دوستان کم و دشمنان زیاد چه فایده ای دارد؟
ای جمیل شایسته است انسان چگونه باشد؟ جواب داد: باید دوستانش کم باشند و دشمنانش بسیار.
مردی به نام«جمیل» سالیان دراز منشی دربار ساسانیان بود. او عصر حضرت علی(علیه السلام) را درک کرد و در ایام حکومت آن حضرت سخت فرسوده و پیر شده بود. موقعی که امیرالمؤمنین(علیه السلام) به نهروان آمد و از حال جمیل پرسش فرمود، گفتند: در قید حیات است.
دستور دادند احضارش کنند، وقتی شرفیاب شد، حضرت در اولین برخورد دید که هوش و حواس پیرمرد سالم است و تنها چشم خود را از دست داده است. از او سوال کردند: ای جمیل شایسته است انسان چگونه باشد؟
جواب داد: باید دوستانش کم باشند و دشمنانش بسیار.
فرمود: ای جمیل سخن تازه و بی سابقه می گویی. همه ی مردم در این نظر متفقند که داشتن دوست زیاد بهتر است.
عرض کرد: مطلب آن طور نیست که گمان کرده اند و سپس توضیح داد که:
دوستان زیاد وقتی به انجام حاجت آدمی دست می زنند آن طور که باید و شاید به انجام وظیفه قیام نمی کنند و نتیجه معکوس عاید می گردد؛ مثل آنکه زیادی کشتی بان باعث غرق کشتی می شود.
حضرت فرمودند: این که می گویی صحیح است چه آنکه من آن را آزمایش کرده ام.
سپس فرمودند: بسیاری دشمن چه فایده ای دارد؟
جواب داد: وقتی دشمنان انسان زیاد باشند آدمی همواره مراقب کارهای خویشتن است، می کوشد تا سخنی نگوید که از وی خرده بگیرند، یا لغزشی از او بروز نکند تا مورد مؤاخذه واقع شود و بر اثر مراقبت ها و دقتهای پی گیر برای همیشه از خطا و لغزش مصون خواهد ماند.
حضرت علی (علیه السلام) گفته ی پیرمرد را پسندید و نیکو شمرد و مورد تأییدش قرار داد.
منبع: قصه های تربیتی،ص۱۸۹-۱۹۰.
به نقل از افکار نیوز
پیامبر خدا صلی الله وعلیه و آله و سلم
مَن اَرادَ اللّه بِهِ خَيرا رَزَقَهُ اللّه خَليلاً صالحِا؛
...
هر كس كه خداوند براى او خير بخواهد،دوستى شايسته نصيب وى خواهد نمود.
نهج الفصاحه ص776 ، ج 3064
امام صادق علیه السلام:
مَنغَضِبَ عَلَيكَ ثَلاثَ مَرّاتٍ و َلَم يَقُل فيكَ سوء فَاتَّخِذهُ لِنَفسكَ خَليلاً
هر كس سه بار بر تو خشم گرفت ولى به تو بد نگفت ، او را براى خود به دوستى انتخاب كن .
معدن الجواهر ص 34
امام علی(ع)میفرماید: «پیش از آزمودن دوست به او اعتماد مکن» (1).
برای آزمودن دوست راه هایی است :
1ـ آزمایش روحی:
اگر روان و عواطف خود را خوب بشناسیم ،از راه احساس درونی میتوان میزان محبت دیگری راتشخیص داد.
درحدیث آمدها ست:«محبت قلبی برادرت را نسبت به خود، از محبت قلبی خویش نسبت به او بشناس»(2).
2 ـ آزمایش در موقع نیازمندی:
درموقع نیازمندی، میتوان دوست را شناخت.
از لقمان نقل است: «برادرت را مشناس مگر در وقت نیازت به او»(3).
3ـ آزمودن علاقه مندی دوست به برقراری پیوند نزدیکتر:
آیااو دوست داردکه به سخنت گوش دهد؟
آیا ازهمنشینی باتو احساس رضایت دارد؟
آیاکارهای خوب تورا میان مردم مطرح میکند؟
4ـ آزمایش در سختیها:
دوست خوب یعنی کسی که در گرفتاری هابه یاریات بشتابد.
امام علی(ع) میفرماید: «دوست را در هنگام گرفتاری و سختی بیازمای».(4)
5ـ آزمایش به هنگام خشم:
هرانسانی چهره واقعیاش را درحال خشم آشکارمیسازد ،ازاین رو امام صادق(ع) فرمود: «اگر برادرت سه بار بر تو خشمگین شد و سخن ناخوشایندی دربارهات نگفت، او را برای خود حفظ کن»(5).
6ـ آزمایش در سفر:
انسان درسفر، لباس ریارا ازتن خودبیرون میآورد وآن گونه رفتار می کند که واقعاً هست، ازاین رو میتوان دوست را در سفر آزمود.
در روایات یکی از روشها، دوست را آزمودن به هنگام مسافرت دانستهاند.(6)
7ـ آزمایش به هنگام نداشتن قدرت:
دوستی واقعی، ناشی ازداشتن رتبه و مقام نیست و با نبود درجه و مقام دوستی پابر جاست.
امام علی(ع)میفرماید: «هنگام زوال قدرت، دوست از دشمن شناخته میشود».(7)
1. غرر الحکم ،ج6، ص282.
2. بحار الانوار، ج46، ص291
3. همان، ج 71، ص178
4. غرر الحکم ، ج 4 ، ص399
5. میزان الحکمه، ج2، ص 1590
6. بحار الانوار، ج71، ص180
7. غرر الحکم، ج4، ص323
دوست خوب مي تواند هم در دنيا و هم در آخرت يار و مددکار انسان باشد؛
چنانکه اهل جهنم از نبود آن در قيامت رنج ميبرند و مي گويند :
فما لنا من شافعين و لا صديق حميم ( سوره شعراء/ 100 و 101 )
امام صادق ( عليه السلام ) مي فرمايند :
منزلت دوست چندان والاست که حتي دوزخيان نيز پيش از خويشاوند دلسوز و مهربان, از او کمک مي طلبند و او را صدا مي زنند.
خداوند از زبان دوزخيان مي گويد :
فمالنا من شافعين و لا صديق حميم ( ما را شفيعاني نيست و نه دوستي مهربان )
پيامبراکرم ( صلي الله عليه واله ) در اهميت گزينش دوست خوب مي فرمايند :
الرجل علي دين خليله , فلينظر احدکم من يخالل
انسان به دين دوستش است ؛ پس هر يک از شما بنگرد که با چه کسي دوستي مي کند.
( دوستي در قرآن و حديث , محمد ري شهري , ص 163)
امام صادق عليه السلام
اَدَّبَنى اَبى بِثَلاثٍ ... ونَهانى عَن ثَلاثٍ : قالَ لى : يا بُنَىَّ مَن يَصحَب صاحِبَ السّوءِ لا يَسلَم وَ مَن لا يُقَـيِّد اَلفاظَهُ يَندَم ، وَ مَن يَدخُل مَداخِل َالسَّوءِ يُتَّهَم... وَ نَهانى اَن اُصاحِبَ حاسِدَ نِعمَةٍ وَ شامِتا بِمُصيبَةٍ، اَو حامِلَ نَميمَةٍ ؛
پدرم مرا به سه چيز ادب آموخت و از سه چيز نهى ام فرمود .
سه نكته ادب اين بود كه فرمود :
فرزندم! هركس با دوست بد بنشيند ، سالم نمى ماند
و هر كس گفتارش را كنترل نكند پشيمان مى شود
و هر كس به جايگاه هاى بد وارد شود ، مورد بدگمانى قرار مى گيرد (زير سؤال مى رود)
...
و آن سه چيز كه مرا از آن نهى فرمود:
دوستى با كسى كه چشم ديدن نعمت كسى را ندارد
و با كسى كه از مصيبت ديگران شاد مى شود
و با سخنچين .
تحف العقول ص37
حضرت علی علیه السلام
از دوستی با کسی که مدام پشت سر دیگران غیبت میکند ، پرهیز کن !...
زیرا نوبت تو هم خواهد شد
میزانالحِکمَه،جلد6، صفحه 199، حدیث 10414
حضرت علی علیه السلام
از دوستی با کسی که مدام در جستجوی عیب های دیگران است، پرهیز کن !
زیرا نوبت تو هم خواهد شد.
میزانالحِکمَه ، جلد6، صفحه199، حدیث 10413
از نگاه قرآن کریم
کسی که از گوهر با عظمت ایمان بی بهره باشد ، شخصیت وی در حدی نخواهد بود که ارزش رفاقت و دوستی را داشته باشد .
یا ایهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا عَدُوِّی وَعَدُوَّکُمْ أَوْلِیاءَ تُلْقُونَ إِلَیهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَقَدْ کَفَرُوا بِمَا جَاءَکُمْ مِنْالْحَقِّ ممتحنه /1
ای کسانی که ایمان آورده اید
دشمن من و دشمن خودتان را دوست نگیرید .
شما به آنان اظهار محبت می کنید ؛ در حالی که آنها به آنچه از حق برای شما آمده ، کافر شده اند .
حضرت علی علیه السلام :
دور باش از کسی که:
گفتگویش تو را گرفته میکند
...
فقط وقتی شادش میکنی ، شادت میکند
...
اگر زیانی از تو به او برسد، مقابله به مثل میکند
...
هرگاه از تو جدا شود نگران شوی ، که نکند پشت سرت بدگویی کند
...
هرگاه او را از کاری که میخواهد بکند ، بازداری ؛ بیدرنگ ، به تو تهمت بزند و متهمت کند
...
هرگاه با او سازگاری کنی و موفقیت هایت را بگویی ، حسودی کند و آسیب بزند
...
هرگاه با او فقط ناسازگاری کنی ، دشمنی کند
...
عُرضه جبران خوبی دیگران به خودش را ندارد
...
دربار هکسی که به او زور بگوید ، زیادهروی کند
...
همنشین چنین آدمی ، پاداش الهی دارد اما خودش دچار عذاب خواهد شد
...
زبانش سطح پایین فکرش را نشان دهد
...
دلش نگهدار سخنش نباشد و اسرار را زود افشا کند
...
علم را بیاموزد چون از مجادله لذت میبرد
...
درباره دین، تحقیق کند چون علاقه مند به خودنمایی است
...
و شتابان به سوی دنیا رود و خدا ترسی را کنار بگذارد .
میزانالحِکمَه،جلد6، صفحه 198، حدیث 10409(به نقل از بِحارُالاَنوار مرحوم مجلسی).