صورت نظري تقرير نمايد, اما در عمل از معالجه ي بيمار عاجز باشد, آن شيوه ي طبي, معتبر محسوب نمي شود.

يکي از تفاوتهاي مهم ميان طب سنتي و طب جديد اين است که در طب جديد, در مطالعه مرض, از ابتدا به سراغ عضوي مي روند که در آن بيماري, مورد آسيب قرار گرفته است؛ يعني توجه دقيق خود را نه به همان بدن به عنوان يک کل, بلکه به يک عضو خاص معطوف مي دارند و آن عضو را مورد تجزيه و تدقيق قرار مي دهند و سعي مي کنند آثار آن بيماري را در اجزاء هر چه کوچکتر مشخص سازند و اگر بتوانند اين پيگيري را تا حد سلول و ملکول نيز ادامه دهند .

به عبارت دقيقتر در علم جديد آنچه اصل قرار مي گيرد کثرت است و وحدت مشهود در موجودات و ارگانيسم ها, يک وحدت اعتباري است نه وحدت ذاتي, در حالي که در جهان بيني سنتي در يک موجود واحد, هم وحدت مي تواند اصيل باشد و هم کثرت و کل مي تواند به عنوان يک کل, خاصيتي داشته باشد که در هيچ يک از اجزاء آن نباشد .

طب سنتي نيز بر اساس چنين فلسفه اي به طبيعت نظر مي کند و بدن انسان را تنها مجموعه اي از اجزاء که فقط با يکديگر ارتباط مکانيکي دارند تلقي نمي کند. بلکه در بدن به نوعي مديريت مستقل قائل است که از آن به «نفس» تعبير مي کند, و به همين دليل در بدن از يک حقيقت واحد به نام «مزاج» سخن مي گويد که در ايجاد و حفظ سلامت بدن, سابقه اي بنيادي دارد.
چگونه مي توان قبول كرد كه اين همه طبيبان كه تاريخ تنها نام معدودي از آنها را بخاطر سپرده است در طول تاريخ با موهوماتي رنگارنگ، به دروغ، مردم همه ي نسلها را سرگرم مي كرده اند؟ مگر نه اين است كه امروزه تصور بسياري از ما از طبيبان سنتي چنين تصوري است؟ چگونه مي توان گفت اين همه حادثه ها كه از طبيبان و بيماران نقل شده دروغ است و همه ي بيمارستانها و مدرسه هايي كه در آنجا طب مي آموخته اند، نمايشخانه اي بوده كه در آن امر موهومي در طول تاريخ بر صحنه مي آمده است .

آيا مي توان گفت مردم همه مي دانسته اند كه از اين طبيبان كاري ساخته نيست و باز هم بدانان رجوع مي كرده اند و با آنكه علم طبيبان از رنج آنان نمي كاسته، آنهمه احترام و عزت برايشان قائل بوده اند و آن شيادان را «حكيم» مي ناميده اند؟ آيا مي توان گفت همه ي شاهان و اميران و محتشماني كه در دستگاه خود طبيباني داشته اند، از آن طبيبان خيري نمي ديده اند?
خوشبختانه همه ي اقوام جهان مثل ما نبوده اند كه به محض مواجهه باطب جديد، طب سنتي را باطل و بي ثمر فرض كنند. براي ما ايرانيان، بهترين نمونه شبه قاره ي هند و پاكستان است .در هند و پاكستان، اشتغال به طب سنتي جرم و جنايت محسوب نمي شود، بلكه به موازات طب جديد، به صورت رسمي، در زندگاني مردم دخالت و شركت دارد .در بسياري از دانشگاههاي معتبر، دانشكده هاي طب سنتي، در كنار دانشكده هاي طب جديد و مستقل از آنها، «حكيم» تربيت مي كنند. در آنجا «دوا خانه» هاي طب سنتي در كنار مطب حكيمان، ما را به ياد عطاريهاي پر رونق نيشابور مي اندازد، البته آن نيشابوري كه هنوز مورد حمله ي مغول قرار نگرفته بود .

يا بايد گفت اين همه مردمي كه در اين شهرهاي آباد و پر جمعيت بدين عطاريها و بيمارستانها روي مي آورند و مقامات مسئولي كه به اين دانشكده ها و به اين حكيمان اجازه ي طبابت داده اند، ديوانه و احمقند و يا بايد قبول كرد كه ما با طب سنتي خود معامله ي خوبي نكرده ايم و «يوسفي را به زر ناسره بفروخته ايم». حتي به كساني كه شرط حقيقي بودن هر واقعيتي را «اروپايي بودن» آن مي دانند بايد گفت در خود مغرب زمين سابقه ي مخالفت با تسلط همه جانبه ي طب جديد و حفظ طب سنتي و بهره گيري از تجربه هاي ديرينه مربوط به گياهان دارويي، سابقه اي برابر تاريخ طب جديد دارد و كتابهايي كه در اين باره به چاپ رسيده و انجمن هايي كه براي حفظ و اشاعه ي اين طب به وجود آمده، چندان پرشمار است كه ذكر آنها در اين مقال و مقاله نمي گنجد.
عجبا كه ما از يك سو اين همه به بوعلي افتخار مي كنيم و خيابان و تالار و دبيرستان و دانشگاه به ياد او و به نام او برپا مي كنيم و بر سر گورش بناي با شكوه مي سازيم و از سوي ديگر هر كه را كه از قانون او، شفا طلبد مجنون و مجرم مي دانيم و به دادگاهش مي كشانيم. چه بسيار گياهاني كه ساقه و برگ و ريشه و گل آنها به صور مختلف در لباس داروهاي طب جديد بر ما عرضه مي شود و چه بسيار داروهاي ساختگي شيميايي جديد كه به تقليد از مواد موجود در همين گياهان طبيعي ساخته شده است. كاش مي دانستيم كه گاهي آنچه به مثقال و به بهاي گران از فرنگ وارد مي كنيم، همان است كه خود خروار خروار به بهاي اندك فروخته ايم.

چرا احياي طب سنتي لازم است؟
اگر بشر قديم از گياهان دارويي براي حفظ سلامت و رفع بيماريهاي خود استفاده مي كرده است، در واقع بخشي از طبيعت، يعني آن گياهان را براي تأثير در بخش ديگري از طبيعت، كه همان بدن او مي بوده به كار مي گرفته است .آيا با ظهور تحولات علمي و صنعتي و اجتماعي جديد كه موجب دگر گوني محيط بيروني بشر شده ، جسم او و بدن او هم دچار دگر گوني شده است؟ مسلماً چنين نيست. اگر دنياي بيرون ما ديگر آن محيط طبيعي گذشته نيست، بدن ما همان جسم طبيعي است كه بوده است و همان طور كه گياهان در گذشته بر اين جسم طبيعي اثر داشته اند، امروز نيز اثر دارند.

طبيعت، تنها با طبيعت سازگاري كامل دارد. هر امر غير طبيعي كه به دليل غير طبيعي بودنش، از لحاظي تأثير خارق العاده و غير معمول مثبتي دارد، از لحاظ ديگر تأثيري منفي به جا خواهد گذاشت. آثار زيانمند جنبي داروها در بدن انسان دقيقاً شبيه آثار تناهي آور و مسموم كننده صنايع جديد در طبيعت است.

اما احياي طب سنتي نتايج اجتماعي مهمي نيز در بردارد كه اكنون بدانها اشاره مي كنيم. با اين كار ما مي توانيم تا حدودي به نوعي خودكفايي برسيم. اين خودكفايي دو جنبه دارد كه يكي علمي و ديگري اقتصادي است. ما امروزه در طب جديد از نظر علمي يكسره ريزه خوار و جيره خوار علم غربي هستيم.

تنوع آب و هوا و خصوصيات اقليمي فلات ايران به اندازه اي است كه انواع بسياري از گياهان نادر طبي در اين سرزمين مي رويد كه بي ترديد با رونق گرفتن تهيه گياهان دارويي، مي توان قسمتي از آن را نيز صادر كرد. نتيجه اجتماعي ديگري كه از احياي طب سنتي عايد همگان مي گردد، ارزاني اين طب است .

با احياي طب سنتي در بسياري موارد، بسته هاي گياهان دارويي ارزان قيمت، جاي شيشه ها و جعبه هاي گران قيمت دارو را خواهد گرفت و اين نكته اي است كه از فرط وضوح نيازي به توضيح آن نيست.

علت عمده افول طب سنتي در ايران دو چيز است: نخست خودباختگي ماست نسبت به تمدن غربي، و روي گرداني از هر آنچه خود داشته ايم و از هر آنچه نام «سنت» بر آن نهاده شده است .براي فهم علت دوم مخالفت با طب سنتي، بايد ديد احياي طب سنتي به چه كساني ضرر مي زند؛ احياي طب سنتي آن دسته از سرمايه داران بزرگ خارجي و نمايندگان آنها و به آن دسته پزشكاني كه با جان آدمي سوداگري مي كنند زيان مي رساند. هر انسان، مادام كه به داروهاي شيميايي گران قيمت محتاج است، يك مشتري بالفعل دائمي كارخانه سازنده دارو محسوب مي شود و پيداست كه بالاخره در ميان سرمايه داران كارخانه هاي داروسازي و واسطه هاي دارويي و پزشكان، كساني پيدا مي شوند كه سود خود را بر سلامت ديگران ترجيح مي دهند و همين كافي است تا با هر اقدامي كه حتي احتمالاً موجب كم شدن سود كلان آنها مي شود، به مخالفت برخيزند .

باشد كه پيش از آنكه آخرين دكانهاي عطاري اين مرز و بوم براي هميشه بسته شود و پيش از آنكه پيرمرداني كه هم اكنون آخرين حاملان يك سنت هزاران ساله اند، بميرند، به خاكستر نيمه گرم طب سنتي ايران نفس پاك تازه اي دميده شود .

اگر بشر قدیم از گیاهان دارویی برای حفظ سلامت و رفع بیماریهای خود استفاده می کرده است، در واقع بخشی از طبیعت، یعنی آن گیاهان را برای تأثیر در بخش دیگری از طبیعت، که همان بدن او می بوده به کار می گرفته است .آیا با ظهور تحولات علمی و صنعتی و اجتماعی جدید که موجب دگر گونی محیط بیرونی بشر شده ، جسم او و بدن او هم دچار دگر گونی شده است؟ مسلماً چنین نیست. اگر دنیای بیرون ما دیگر آن محیط طبیعی گذشته نیست، بدن ما همان جسم طبیعی است که بوده است و همان طور که گیاهان در گذشته بر این جسم طبیعی اثر داشته اند، امروز نیز اثر دارند.

---