تالار گفتگوی بیداری اندیشه

بسم الله الرحمن الرحیم

محتواى سوره قلم

گرچه بعضى از مفسران در «مكى» بودن تمام سوره ترديد كرده اند، يا معتقدند قسمتى از آن در «مدينه»، و قسمتى در «مكه» نازل شده ، ولى لحن سوره و محتواى آيات كاملا هماهنگ با سوره هاى «مكى» است ، چرا كه بيش از هر چيز بر محور مساءله نبوت پيامبر اسلام (صلى اللّه عليه و آله و سلّم)، و مبارزه با دشمنانى كه او را مجنون مى خواندند، و دعوت به صبر و استقامت ، و انذار و تهديد مخالفان به عذاب الهى ، دور مى زند.

روي هم رفته مباحث اين سوره را مى توان در هفت بخش خلاصه كرد:

1 - نخست به ذكر قسمتى از صفات ويژه رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلّم) مخصوصا اخلاق برجسته او مى پردازد، و آن را با قسمت هاى مؤكدى تاءكيد مى كند.

2 - سپس قسمتى از صفات زشت و اخلاق نكوهيده دشمنان او را بازگو مى نمايد.

3 - در بخش ديگرى داستان «اصحاب الجنة» كه در حقيقت هشدارى است به مشركان زشت سيرت بيان شده .

4 - در قسمت ديگرى مطالب گوناگونى راجع به قيامت و عذاب كفار در آن روز آمده است .

5 - در بخش ديگرى انذارها و تهديدهائى نسبت به مشركان بازگو شده .

6 - در بخش ديگرى به پيامبر اسلام (صلى اللّه عليه و آله و سلّم) دستور مى دهد كه در برابر دشمنان سرسخت ، استقامت و صبر نشان دهد.

7 - سرانجام در پايان سوره نيز سخن از عظمت قرآن و توطئه هاى مختلف دشمنان بر ضد پيامبر به ميان آورده .

انتخاب نام «قلم» براى اين سوره به تناسب نخستين آيه آن است ، بعضى نيز نام آن را سوره «ن» ذكر كرده اند، و از بعضى از روايات كه در فضيلت اين سوره آمده استفاده مى شود كه نام آن سوره «ن و القلم» است .

بسم الله الرحمن الرحیم

محتواى سوره معارج

معروف در ميان مفسران اين است كه سوره معارج از سوره هاى مكى است ، و بر اساس «فهرست ابن نديم» و «كتاب نظم الدرر»، و «تناسق الايات و السور» مطابق نقل «تاريخ القرآن» ابوعبدالله زنجانى اين سوره هفتاد و هفتمين سوره اى است كه در مكه نازل شده است .

ولى اين مانع از آن نخواهد بود كه بعضى از آيات آن در مدينه نازل شده باشد، و اين منحصر به سوره «معارج» نيست ، در بسيارى از سوره هاى قرآن كه مكى است آيه يا آياتى وجود دارد كه در مدينه نازل شده ، و به عكس بعضى از سوره هاى مدنى آيات مكى دارد.

نمونه هاى زيادى از اين موضوع را «علامه امينى» در «الغدير» آورده است .

دليل بر اينكه آيات آغاز اين سوره در مدينه نازل شده روايات زيادى است كه در تفسير اين آيات به خواست خدا خواهد آمد.

به هر حال ويژگيهاى سوره هاى مكى مانند بحث پيرامون اصول دين مخصوصا معاد و انذار مشركان و مخالفان در اين سوره كاملا نمايان است ، و روى هم رفته اين سوره داراى چهار بخش است :

بخش اول از عذاب سريع كسى سخن مى گويد كه بعضى از گفته هاى پيامبر (صلى اللّه عليه و آله و سلّم) را انكار كرد، و گفت اگر اين سخن حق است عذابى بر من نازل شود و نازل شد.(آيه 1 تا 3)

بخش دوم بسيارى از خصوصيات قيامت و مقدمات آن و حالات كفار در آن روز آمده است.(آيات 4 تا 18)

بخش سوم اين سوره بيانگر قسمتهائى از صفات انسانهاى نيك و بد است كه او را بهشتى يا دوزخى مى كند.(آيات 19 تا 34)

بخش چهارم شامل انذارهائى است نسبت به مشركان و منكران ، و بار ديگر به مساءله رستاخيز بر مى گردد و سوره را پايان مى دهد.

بسم الله الرحمن الرحیم

محتواى سوره نوح

اين سوره چنانكه از نامش پيدا است سرگذشت نوح پيامبر (صلى اللّه عليه و آله و سلّم) را بيان مى كند، در سوره هاى متعددى از قرآن مجيد به سر گذشت اين پيامبر بزرگ اشاره شده ، از جمله سوره هاى «شعرا»، «مؤ منون»، «اعراف»، «انبياء» و از همه مشروحتر در سوره «هود» آمده كه در حدود 25 آيه درباره اين پيامبر اولوالعزم سخن مى گويد (از آيه 25 تا 49).

ولى آنچه در سوره نوح آمده قسمت خاصى از زندگى او است كه در جائى ديگر به اين سبك نيامده است ، و اين قسمت مربوط به دعوت مستمر و پى گير او به سوى توحيد، و كيفيت ، و عناصر اين دعوت . و ريزه كارى هائى است كه در اين مساءله مهم به كار رفته است ، آن هم در برابر قوم لجوج و خود خواه و متكبرى كه مطلقا حاضر نبودند در برابر حق سر فرود آورند.

با توجه به اينكه اين سوره در مكه نازل شده ، و پيامبر و مسلمانان اندك آن زمان در شرائطى مشابه شرائط زمان نوح و يارانش قرار داشتند، مسائل زيادى را به آنها مى آموزد، و يكى از اهداف ذكر اين ماجرا همين بوده است از جمله اينكه :

1 - به آنها ياد مى دهد كه چگونه از طريق استدلال منطقى تواءم با محبت و دلسوزى كامل دشمنان را تبليغ كنند، و از هر وسيله مفيد و مؤ ثرى در اين راه بهره گيرند.

2 - به آنها مى آموزد كه هرگز در طريق دعوت به سوى خدا خسته نشوند هر چند سالها طول بكشد، و دشمن كارشكنى كند.

3 - به آنها مى آموزد كه در يك دست وسائل تشويق ، و در دست ديگر عوامل انذار را داشته باشند، و از هر دو در طريق دعوت بهره گيرند.

4 - آيات آخر اين سوره هشدارى است براى مشركان لجوج كه اگر در برابر حق تسليم نشوند و به فرمان خدا گردن ننهند عاقبت دردناكى در پيش دارند.

5 - علاوه بر اينها اين سوره سبب تسلى خاطر براى پيامبر (صلى اللّه عليه و آله و سلّم) و مؤ منان نخستين و افراد مشابه آنها است كه در برنامه هاى خود به لطف خدا دلگرم و در برابر مشكلات و سختيها صابر و شكيبا باشند.

به تعبير ديگر اين سوره ترسيمى است از بيان مبارزه دائمى طرفداران حق و باطل و برنامه هائى كه طرفداران حق در مسير خود بايد به كاربندند.