تالار گفتگوی بیداری اندیشه

محمدرضا شاه در سال­های آخر با اعتراضات گسترده­ای از سوی مردم مواجه بود. او برای فائق آمدن بر این مشکل، از افراد مختلف در پست نخست­ وزیری استفاده کرد که هیچ­کدام در آرام کردن مردم موفق نبودند. به همین جهت، در حالی­که بازگشت دوباره­ی به ایران را در سر می­پروراند، در 26 دی­ماه 1357 از کشور فرار کرد.[1]

فرار محمدرضا شاه در حالی صورت می­گرفت که در سال­های آخر سلطنت، متوجه سقوط پرشتاب حکومت خود نبود. وقایعی که در سال­های آخر سلطنت اتفاق ­افتاد حکومت شاه را به سرنگونی نزدیک‌تر می‌کرد؛ اما افزایش درآمدهای نفتی، توسعه و بهبود رابطه با همسایگان خود از جمله عراق، حمایت‌ رسانه‌های غربی و همچنین حمایت دولت آمریكا از رژیم ایران (در مواردی نظیر، مبادله­ ی تجهیزات نظامی و اطلاعاتی پیشرفته، همكاری اطلاعاتی میان سازمان اطلاعات و امنیت كشور با سازمان‌های اطلاعاتی غربی و...) مانع از آن می‌شدند که محمدرضا درک درستی از وضع ایران داشته باشد. به ­همین جهت او در سیاست­های اقتصادی، فرهنگی، نظامی خود تا آنجا پیش رفت که دیگر راه برگشتی برای خود باقی نگذاشت.

سقوط و فرار شاه را می­توان از منظرهای مختلف مورد بررسی قرار داد. بدیهی است که بررسی همه­ ی آن جوانب در یک مقاله نه مطلوب است و نه شدنی. به ­همین جهت سعی برآنست با تاکید بر یک جنبه (سقوط نظام شاهنشاهی و فرار شاه از منظر الگوی رفتاری در دو حوزه ­ی فردی و نهادی) پاسخی به چرایی «سقوط و فرار» داده شود. شاه به جهت الگوی تربیتی خاصی که داشت، در حوزه­ ي رفتاری به­ گونه­ای ظاهر می­شد که متناسب با اقتضائات فرمانروای سیاسی نبود؛ بدین صورت که تمایلی به رویارویی با واقعیات سیاسی و اجتماعی نداشت و به همین جهت از رفتارهای متملقانه و چاپلوسانه به شدت استقبال می­کرد. چنین روحیه ­ای که تا مرز جنون در افکار، آراء و عملکرد ایشان رسوخ داشت، مهمترین مقدمات فرار ایشان را فراهم می‌ساخت.

در راستای ساماندهی بحث ابتدا به سال­های آخر سلطنت و چگونگی ناکامی حکومت در فرونشاندن اعتراضات مردمی اشاره خواهد شد و در ادامه با اشاره به ویژگی­های رفتاری «شاه» و «نهاد دربار» به چرایی تشدید گسست میان شاه و ملت پرداخته خواهد شد.

محمدرضا شاه در سال­های آخر حکومت خود با اعتراض­های رو به افزایش توده ­ی مردم مواجه بود. او به ­جای پاسخ به خواسته­های مردمی و تقویت پایه‌های اجتماعی حکومت خود، همواره سعی داشت بیش از گذشته نظر مساعد آمریکا را جلب کند. بدین­ جهت بعد از روی كار آمدن كارتر در سال 1977م، به­ منظور جلب رضایت وی، دولت سیزده­ ساله­ ی هویدا را تغییر داد و جمشید آموزگار تحصیل كرده ­ی امریكا را به­ صدارت گماشت و سپس راهی آمریکا شد. تظاهرات انبوه مخالفان هنگام ورود او به كاخ سفید كه موجب پرتاب گاز اشك­آور از طرف پلیس شد،[2] آغاز ناخوش­آيندي برای این سفر بود. شاه در همان دیدار نخستین با رییس ­جمهور جدید امریكا به­ گونه­ ای متعهد شد خواست‌های آمریکا را برآورده کند که جای هیچ گله و شكایتی برای امریكایی­ها باقی نگذاشت.[3]بدین جهت وی در بازگشت به ایران، اعتماد به ­نفس خود را باز یافته و بار دیگر با خیال راحت بر اریكه­ ی سلطنت تكیه زد. ولی مشكلات اقتصادی و نابسامانی­های ناشی از ریخت و پاش­های گذشته از یك طرف و تشدید مخالفت­ها با حكومت خودكامه و مفاسد و مشكلات ناشی از آن، روند نهضت اسلامی و اعتراضات را در جامعه به­گونه­ای شدت بخشید كه مهار آن روز‌به ­روز دشوارتر می­شد. سرانجام آموزگار پس از گسترش اعتراضات در سطح کشور خاصه بعد از واقعه ­ي سینما رکس آبادان عملا ناتوانی خود را در سامان دادن به اوضاع کشور اثبات و جای خود را به دولت جعفر شریف امامی با عنوان «دولت آشتی ملی» داد.

[2] . نجاتی، غلامرضا، تاریخ سیاسی بست و پنج ساله ایران (از کودتا تا انقلاب)، تهران، موسسه­ي خدمات فرهنگی رسا، 1373،ج2 ، چ چهارم، ص 48.

[3] . همان، ص 53.

شاه پس از ناکامی دولت نظامی ازهاری، به ناچار برای خروج از بن ­بستی که در آن گرفتار شده بود به رهبران جبهه ­ي ملی روی آورد. شاه قبل از همه دکتر غلامحسین صدیقی را برای مقام نخست­ وزیری در نظر گرفت. دکتر صدیقی پس از یک هفته مطالعه و مشورت پاسخ رد داد[7] و شاه از شاپور بختیار دعوت کرد. بختیار این پیشنهاد را به­ شرط «گرفتن اختیار کامل و خروج شاه از کشور بعد از رأی اعتماد مجلسین به دولت» پذیرفت. شاه ناگزیر تمام شرائط را پذیرفت و در 26 دی ماه 1357 در حالی­که کسالت و ناراحتی مزاج را بهانه قرار داده بود، به‌همراه همسر خود فرار کرد[8] تا به تصور خویش آتش افروخته از خشم توده‌ها را تخفیف دهد. حکومت 27 روزه­ ي بختیار آخرین مرحله ­ي سیر حوادثی بود که به سقوط سلطنت 37 ساله ­ي محمدرضا پهلوی انجامید. در این دوران تظاهرات، اعتصابات و ویرانی‌ها به اوج خود رسیده بود.

محمدرضا در خانواده‌اي پرورش یافته بود که روح دیکتاتوری بر آن حکم­فرما بود. اين مسئله، تاثیر مهمي در چگونگی شكل‌گيري شخصيت وی داشت. جریان داشتن روح دیکتاتوری بدین معناست که یک نفر «مطلق­ العنان» حکومت می‌کند و اختیار تام و مطلق دارد. هموست که معیار حق و باطل است. خواست­ها، تمایلات، افکار و عقاید جامعه باید در جهتی باشد که او می­خواهد.[9] در چنین محیطی همواره ترس و وحشت بر افراد غلبه دارد و از محبت و احساس امنیت خبری نیست.[10] بزرگ شدن محمدرضا در چنين محيطي، با الگوي تربيتي رضاخان، باعث شد كه او نيز يك ديكتاتور شود؛ نسبت به زيردست، خشن و بي‌رحم باشد و نسبت به بالادست، كاملا تمكين نمايد.

یکی ديگر از ویژگی­های رفتاری محمدرضا شاه که نقش عمده­ای در سقوط سلطنتش داشت، «نداشتن اعتماد به نفس» بود. پژوهش­گرانی نظیر «ماروين زونيس» که به تحقیق در میان احوالات شخصی وی پرداخته­ اند، معتقدند که محمدرضا شاه به­ سبب این­که دوران کودکی و نوجوانی خود را در محیطی زنانه سپری کرد و سپس از دوران جوانی به بعد در کنار پدری دیکتاتور و مستبد قرار گرفت، به لحاظ شخصیتی، فردی کاملا مردد و فاقد اعتماد به نفس بار آمده بود. رفتار رضاخان با محمدرضا به­ گونه­ای بود که مدام برای اشتباهاتش او را ملامت می­کرده و با خشونت از تکرار اشتباه منعش می ­ساخته است. چنین برخوردی در مقابل اشتباه­های کودکانه ­ی محمدرضا او را دچار گیجی و بلاتکلیفی و عدم اعتماد به نفس می­کرد، به­ گونه­ای که نمی­ دانست چه کاری اشتباه و چه کاری درست است.[11] چنین ویژگی­ ای در محمدرضا شاه باعث شده بود او فردی فاقد اراده­ و قدرت لازم برای تصمیم­گیری صحیح در مسائل مهم کشور باشد.

[9] . طاهری، ابوالقاسم؛ اصول علم سیاست (رشته­ي علوم اجتماعی)، تهران، انتشارات دانشگاه پیام نور، 1386، چ هفدهم، ص 118.
[10] . شريعتمداري، علی؛ روان‌شناسي تربيتي, اصفهان، انتشارات مشعل، 1364، چ اول، ص216.
[11] . فراهانی، حسن؛ روانشناسی شخصیت شاه، (گردآوری شده در مجموعه مقالات نخستین همایش بررسی علل فروپاشی سلطنت پهلوی)، تهران، موسسه مطالعات و پژوهش­های سیاسی، 1384، چ اول، ص 691.
[12] . همان، ص 697.
[13] . همان، ص 701.
[14]. همان، ص 691.
.[15] پهلوی، تاج­الملوک؛ خاطرات ملکه پهلوی، تهران، انتشارات به آفرین، 1380، چ اول، ص 364. (رفتار جنون ­آمیز جنسی محمدرضا شاه بی­تاثیر از مادرش نبود. زیرا مادرش به او سفارش می­کرد «از قدیم و ندیم گفته­اند به هر چمن که رسیدی گلی بچین و برو) همین منبع.
[16]. علم، امیراسدالله؛ گفت­وگوهای من با شاه (خاطرات محرمانه امیراسدالله علم)، تهران، طرح نو، 1371، ج2، چ اول، ص 683. (علم می­گوید شمس و اشرف که از نقطه ضعف شاه آگاهی داشتند دختران زیبا را به او معرفی می­کردند و به کاخ می­آوردند.)
[17]. فردوست، حسین؛ ظهور و سقوط سلطنت پهلوی، خاطرات ارتشبد سابق حسین فردوست، تهران، انتشارات اطلاعات، 1370، ج1، ص 209.

[17]. فردوست، حسین؛ ظهور و سقوط سلطنت پهلوی، خاطرات ارتشبد سابق حسین فردوست، تهران، انتشارات اطلاعات، 1370، ج1، ص 209.

[18] . علم، امیراسدالله؛ پیشین، ص 108

[19] . دیبا، فریده؛ دخترم فرح، ترجمه­ي الهه رئیس فیروز، تهران، نشر به آفرین، چ اول، ص 338.

[20] .پهلوی، تاج­الملوک؛ پیشین، ص 392.

[21] . همان، ص 332.

[22] . شهبازی، علی؛ محافظ شاه (خاطرات علی شهبازی)، تهران، اهل قلم، 1377، چ اول، ص 234.

[23] . مدنی، جلال الدین؛ پیشین، ص 157.

[24] . نجاتی، غلامرضا؛ پیشین، ص 312.