تالار گفتگوی بیداری اندیشه

ایت الله تهرانی:

وقتی در شدت گرفتاری قرار گرفته‏ای، خیال می‏کنی که همه راه‏ها به‏سوی تو مسدود است. این به خاطر آن است که تو خودت محدود هستی، لذا خیال می‏کنی راه‏ها مسدود است. در حالی که این‎طور نیست. وقتی به بالا رو کنی و سراغ آن موجودی که محدود نیست و لایتناهی است بروی، خواهی دید که هیچ راهی برای او مسدود نیست.

[b]

اَلمُؤمِنُ دَأبُهُ زِهادَتُهُ وَ هَمُّهُ دِيانَتُهُ وَ عِزُّهُ قناعَتُهُ وَ جِدُّهُ لِآخِرَتِهِ ، قَد كَثُرَت حَسَناتُهُ وَ عَلَت دَرَجاتُهُ[/b]


(غرر الحكم ص 90 حديث 1542)

ما در باب اوصاف مؤمن روايات متعدده داريم که اوصاف متعدده­اي هم براي مؤمن نقل مي­كنند که انسان با توجّه به اين اوصاف خودش مي­تواند تشخيص بدهد كه مؤمن هست يا نيست. در اين روايت كه از اميرالمؤمنين عليه السلام منقولست حضرت چند صفت را براي مؤمن مي­فرمايند.

المؤمن دأبُهُ زِهادَتُه .

دأب يعني خو، عادت. به تعبير ما فرق بين خو و عادت و غير آن، اين است كه بطور بسيار آسان يك روش را، كاري را كه آدم مي­كند، فشاري هم برايش ندارد. مي­فرمايد مومن دأب و روش و خو و عادتش يك عادت اينطوري است كه زاهدانه است. يك آدمي نيست كه از نظر دلبستگي­ اش به دنيا، طوري باشد كه اگر مثلاً فرض كنيد چيزي از امور دنيايي از دستش برود، فشاري رويش بيايد و ناراحت بشود. يا اگر دنبالش باشد به آن نرسد. توجه كنيد از نظر دروني. از نظر ظاهري هم چون لوازم وجودي اش بقول ما اين است كه با يك روش ساده­ اي زندگي را مي­گذراند و هيچ ناراحت هم نمي­شود. عمده اينست . مسأله دروني است دأب كه مي­فرمايند خيلي معمولي است. ناراحت هم نيست اصلا و ابدا . دأبش اين است. خود ما هم اين اصطلاح را بكار مي گيريم، فلاني دأبش اين است . يعني معمولي است برايش. المؤمن دأبُهُ زِهادَتُه. مؤمن اينطوري است اصلاً. بدون فشار ، بدون ناراحتي.

و هَمُّهَ دِيانَتُه .

آنچه كه مشغوليّت ذهن برايش مي­ آورد امور دنيايي نيست . همّ و غمِ او آخرتش است. نكند آنجا سابيده شود. اگر اينجا سابيده شود توجّه نمی­کند. فهميدي؟ آنجا سابيده نشود. و هَمُّهَ دِيانَتُه. دنبال این است که يك وقت نكند ضربه دینی به او بخورد. از دنیایش سابیده بشود مهم نیست از دینش سابیده نشود. نکند يك واجبي را ترك كند، نكند يك وقت دستش آلوده به گناهي شود. همّ وغمّ او دينش است .

و عِزُّهُ قِناعَتُه.

مؤمن ا‌ز آنهايي نيست كه خيال كند عزّت با مال و رياست بدست مي­ آيد. خصوصاً امور مالي. نه! او عزّت را در قناعت مي­ بيند. اين را عزّت مي­بيند. يعني به آنچه كه خدا داده است راضي است . به حسب ظاهر ، معمول، طبق موازين شرعي كارش را مي­كند، آنچه را كه خدا روزي او كرده قسمت او كرده، به همان مي­سازد. عزت را در ثروت نمي­بيند.

و جِدُّهُ لآخِرَتِه.

حضرت از نظر خارجي وارد مي­شود. كوشش او يعني تلاش بيروني اش براي آخرتش است. آنها همه دروني بود، هر سه تايي كه حضرت فرمود دأب و همّ وعزّت همه دروني بود . حالا آمد بيروني . كوشش بيروني­ اش براي آخرتش است .

بعد مي فرمايد قدكَثُرََت حَسَناتُه. چون كوشش او روي آخرتش است لذا ضريب حسناتش مي رود بالا. نتيجه اش اينست ديگر. بسيار خوب. حالا حسنات رفت بالا چي مي­شود؟

و عَلَت دَرَجَاتُه. وقتي حسنات رفت بالا خودش هم مي­رود بالا. چقدر زيبا اميرالمؤمنين مي­فرمايد. حسنات رفت بالا زياد شد، آن زياد مي­شود و اين بالا مي­رود. كثرت در آن بكار برده. حسناتش كه زياد شد او درجاتش بالا مي رود . اينجا مرتبه اي بلند پيدا مي­کند. توجه كنيد . اگر بخواهد علوّ درجات پيدا كند مي­فهمد با كثرت حسنات است.

رُوِيَ عَنْ عَليٍّ عليه السّلام قَالَ:

بحارالانوار، جلد 67، صفحه 18

ترجمه حدیث:

ازاميرالمؤمنين علی(عليه السلام) منقول است كه فرمودند: هر كس از شما كه مي­خواهد جايگاه و منزلت خود را در نزد خداوند بداند،‌ پس بايد ببيند كه جايگاه و منزلت خداوند در آن هنگام كه به گناهي مي­رسد چگونه است. جايگاه او نزد خداوند تبارك و تعالي، به همان مقدار است كه جايگاه خداوند در نزد او است.


شرح حدیث:

اگر كسي بخواهد ببيند جايگاهش در نزد خداوند جايگاه بلند و رفيعي است يا پست و حقير، باید دقّت کند و ببيند جايگاه خدا نزد او در جايي كه به گناهان مي­رسد چگونه جايگاهي است. فرض كنيد كه ـ‏ نعوذ بالله - زمینه و شرایط معصيتي پيش آمده و همه ‌شرايط هم مهيّا است و انسان مي­تواند مرتكب معصیت شود. اینجا باید ببیند که خداوند در نظرش چقدر اهميت دارد و چه جايگاهي دارد؛ اگر جايگاهی عظيم و رفيع دارد، اين موجب مي­شود خوف از خدا پيدا كند و دستش به طرف اين معصيت دراز نشود. چرا؟ چون خداوند نهي كرده و گفته این کار را نكن.

اگر خدا پيش من بزرگ باشد، مرتکب گناه نمی‏شوم. این یک راه شناخت خویشتن است. انسان می­تواند خودش را امتحان كند. اگر خدا پيش تو عظمت دارد، بدان که تو هم پيش خدا عظمت داري. امّا اگر ديدي نه، خدا در نزد تو كوچك جلوه كرد و ‌عظمتي نداشت که یه سمت گناه رفتی، ‌بدان که تو در نزد خدا پست و حقیر هستی. نگاه كنيد اميرالمؤمنين علی(علیه السلام) به چه نحوی رابطه را درست كرد!

نكته‏ اي كه در اين روايت هست اين است كه حضرت مي­ فرمايند موقع برخورد با «گناه» ببين خداوند چه اهميتي نزد تو دارد، امّا نمي‏ فرمايند كه هنگام «اطاعت» از خداوند ببين خدا چه جايگاهي نزد تو دارد. چون عظمت خداوند در نزد تو موقعي ظاهر مي­شود كه او تو را نهی کرده است، یعنی هنگام گناه. در روايت ديگري از علي (عليه السلام) منقول است كه حضرت فرمودند تو به كوچكي گناه نگاه نكن، بلكه به بزرگي آن كسي نگاه كن كه در حال معصيت او هستي.

بسیاری از افراد مي­گويند ما نمي­دانيم که خدا از ما راضي است یا نه؛ می­گویند نمي­دانیم خدا ما را دوست دارد یا دوست ندارد؛ می‏پرسند وضع ما پيش خدا چگونه است؟ پاسخ به این سؤالات آسان است؛ بگو ببينم هنگامی که به گناه برخورد می­کنی، خداوند در نظر تو چگونه است؟ بزرگ است يا كوچك است؟ اگر بزرگ است تو هم پيش خدا بزرگي و او از تو راضی است و تو را دوست دارد؛ ‌اگر كوچك است، بدان که تو هم پيش خدا كوچك و پست هستي و خدا از تو راضی نیست.