تا ثریا موروث دایی جان ناپلئون

حاصل دست و پنجه ی سیروس مقدم و سعید فرهادی (نویسنده) را به مدت یک ماه در قالب هجمه هایی، علیه دین از شبکه یک سیما دیدیم. هجمه هایی که با هنرنمایی کم نظیر آزیتا حاجیان، در کنار دیگر عوامل فیلم، آرمان هایی مقدس را هدف قرار دادند. هر چند که مدت زمانی از پخش این سریال می گذرد اما تاثیرات و اثرات آن به حدی بوده است که نگاهی دوباره و از دورتر را بی نیاز نگذاشته است. پخش تا ثریا (که جامعه را به دنبال پول نشان داد) در ایام محرم و صفر حال و هوای روحانیمان را غبارآلود کرد. اشکی که بر چشم هامان نشست اشکی بود بر رسانه ی به یغما رفته. رسانه ای که تفاوت سریال هایش با سریال های فارسی وان در پرداخت محتوا مثل “رویاهای شیشه ای”، “در جستجوی پدر”، “ویکتوریا” و “همسایه ها” فقط در نوع حجاب بازیگرانش است. دور از انتظار نیست هنرمندانی که استاندارد تکنیکشان را آثار ماهواره ای در نظر می گیرند به سمتگیری محتواهایی آن ها نیز دچار شوند. البته ساخت چنین چیزی از دستیار صحنه پرداز سریال “دایی جان ناپلئون” (پخش شده ی قبل از انقلاب که در همان زمان به دلیل توهین به مقدسات پخشش متوقف شد) بعید نبود.

“تا ثریا”داستان گشتن بود؛ گشتن ثریا به دنبال پول و گشتن پویا به دنبال دختری ثروتمند و گشتن طبلکاران به دنبال رضای بدهکار و … گشتن هایی که دین و مظاهرش دست و پاگیر و مانع است و همه را به بن بست رسانده. نقش اول این گشتن ها ثریا، مادری متدین و چادری بود که به انواع و اقسام گناه ها آلوده شد (هر چند غیر منطقی و نامعقول!). با نگاهی دقیق تر در سریال متوجه می شویم که رضا، فرزند سرهنگِ نظام طاغوتی ، مردی ریش تراشیده ، بیشتر این گناهان را مرتکب شد. نزول گرفتن از بازاریان، فروش جنس قاچاق، کلاهبرداری و نارو زدن به دوستان صمیمی فقط گوشه ای از گناهانش بود. رضا مصداق آیه ۲۷۵ سوره بقره؛ مظلوم جلوه کرد و ترحم ما را به سوی خود جلب کرد. علیرغم انتظارمان و به دلیل تعصب سازندگان تکفیر نشد وحتی از حیث اخلاقی هم به مجازات و کیفر نرسید.

در یکی از قسمت های سریال ثریا برای تکمیل پرونده، حادثه ی مرگِ سرهنگ را بازسازی کرد و با چشمانی اشک آلود بر روی پله ها افتاد و گفت: چادرم. چادری که حاجیان به زبان آورد فقط یک واژه نبود، تکفیری بود بر عفاف و حجاب. نگاه سازندگان فیلم به چادر نگاهی جاهلانه است که چادر آلت قتاله ای می شود (به زعم بی غرض!! ما ابزار پرداخت دراماتیک ) در قضیه مرگ سرهنگ، جایی خواندم که آزیتا حاجیان در زمان پخش سریال، نسبت به صبر مسئولین ابراز تعجب کرد. برای من هم جای تعجب است که چطور می توان مسئول بود و ناظر نبود و یا شاید هم مسئول بود و ناظر بود و سکوت کرد؟ شبکه سراسری جمهوری اسلامی ایران از چادر که صدفی ست برای مروارید دامی ساخت برای گرفتن آزادی و به زندان انداختنش. این در حالی ست که بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، حضرت “روح الله” می فرماید: « باید توجه داشته باشید که حجابى که اسلام قرار داده است، براى حفظ ارزشهاى شماست. هرچه را که خدا دستور فرموده است- چه براى زن و چه براى مرد- براى این است که، آن ارزشهاى واقعى که این ها دارند و ممکن است به واسطه وسوسه‏هاى شیطانى یا دستهاى فاسد استعمار و عمال استعمار پایمال مى‏شدند، این ارزش ها زنده بشود. » (صحیفه نور ج‏۱۹ ۱۸۵).

در ساختار فیلمنامه سعید فرهادی (فیلمنامه نویس) زمانی که داستانش تمام میشود، شانزده قسمت دیگر بدهکاری اش را مثل دیگر سریال های ایرانی که در چنین موقعیتی قرار می گیرند کاری نمی کنند جز شیفت به خط داستانی تکراری و نخ نمای دیگری مانند سریال زیر تیغ (نوشته محلوجیان)، یک قتل غیرعمد و کما و زندان، تا پایان خوش را هم از همین جا تضمین داشته باشد.

وقتی دکوپاژها، موسیقی ها و کادر بندی های آنونس سریال را دیدم به خودم گفتم که اینکار، کارِ سیروس مقدم است. منتظر تیتراژش بودم که آیا باز هم المان مستقیم به کار می برد یا نه. تیتراژ سریال با آیه ۲۷۵ سوره بقره شروع شد. آیه ای که عاقبت رباخواران را بیان می کند. کم کم که از پخش سریال گذشت و بازخورد اطرافیانم را دیدم؛ سوالی در مورد حکم ربا برایم پیش آمد و به دنبال جوابش پرس و جو کردم و نتیجه این شد: قراداد مشارکت و مضاربه در شرایطی که عامل یعنی رضا تعدی و تفریط نداشته باشد، در سود و ضرر شریک هستند و الا در موارد غیر متعارف و بخصوص موارد غیر قانونی ای مثل قاچاق، اصلا اجازه خرج کردن ندارد و نه تنها ضامن اصل سرمایه هست بلکه احتمالا ضامن سود متعارف نیز هست. اینجا بود که متوجه شدم در “تا ثریا” بدعتی گذاشته شد. ثریا نه ربا گرفته و نه ربا خورده بود. در حالی که مقدم و فرهادی آدرس غلط دادند. مقدم و فرهادی ناخواسته از رهنمود “سون تزو”(نویسنده چینی کتاب هنر جنگ) مبنی بر اینکه « برای وارد شدن به جنگ به طور مستقیم حمله کنید، برای پیروزی به طور غیر مستقیم » بهره بردند. آیه ی اول تیتراژ آغازین، وارد شدن به طور مستقیم بود و ضربه های غیر مستقیمِ آن به دین و آرمان ها و متدینین در طول یک ماه وارد شد. چه بگویم؟ شاید فلسفه المان مستقیم سیروس مقدم در تیتراژ هایش همین باشد.

نکته ای جالب در مورد کج فهمی فرهادی و مقدم نیز توجه ام را جلب کرد: در قسمت اول زنی چادری با دخترش به بیمارستان آمدند. آن ها پولی برای پرداخت به بیمارستان نداشتند و در آشپزخانه پنهان شدند. ثریا آن ها را دید و به جای آن که به نگهبانی گزارش دهد، مرتکب گناهی شد و آن ها را فراری داد. به نوعی در دزدیشان شریک شد. در یک صحنه آن زن به ثریا می گوید که اجر این کارش را خواهد دید. حالا سوال من این جاست که آیا ارتکاب گناه اجری را به دنبال دارد؟ وقتی چند قسمت از این قضیه گذشت دوباره آن زن را به طور خیلی غیر اتفاقی و بی دلیل در زندان، کنار ثریا دیدیم. فلاش بک مقدم به دیالوگ آن زن به ثریا در هنگام فرار از بیمارستان خنده به لبانم آورد که چه جالب، تا به حال ندیده بودیم در پس گناهی اجری نهفته باشد.