+- تالار گفتگوی بیداری اندیشه (http://forum.bidari-andishe.ir)
+-- بخش: سبک زندگی اسلامی-ایرانی (/forum-32.html)
+--- بخش: هنر و معماری اسلامی (/forum-33.html)
+--- موضوع: وزن و قافیه در شعر (/thread-15488.html)
وزن و قافیه در شعر - دل خسته - ۲۴/فروردین/۹۱ ۲۳:۵۲
سلام
دیدم بسیاری از دوستان زوق و قریحه شعری دارند ، گفتم در راستای بهبود روند شعر سرایی ، توضیحی پیرامون این موضوع داشته باشم.
بریم سراغ علم وزن شعر :
فقط اول به دوستان بگم که نترسند ، این علم در 15 دقیقه آموزش داده می شه و به مرور جا میفته ، بنده هم حدود 14 سالگی این روش رو از یک دیپلم ادبیات یاد گرفتم (رشته بنده ریاضی فیزیک بود)
اما بریم سراغ اصل مطلب.
اول از همه بگم وزن شعر به نوعی در واقع مبین موسیقی یک شعر هست ، یعنی یک شعر با وزن سنتی ، جوری هست که هر مصرع از اون رو می شه مثل تمام مصرع های دیگه با یک آهنگ خوند.
مثلا شعر زیر:
آن قصر که جمشید در آن کام گرفت
آهو بچه کرد و روبه آرام گرفت
بهرام که گور می گرفتی همه عمر
دیدی که چگونه گور بهرام گرفت
وزن این شعر لا حول و لا قوة الا بالله هست ، که ما می تونیم با آهنگ این جمله ، تمام این چهار مصرع رو بخونیم.
دوم این که در وزن شعر مهم نیست که اون شعر چه جوری نوشته میشه ، بلکه آواها و نوع خواندن شعر مهم هست مثلا:
الا یا ایها الساقی ادر کاسا و ناولها = اَ لا یا ای یُ هَس سا قی اَ در کَئ سَن وَ نا وَل ها
پس اصلا به نوع نوشتن شعر دقت نکنید.
اما اصل ماجرا
برای به دست آوردن وزن شعر ، باید مثل مثال بالا ، هجاهای چند مصرع ازشعر رو به صورت جدا شده بنویسیم.بعد باید هجا ها رو به سه نوع "کوتاه" ، "بلند" و "کشیده" دسته بندی کنیم.
اما تعریف این هجاها چیه؟
هجای کوتاه :هجایی هست که از یک مصوت کوتاه (مثل َ ُ ِ ) و یک صامت (هر یک از حروف بدون صدا) تشکیل شده باشه ، مثل بَ ، خِ ، توجه داشته باشید که همزه هم به تنهایی یک مصوت حساب میشه،مثل اَ ، اِ ، اُ.
هجای بلند :
- هجایی که از یک مصوت بلند ( آ ، و ، ی) و یک صامت تشکیل شده باشه ، مثل : آ ، با ، سی
-هجایی که از دو صامت و یک مصوت کوتاه تشکیل شده باشه ، مثل اَخ ، تَر ، بِه.
هجای کشیده : هجایی که از هجای بلند بلند تر باشه، مثل بانگ.
بعد به ازای هر یک از این هجا ها در اون مصرع یک نماد قرار می دیم :
هجای کوتاه : U
هجای بلند : _
هجای کشیده : ( _U ) یا ( U _) با توجه به مقتضای شعر. به واقع هجای کشیده ترکیب دو هجای بالا است.
سپس مصرع ها رو زیر هم می نویسیم و یک میانگین گیری می کنیم از این نماد ها ، چون ممکنه گاهی اوقات به ظاهر از روی شعر شاعر چیز مخالف واقع بدست بیاد،پس باید چند مصرع رو با هم درنظر بگیریم.
سپس به جای هر چند هجا ، یک کلمه (مثل مفاعیلن ، فعولن ، فاعلاتن و ....) قرار می دیم ، که واقع این کلمه هم وزن با اون چند هجا است (فعولن = فَ عو لَن = U _ _ )
اما حالا خود وزن شعر ، برای شعر اول دیوان حافظ داریم:
الا یا ایها الساقی ادر کاسا و ناولها = اَ لا یا ای یُ هَس سا قی اَ در کَئ سَن وَ نا وَل ها
U _ _ _ U _ _ _ U _ _ _ U _ _ _ =
(U)( _ _ _ U)( _ _ _ U)( _ _ _ U _ _ _ )= مفاعلین مفاعلین مفاعلین مفاعلین
چرا؟ چون مفاعلین = مَ فا عی لُن = U _ _ _
خوب تا این جا رو داشته باشید ، سوالی داشتید بپرسید ، نقصی هم دیدید بگید که برطرف کنم.
______________________________________________________________________________
دوباره سلام ، چند تا نکته درباره وزن شعر هست که باید بگم.
اول این که در شعر های استاندارد سنتی نباید در یک بیت بیشتر از 6 یا 8 تا از کلمات رایج در وزن شعر داشته باشیم (منظور همون امثال فعولن ، مفاعیلن و ...) هستند. بر اساس همین طبقه بندی هم شعر ها به دو نوع 6 تایی و 8 تایی تقسیم می شند (اسم عربیش رو خاطرم نیست)
در زیر چند تا از این کلمات رو می آرم ، هر چند ممکنه چیزی از ذهنم رفته باشه،دوستان لطف کنند و یادآوری کنند.
فعلاتن،فاعلاتن ، فعولن ، فعل ، مفتعلن ، فاعلن ، مفاعیلن ، فع ، فَعلن (ف مفتوح ، عین ساکن) و فعلن (ف مفتوح ، عین مکسور) ، مفعولن ، مفعول ، فعلاتن (عین مکسور)
در ضمن وزنی هم داریم مخصوص رباعی که "لا حول و لا قوة الا بالله" هست که به واقع مترادف با "مفعول مفاعلن فعولن فعلن (عین ساکن)" هست.
_____________________________________________________________________________
سلام دوباره.
قصد دارم به بحث قافیه بپردازیم، خوشبختانه تقریبا تمام ایرانی ها یک اشتباه ابتدایی با قافیه دارند ، به همین دلیل هم بنده بیشتر سعی می کنم به اشکالاتی که در باور مردم هست بپردازم.
اول از همه این که قافیه چیه؟
- قافیه در آخر ردیف های میاد (در شعر های مختلف شماره این ردیف ها متفاوته) ، در انتهای دو قافیه در دو مصرع هم قافیه می بایست حداقل یک مصوت بلند یا یک مصوت کوتاه + یک صامت به صورت مشترک باشه، البته با این شرط که باید دو قافیه کلماتی متفاوت باشند ، یا این که حتی اگر ظاهر یکسان دارند دارای معنی متفاوت باشند.
مثال برای حالت اول که یک مصوت بلند قافیه رو تشکیل می ده : فنا و بقا
مثال برای حالت دوم که یک مصوت کوتاه + یک صامت تشکیل دهنده قافیه هستند : احمد و امجد یا آورده و کرده.
یک مثال از قافیه اشتباه : آمده و سره که می بینیم یک مصوت کوتاه نتونسته قافیه رو برقرار کنه.
یک مثال از قافیه مشابه ولی نا هم معنا :
آن یکی شیری است اندر بادیه(کاسه) --------وان یکی شیری است اندر بادیه(صحرا)
یک مثال از قافیه اشتباه (هم شکل و هم معنا)
این جا آمده------مردی آمده
_____________
اما ردیف ، ردیف ها در اصل قافیه نیستند (مثل مورد آخر) ، بلکه دو کلمه مشابه و هم معنا هستند،مثل است و است ، برای این که از ردیف درست استفاده کنیم ، باید قبل هر ردیفی در دو بیت هم قافیه ، از یک قافیه مناسب استفاده کنیم ، مثل :
مثال بالا که اصلاح شده : آن جا آمده ----- دریا آمده.
می بینید که در اینجا آمده نقش ردیف رو بازی می کنه ، اما ما با هم قافیه کردن دریا و آنجا مشکل رو برطرف کردیم.
نکته ای که باید در استفاده از ردیف مد نظر بگیریم این هست که نباید در اشعاری مثل غزل که نیاز به چند قافیه هم قافیه داریم ، در دو مصرع از ردیف استفاده کنیم ، اما در مابقی مصرع ها قافیه رو با ردیف هم قافیه کنیم، مثلا بنویسیم:
"این جا آمده ----------مردی آمده" و در آخر بیت بعد بنویسیم "در این سده" ، این کار اشتباه هست.
____________
یک نکته ظریف در رابطه با قافیه در غزل بگم ، به دلیل این که حافظ در بعضی از غزلهاش در مصرع یک و چهار از قافیه یک سان (مثل ردیف) استفاده کرده ، ادبا این امر رو به احترام حافظ مجاز می دونند.الآن مثالی خاطرم نیست ، اگر یادم اومد براتون می گذارم.
RE: وزن و قافیه در شعر - مجید121 - ۲۵/فروردین/۹۱ ۰:۵۳
مختصر و مفید ! .... تشکر .... بحث را ادامه دهید ....
قافیه اندیشم و دلدار من / گویدم مندیش جز دیدار من
RE: وزن و قافیه در شعر - Havbb 110 - ۲۵/فروردین/۹۱ ۱:۰۲
دوستان وزن های عروضی رو اگه با عدد و با کمک موسیقی یاد بگیرید خیلی آسونتره! به زودی مطلبش رو براتون مینویسم انشاالله....
RE: وزن و قافیه در شعر - دل خسته - ۲۵/فروردین/۹۱ ۱۰:۵۹
(۲۵/فروردین/۹۱ ۱:۰۲)Havbb 110 نوشته است: دوستان وزن های عروضی رو اگه با عدد و با کمک موسیقی یاد بگیرید خیلی آسونتره! به زودی مطلبش رو براتون مینویسم انشاالله....سلام
من هم در حال حاضر از روش دیگه ای استفاده می کم،به این صورت که بر اساس موسیقی شعر یک مصرع با استفاده از ادوات وزن فعل می گم ، اما خوب این امر نیاز به آشنایی اولیه با وزن شعر و پس از اون تسلط به شعر سرایی هست.
این امر وقتی ارزش پیدا می کنه که شعری داشته باشیم که وزن سنتی نداشته باشه ، من چند سال پیش در یکی از خوانده های محمد اصفهانی چنین چیزی رو دیدم.البته الآن شعر رو یادم رفته ، اما اون شعر دارای یک وزن ثابت نبود و حتی گاهی اوقات وزنش بیشتر از شش تا و هشت تا می شد.
در ضمن برای شلوغ نشدن مبحث سعی می کنم نکات رو به پست اول اضافه کنم و پست جدید نزنم.
RE: وزن و قافیه در شعر - Havbb 110 - ۲۵/فروردین/۹۱ ۱۳:۱۸
اون چیزی که شما میگی شعر نو هست که وزنش حساب و کتاب خاصی نداره معمولا....
ولی منظور بنده این بود که خیلی نیاز نیست در قید بند این باشید که "فاعلاتٌ فاعلاتٌ فاعلات" رو حفظ کنید... قشنگ با اعداد میشه یاد گرفت
RE: وزن و قافیه در شعر - دل خسته - ۲۵/فروردین/۹۱ ۲۲:۲۸
(۲۵/فروردین/۹۱ ۱۳:۱۸)Havbb 110 نوشته است: اون چیزی که شما میگی شعر نو هست که وزنش حساب و کتاب خاصی نداره معمولا....سلام
ولی منظور بنده این بود که خیلی نیاز نیست در قید بند این باشید که "فاعلاتٌ فاعلاتٌ فاعلات" رو حفظ کنید... قشنگ با اعداد میشه یاد گرفت
متوجه منظورتون شدم ، خوشحال می شم اگر قرار بدید روشتون رو
البته گفته باشم که شعر نو هم دارای وزن هست و اگر وزن نداشته باشه می شه شعر سپید که فقط آهنگ داره.
اگر آهنگ رو هم حذف کنیم می شه موج نو (شخصا با این دو مدل شعر زیاد موافق نیستم)
در ضمن یک سری توضیح ناقابل هم برای قافیه گذاشتم.
RE: وزن و قافیه در شعر - یاران مهدی - ۲۶/فروردین/۹۱ ۱۲:۰۱
من نمیتونم ازخودم شعر بگم وقابلیتی که دارم اینه که اگه یه شعر بهم بدن میتونم عوضش کنم یعنی جملاتشو عوض کنم وکلا موضوع رو عوض کنم!
من خیلی شعر دوست دارم!
RE: وزن و قافیه در شعر - دل خسته - ۲۶/فروردین/۹۱ ۱۲:۰۲
سلام
خوب همین نشون می ده که شما استعداد شعری دارید،می تونید تقویتش کنید ، ان شاء الله به زودی یک سری تجربیات خودم رو قرار می دم.
RE: وزن و قافیه در شعر - یاران مهدی - ۲۶/فروردین/۹۱ ۱۲:۱۸
(۲۶/فروردین/۹۱ ۱۲:۰۲)دل خسته نوشته است: سلامنه ندارم خودم میدونم!
خوب همین نشون می ده که شما استعداد شعری دارید،می تونید تقویتش کنید ، ان شاء الله به زودی یک سری تجربیات خودم رو قرار می دم.
تاحالا کلی سعی کردم فقط زور بزنم برای یه بچه کوچیک میتونم با الفاظی که میاد توذهنم یه شعری بگم!
ولی اگه شعر گفتن یاد دادنی هم میشه من خیلی مشتاقم یاد بگیرم!
RE: وزن و قافیه در شعر - Havbb 110 - ۲۶/فروردین/۹۱ ۱۴:۲۷
راستش من بلد نیستم مقاله کامل و خوب بنویسم ولی یه توضیحی میدم اگه بازم ابهامی بود سوال بپرسید:
سر ضرب وزنها در هر "بخش" از جمله ی بیت شعر ، بین اعداد یک تا چهار است یعنی یا 1 یا 2 یا 3 یا 4 و غیر از اینها هم نخواهد بود (در ادبیات فارسی).
در ادبیات فارسی وزن شعر به تغییر همین رقم اعداد است ولی در ادبیات انگلیسی وزن شعر (که اکثرا عدد 4 است!!) بستگی به "شدت ادای هرکدام از سرضربها" دارد.
مثال بزنیم:
ز دو دیده خون فشانم ز غمت شب جدایی
1 - 3 - 2 - 2 - 1 / 3 - 2 - 2 - 1
نکته: سعی کنید هر قسمتی که در پایین نوشتم رو که میخونید به تعداد عددش روی سرضرب کلماتش بزنید روی میز!
یعنی:
1 : یه تک ضرب اول مصراع (البته این تک ضرب اینجا برای قاطی نکردنه ولی توی تشخیص رباعی و دو بیتی از همین عدد یک استفاده میشه و دیگه لازم نیست ببینید که وزنش به لا حول و لا قوه الا باالله میخوره یا نه!!!!)
3: ز دو دیـ (همینطور که اینو میگید سه بار بزنید روی میز ، البته با سرعت اینکارو انجام بدید یعنی عین خواندن عادی شعر)
2: ـده خون
2: فشا
1:نم
3: ز غمت
2: شبِ
2: جدا
1: یی
======
فاعلاتٌ فاعلاتٌ فاعلات
در عدد به این صورت میشه:
1: همون یکی هست که ابتدای ریتمه (از این به بعد بهش میگم نیم ضرب سکوت)
1: فا
2: علا
1: تٌ
__
1:فا
2: علا
1: تٌ
__
1:فا
2:علات
===========
ای همه هستی ز تو پیدا شده
(این شعر دیگه نیم ضرب سکوت (1) اولی رو نداره!)
1:ای
3:همه هسـ
1: تی
3: ز تو پیـ
1: دا
2: شده
حالا شما یه مثال انجام بدید ببینم یاد گرفتید یا نه
