تالار گفتگوی بیداری اندیشه

كتاب «بازنمايي ايران و اسلام در هاليوود» نوشته دكتر عبدالله بيچرانلو به ابعداد مختلف اين تصوير اشاره داشته كه درباره دلايل ساخت اين قبيل فيلم‌ها و اهدافشان با او به گفت‌وگو نشستيم.

هنوز چند ماهي از انتشار كتاب بازنمايي ايران و اسلام در هاليوود نگذشته كه شاهد اكران فيلمي چون «آرگو» و فيلمي موهن درباره نبي اكرم(صلّي اللَّه عليه و آله و سلّم) هستيم. عملكرد هاليوود در توليد اين آثار را مي‌توان به يك تهاجم و جنگ نرم تشبيه كرد.

توليد اين‌گونه آثار در وهله اول ممكن است نوعي تهاجم به نظر برسد كه از جانب آمريكا عليه اسلام و ايران رخ داده، اما در حقيقت، در واكنش به خطري است كه از جانب آمريكا احساس شده؛ خطري كه از تغيير تدريجي نگرش‌ها درخصوص ايران و اسلام در ميان افكار عمومي در كشورهاي مختلف بويژه در غرب ايجاد مي‌شود. به همين دليل در دوره‌هاي مختلف تلاش مي‌شود به شيوه‌هاي گوناگون تنور اسلام­​هراسي و ايران‌هراسي داغ نگه داشته شود تا هراس از آنها مانع نزديك شدن به آنان و شناخت بهترشان شود.

در اين خصوص مردم عادي ديگر كشورها مورد نظر هستند، بنابراين از هر فرصت ارتباطي در هر عرصه‌اي كه فراهم مي‌شود همچون ميادين ورزشي، جشنواره‌هاي گوناگون فرهنگي ـ اجتماعي يا هرگونه تعامل فرهنگي ديگر براي اين منظور بايد مورد توجه قرار گيرد. تاثير ارتباطات چهره به چهره بر افراد بسيار عميق‌تر از تاثير رسانه‌هاست.

از اين رو اولويت را در اين زمينه بايد به ارتباطات ميان فرهنگي چهره به چهره داد و در گام بعد از ظرفيت‌هاي رسانه‌اي مانند ارتباطاتي كه در فضاي مجازي شكل مي‌گيرد يا رسانه‌هاي برون‌مرزي بهره برد.

شايد در نگاه اول بحث از توسعه و تقويت زيرساخت‌هاي مربوط به گردشگري، ارتباط چنداني با اين موضوع نداشته باشد، اما تجربه گفت‌وگو با بسياري از اتباع خارجي كه به ايران سفر كرده‌اند، نشان داده اثربخش‌ترين رويكردي است كه مي‌توان از آن براي زدودن غبارهاي شكل گرفته در افكار عمومي بين‌المللي درخصوص ايران و اسلام استفاده كرد و اين يعني فراهم كردن زمينه‌هاي گوناگون حضور اتباع ديگر كشورها بويژه كشورهاي غربي در ايران.

ساخت آثار كليشه‌اي درخصوص اقوام مسلمان و مردم خاورميانه تقريبا از دوره‌هاي آغازين سينماي هاليوود وجود داشته است، اما توليد اين آثار از دهه 90 يعني از زمان افول كمونيسم تشديد شده است. در اين دوره، مسلمانان در جايگاهي قرار گرفتند كه پيش‌تر كمونيست‌ها در فيلم‌هاي سينمايي قرار داشتند يعني در نقش «ديگري» كه غرب با آنها در تقابل است.

سينماي ايران در مواجهه با حملات هاليوود، موضعگيري خاص خودش را داشته است.

بيشتر آثار سينماي ايران چندان رويكرد بين‌المللي يا جهاني نداشته است، با اين حال در دوره‌هاي مختلف، فيلم‌هايي توليد شده كه بتواند تصويري مناسب از ايران يا اسلام ارائه كند. برخي از آثار آقاي مجيدي يا ميركريمي يا ديگران در اين زمره‌اند، اما هنوز فاصله بسيار زيادي تا نقطه مطلوب وجود دارد.

در فضاي هاليوود بيش از هزار فيلم كه تصويري مخدوش از اقوام مسلمان و خاورميانه ارائه مي‌كنند، ساخته شده است.

در انگليس، فرانسه و گاه با مشاركت ايرانيان در سوئد نيز آثاري توليد شده است، اما در قياس با آثار توليد شده در فضاي هاليوود، وزن و اهميت چنداني نداشته‌اند.

بيچرانلو: احتمال مي‌رود اقبالي نسبي نصيب فيلم آرگو شود چون پس از گذشت سه دهه كه رسانه‌هاي گوناگون غرب، شكست آمريكا در جريان تسخير سفارت اين كشور در ايران را تكرار كرده‌اند و نوعي سرخوردگي در آنها ايجاد شده است اين فيلم به نوعي مرهم بر زخمي سي ساله است

هر يك از اين رسانه‌ها جايگاه و اهميت خود را دارند؛ وقتي فيلمي در سينما به نمايش درمي‌آيد، مخاطب در لابه‌لاي يك داستان كه ممكن است اكشن، درام يا هر ژانر ديگري باشد به تماشاي فيلم مي‌نشيند. در اين زمينه ژانر اكشن در دهه‌ 90 بيشتر مورد بهره‌برداري قرار گرفت اما در دهه اخير بتدريج به سمت تاريخي و درام رفته‌اند. مخاطب به سينما نيامده كه به تماشاي پروپاگانداي آمريكا عليه ايران يا اسلام بنشيند، بلكه مي‌خواهد فيلمي را تماشا كند و سرگرم شود.

اين آثار بيشتر به كليشه‌سازي و محدودكردن تصويرسازي از ايران و اسلام به چند مفهوم مانند خشونت‌گرايي و جنگ‌طلبي، بربريت و تروريسم، بدويت و عقب‌ماندگي، نامعقول و خردگريزبودن، زن‌ستيزي و مفاهيمي اين چنين پرداخته‌اند. همچنين تلاش مي‌شود مفاهيم يادشده در همنشيني با عناصر، نشانه‌ها و نمادهاي ايراني و اسلامي قرار گيرد؛ براي مثال تلاش بسيار زيادي صورت گرفته تا صداي اذان براي بسياري از مخاطبان تداعي‌كننده خشونت و اعمال تروريستي باشد و به نحوي مخاطبان غربي به صداي اذان اين‌گونه شرطي شوند.

به نظرم بيشتر فيلم‌هاي ساخته‌شده با اقبال زيادي مواجه نشده‌اند چون رويكرد پروپاگاندايي بر آنها حاكم بوده است، اما برخي فيلم‌هاي معتدل مانند «ملك خداوند» با اقبال مواجه شده‌اند. احتمال مي‌رود اقبالي نسبي نصيب فيلم آرگو نيز شود چون پس از گذشت سه دهه كه رسانه‌هاي گوناگون غرب، شكست آمريكا در جريان تسخير سفارت اين كشور در ايران را تكرار كرده‌اند و نوعي سرخوردگي در آنها ايجاد شده است، اين فيلم به نوعي مرهم بر زخمي سي ساله است.

نقطه‌ مشترك همه‌ اين آثار را مي‌توان در رويكرد تقابل‌گرايانه‌ آنها درقبال اسلام و به طور خاص ايران دانست كه ريشه در گفتمان شرق‌شناسانه حاكم بر رسانه‌هاي غرب دارد و به نظر نمي‌رسد بزودي اين گفتمان كمرنگ يا محو شود؛ چرا كه عمري بيش از دو قرن دارد و بسيار در فضاي فكري و فرهنگي غرب ريشه دوانده است. از اين رو وظيفه متفكران هر دو سو يعني شرق و غرب در اين زمينه بسيار سنگين است.