تالار گفتگوی بیداری اندیشه

[b] هوا

حکمابرای هواارزش خاصی قائل بودندوبه نقش هوای سالم درحفظ سلامت توجه داشتند،چون هواتأثیرمهمی برقلب وروح حیوانی داردواین روح،خودبرروح نفسانی وطبیعی اثرمیگذارد.به عبارت دیگر،هواتمامی افعال وحرکات بدنی ونفسانی راتحت تأثیرقرارمیدهد.هوای موردنیازانسان ازطریق ریه‌هاومقداراندکی نیزازطریق پوست واردبدن میگرددهرتغییرفیزیکی ویاشیمیایی درهواهرچنداندک،میتوانداثرزیادی برسلامتی انسان بگذارد.هواتابع شرایط فصول،جغرافیاومحل زندگی میباشد.تغییردرجه هوادراوقات مختلف روزودرفصول مختلف وهمچنین آلودگی هوامیتواندتعادل بدن رابهم بزند.چنانکه میدانیم اکسیژنِ واردشده به بدن بعدازفعل‌وانفعالات مخصوصی،دی‌اکسیدکربن وبخار آب تولید می‌کند، و این دو از طریق ریه و پوست دفع می‌گردند. هرگونه اختلالی در ورود اکسیژن کافی به بدن و یا دفع دی‌اکسیدکربن و بخار آب از بدن صورت گیرد سلامت بدن را به‌طور جدی تهدید خواهد کرد. تراکم جمعیت در یک محیط بسته، و کیفیت نامناسب هوا دو عامل مهم نرسیدن اکسیژن کافی به بدن و دفع دی‌اکسیدکربن از آن هستند و در بدن آشفتگی‌هایی پدید می‌آورند. این اختلالات گاه حاد هستند و بیمار به‌سرعت متوجه آن می‌شود و گاهی مزمن‌اند و ممکن است مشکلات گوناگونی برای بیمار ایجاد کرده، حتی پزشکان را نیز در تشخیص دچار سردرگمی کنند. سردستة این اختلالات خستگی مزمن می‌باشد که امروزه به علت آلودگی هوا و عدم تنفس هوای مناسب و علل دیگر، به‌طور گسترده مشاهده می‌شود.هوای آلوده به سرب، موجب کاهش حرارت غریزی و افزایش تظاهرات بالینی غلبة سردی و خشکی مانند افسردگی، خواب‌های آشفته، بی‌خوابی، خستگی و گرفتگی عضلات ساق پا می‌شود.[/b]در طب سنتی ایران در تدابیر تندرستی، به تامین هوای سالم و مناسب تاکید فراوانی شده است. مباحث مختلفی در مورد اقالیم، هوای آلوده و وبایی، تهویه و روش‌های اصلاح هوا، هوای مناسب هر مزاج و… به‌طور مفصل بیان شده است
تدبیر هوا
یکی از اسباب ضروری، هوای پیرامون ماست. بهترین هوا، هوایی است که موجب حفظ سلامتی و یا اعاده آن در شرایط بیماری شده و موجب تقویت بدن، تصفیه و تعدیل اخلاط و ارواح شده و به هضم غذا کمک کند.
این هوا باید واجد 2 ویژگی باشد:
1- از نظر گرمی و سردی، معتدل باشد. زیرا:یکی ازکارکرد های هوا برای بدن انسان ترویح قلب است.چرا که مزاج طبیعی قلب،گرم و خشک است.و به خاطر وجود حرکت دائمی آن در طول زندگی اگر وسیله خنک کننده دائمی برای آن نباشد بر اثر گرمای زیاد فاسد شده و حرکت آن متوقف می شود. این وسیله خنک کننده هوایی است که دائما باید از طریق ریه به آن برسد.
دومین کارکرد هوا، تعدیل روح است. و چون روح طبیعی و نفسانی نیز از روح حیوانی که منشأ آن قلب است مشتق شده اند و روح که جسمی لطیف و دائم در حرکت است بخاطر حرکت، زمینه گرم شدن بیش از حد را دارد که هوای معتدل مانع از گرم شدن بیش از حد و در نتیجه مانع فساد آن می شود.
2- هوا باید عاری از گرد و غبار و دود باشد.
هوای آلوده به گرد و غبار و دود در ظاهر نیز مشخص است. و این هوای آلوده مانع عملکرد طبیعی قلب شده و از طرفی خون را نیز آلوده می کند.
3- هوا باید عاری از بخارات بد و جوهر غریب باشد.
هوا ممکن است در ظاهر عاری از دود و غبار باشد ولی در واقع آلوده به بخارات سمی و جوهر غریب باشد که با چشم دیده نشود. مثال هایی از این هوا عبارتست از: هوای اطراف نیزار، برنجزار، مرداب ها و برکه هایی که آب راکد در آنها جمع شده، مزبله*ها، انبارهای زغال، معادن گوگرد و جیوه،هوای اطراف درختانی چون درخت گردو، درخت انجیر و درخت بید انجیر.
هواهای مزبور پس از ورود به بدن توسط استنشاق موجب فساد اخلاط صالح بدن و نیز روح طبی می گردند.
به طور خلاصه می توان گفت: بهترین هوا برای تنفس هوایی است که نفس کشیدن در آن راحت باشد و حلق و مجاری هوایی را نفشارد و سبب تنگی نفس نشود.
دکتر رضا ایلخانی
دستیار طب سنتی دانشگاه علوم پزشکی تهران
عوامل تأثیرگذار بر هوا به دو دسته کلی تقسیم می شود:1- عامل طبیعی که عبارتست از فصول چهارگانه که به سبب حرکت زمین به دور خورشید ایجاد می گردد.
2- عوامل غیرطبیعی تأثیرگذار بر هوا که خود دو قسم است:
عواملی که باطبیعت انسان ضدیت دارند شامل هوای وبایی (یعنی هوایی که در آن عوامل بیماری*های واگیردار وجود دارند و از طریق استنشاق و یا مجاورت با آن هوا، برخی بیماری ها به انسان منتقل می شود.) وهوای ناشی از آلاینده*های صنعتی اس

عواملی که با طبیعت انسان ضدیت ندارند. که شامل دو دسته عواملی آسمانی و عوامل زمینی می شوند.
عوامل آسمانی: مثلً همراستا شدن برخی ستارگان پرنور که می توان موجب زیادتر شدن گرمی هوا و یا کسوف و در نتیجه موجب سردی هوا شوند.
عوامل زمینی که عبارتند از: باد- کوه- دریا- خاک- ارتفاع و اقلیم
دکتر رضا ایلخانی
دستیار طب سنتی دانشگاه علوم پزشکی تهران
کره زمین توسط خط استوا به دو نیمکره شمالی و جنوبی تقسیم می شود. هر یک از دو نیمکره بر حسب عرض جغرافیایی نسبت به خط استوا به مناطق هفتگانه تقسیم می شوند که به هر یک از این مناطق اقلیم گفته می شود.
نکته:چون حکما بیشتر در نیمکره شمالی ساکن بودند و مناطق مسکونی جهان نیز بیشتر در نیمکره شمالی واقع است لذا هرگاه ذکری از اقالیم هفتگانه (اقالیم سبعه) می شود معمولاً*مقصود اقالیم هفتگانه نیمکره شمالی زمین است.
خط استوا در صفر درجه عرض جغرافیایی و قطب شمال در 90 درجه عرض جغرافیایی در نظر گرفته می شود.
اقالیم سبعه در حد فاصل صفر درجه عرض جغرافیایی (خط استوا) تا حدود 53 درجه عرض جغرافیایی واقع است. نکته:حکما مناطقی که در حد فاصل 53 درجه تا 90درجه عرض جغرافیایی (قطب شمال) واقع بودند را به دلیل سردی شدید هوا قابل سکونت انسان نمی دانستند. لذا این محدوده در تقسیم بندی اقالیم نیز وارد نشده است
.عرض جغرافیایی هر یک از اقالیم عبارتست از:
اقلیم اول از خط استوا تا 20 درجه عرض جغرافیایی
اقلیم دوم از 20 درجه تا 27 درجه عرض جغرافیایی (حدود 7 درجه عرض جغرافیایی)
اقلیم سوم از 27 درجه تا 33 درجه عرض جغرافیایی (حدود 6 درجه عرض جغرافیایی)
اقلیم چهارم از 32 درجه تا 39 درجه عرض جغرافیایی (حدود 6 درجه عرض جغرافیایی)
اقلیم پنجم از 39 درجه تا 43 درجه عرض جغرافیایی (حدود 4 درجه عرض جغرافیایی)
اقلیم ششم از 43 درجه تا 47 درجه عرض جغرافیایی (حدود 4 درجه عرض جغرافیایی)
اقلیم هفتم از 47 درجه تا 53 درجه عرض جغرافیایی (حدود 6 درجه عرض جغرافیایی)
در اقلیم اول حرارت غالب است و هرچه به سمت اقلیم هفتم پیش رویم از شدت حرارت کم می شود تا اقلیم چهارم، که معتدل ترین اقلیم محسوب می شود. پس از اقلیم چهارم هرچه به سمت اقلیم هفتم پیش رویم از اعتدال هوا کاسته و بر سردی افزوده می شود ،به طوریکه اقلیم هفتم سردترین اقلیم است.
نکته مهم (1) بنابر نظر بوعلی سینا تحت خط استوا معتدل ترین اقلیم است. و بنابر نظر برخی از حکما اقلیم چهارم معتدل ترین اقلیم است. این دو نظر قابل چمع هستند. با این توضیح که محدوده خط استوا به عرض تقریبی 200 کیلومتر (یعنی کمتر از یک درجه عرض جغرافیایی) از هوای معتدل برخوردار است و سپس هوا به شدت گرم و مرطوب می شود و هرچه به سمت اقلیم چهارم پیش رویم از حرات کاسته و به اعتدال هوا نزدیک می شود. به طوریکه اقلیم چهارم (حدود
6 درجه عرض جغرافیایی) از هوای معتدلی برخوردار است
.نکته مهم (2)تا اینجا به شش عامل تأثیر گذار اصلی بر هوا اشاره شد. دو عامل فرعی عبارتست از: ابر و شب و روز.

نزد حکمای طب ایرانی، فصل بهار زمانی است كه مردم سرزمین معتدل محتاج به پوشش زیاد به سبب سردی هوا و نیز محتاج ترویح به سبب گرمی هوا نباشند
.شروع بهار به سبب روئیدن گیاهان و برگ برآوردن درختان و ظهور شكوفه‌ها، موجب سبزی و خرمی زمین است و باعث بارداری حیوانات و رونق چهره و بدن، و فربهی و سرخی رنگ رو و غیره می‌گردد
.مزاج فصل بهار گرم و مرطوب در حد اعتدال بوده و به سبب اعتدال مزاج و لطافت، مقوی قوا می‌باشد و به دلیل این که این فصل مناسب مزاج روح است، موجب تقویت آن می‌گردد
.این فصل موافق با تمام سنین است و بویژه برای پیران و صاحبان مزاج سرد و خشك مناسب‌ترین فصل برای زندگی و سلامت می‌باشد
.به دلیل از بین رفتن سرما و ریزش باران‌های پیاپی و گرمای روز، در بهار قوا تقویت شده و خون در این فصل افزایش می‌یابد و بیماری‌هایی همچون دگرگون شدن خون (اختلاف الدم)، خونریزی بینی، ترك برداشتن رگ‌ها، پیدایش بزاق خون‌آلود، و سرانجام سرفه، بویژه در سرمای بهار كه به زمستان شباهت دارد، را به وجود می‌آورد
.در این فصل اخلاط حبس شده در زمستان، رقیق گردیده و به حركت در می‌آیند و اگر بدن نتواند این اخلاط را به طور كامل دفع نماید، به سوی اندام‌های ضعیف مانند کشاله‌های ران و زیر پوست و اطراف بدن جاری می‌شوند و باعث تولید امراض شایع در این فصل مانند دمل‌ها و ورم‌های چرکی و جوش‌ها و خارش و جرب و ورم‌های حلق می‌گردند و اگر وارد مغز شده و به بطن‌های مغزی برسند، موجب بروز صرع و سکته‌ها می‌گردند و اگر به غشاهای مغزی وارد شوند موجب بروز وسواس سوداوی می‌شوند، و اگر به بینی بریزند موجب زکام، گرفتگی صدا، سرفه و.... همچنین ریزش این مواد ردیّه به مفاصل باعث ورم‌های چرکی مفصلی و درد مفاصل می‌گردد
. از سوی دیگر هر بیماری كه ماده آن در زمستان ساكن باشد، در این فصل به هیجان آمده، نضج یافته و دفع می‌گردد. پس شدت یافتن بیماری در این فصل لزوماً به دلیل بدی آن نیست، بلكه بنا بر انضاج و دفع طبیعت و تقویت آن و نیز پاکسازی بدن و دفع فضولات از آن می‌باشد
.همچنین شیخ‌الرئیس پورسینا معتقد است در این فصل بیماری‌های مزمن بروز می‌نمایند
.در بهار، بدن كسی كه در زمستان به سبب پرخوری و كم‌حرکتی دچار افزایش خلط‌ها گشته‌، برای بیماری‌هایی كه زاده این خلط‌ها است آمادگی دارد زیرا بهار مواد خلط‌ها را می‌گدازد. همچنین بنا بر رأی پورسینا، چون در این فصل مواد بلغمی در بیماران بلغمی تحریك می‌شود، بیماری‌های سكته و فالج و درد مفاصل بیشتر در این بیماران بروز می‌كنند.

تدابیر مهم در فصل بهار

1-خونگیری (رگ زدن و حجامت)اطبای پیشین برترین استفراغ در فصل بهار را استفراغ خون می‌دانستند که توسط انجام عمل حجامت و در برخی موارد فصد قابل اجرا می‌باشد. صد البته توجه به این نکته لازم است که
این اعمال تنها در موارد خاص و فقط و فقط با تشخیص و تجویز پزشک زبردست باید انجام شوند و اقدام به آنها به طور خودسرانه یا بدون بررسی‌های لازم می‌تواند موجب عوارض سختی گردد.

2-تخلیه و تصفیه مزاج به ویژه قی كردن و استفاده از مسهلات اطبای كهن به مردم سفارش می‌كردند كه حتما در آغاز بهار، پیش از انبساط و تخلخل اخلاط و پر شدن رگ‌ها و اندام‌ها از آن، بدن را از اخلاط بد پاك كنند. بهترین زمان شروع پاك‌سازی بهاره از روزهای نخست فروردین‌ماه است و اندام‌های هدف در پاكسازی بهاره كبد، كلیه‌ها و روده‌ها هستند.

3-پرهیز از نوشیدنی‌های گرمی‌بخش و بسیار رطوبت‌آور

4-دوری جستن از غذاهای مولد خون و کم کردن مصرف انواع گوشت

5- استعمال غذاهای سرد كه اخلاط را ساکن نموده و آنها را غلیظ می‌گرداند و رقت آنها را تعدیل می‌کند.

6-پرهیز از جنبش‌های بیش از حدبدنی وهمچنین انجام ورزش معتدل(سبك‌ترازورزش درزمستان)هربامدادپیش ازطعام.
7-پرهیز از جنبش زیاد روانی، زیرا به مزاج هوا كمك می‌نماید و عوارض آن را افزایش می‌دهد.

8- پرهیز از انباشتن بدن از غذا و مصرف غذا به دفعات متعدد، زیرا كه امتلاء خود موجب تشدید عوارض این فصل خواهد گردید.

9- استفاده ازنوشیدنیهاورب‌های فرونشاننده گرمامانندشربت ریواس،عرق كاسنی،شربت زرشك وغوره ورب غوره وشربت نارنج ولیمووبه

10- پرهیز از مصرف مواد گرم و تلخ و تند و شور و تیز

11- پوشیدن لباس‌های لطیف و سبك و كم كردن رواندازبهترین پوست برای استفاده در این فصل پوست سنجاب است زیرا گرمای آن کم است و همچنین جامه‌های پنبه‌دار كه پنبه آن اندك باشد.

12- اجتناب از حمام خیلی گرم و كل گرم‌كننده‌ها مانند ادویه‌جات و استعمال پایین‌آورنده‌های حرارت و ساكن‌كننده‌های مواد
13- پرهیز از مصرف آب با معده خالی و ناشتا

مواد لازم:لوبیا چیتی 1 لیوان، عدس 2 قاشق غذاخوری، برنج 3 قاشق غذاخوری، سبزی تازه شامل تره، جعفری و اسفناج پاک کرده 700 گرم، پیاز متوسط یک عدد، آلوبخارا
1 لیوان، روغن زیتون 6 الی 7 قاشق غذاخوری، گوجه فرنگی 2 عدد، آب غوره به مقدار لازم، نعناع خشک به مقدار لازم، نمک، فلفل و زردچوبه و گلپر ساییده شده به مقدار لازم.

طرز تهیه:حبوبات را که از شب قبل خیس کرده‌اید، روی حرارت بگذارید تا به آرامی بجوشد. سپس سبزی خرد شده را به همراه نمک و ادویه به آن اضافه کنید و به مرور به هم بزنید تا پخته شود. در زمان پخت، آلوها را به آش اضافه کنید
. می‌توانید زمانی که آلوها پخته شدند، آنها را در آورید و پس از جدا کردن هسته‌هایشان، دوباره به آش اضافه کنید.این مقدار غذا برای 4 تا 5 نفر کافی است.

شش اصل ضروری شامل مواردی است که همه افراد بطور روزمره با آن برخورد دارند و بدون آنها زندگی مقدور نمی باشد، بنابر مدیریت صحیح این موارد از دیر باز مورد توجه دانشمندان طب سنتی ایران بوده است. این شش اصل حیاتی طبق گفته سیداسماعیل جرجانی عبارتند از:

1ـ هوا

2ـ حرکت و سکون

3ـ خواب و بیداری

4ـ خوردنی ها و آشامیدنی ها

5ـ دفع مواد غیر ضروری و حفظ مواد ضروری

6ـ حالات روانی