گفته اند: حسد آرزومندى دور شدن نعمتى از كسى ، و رسيدن آن به خود حسود است . قسمت دوم تعريف را نمى توان پذيرفت ؛ زيرا گاه مى شود كه حسود خودش آن نعمت را دارد و با وجود آن ، حسد مى ورزد، و گاه مى شود كه حسود زيان خويش ، بلكه مرگ را مى خواهد، تا نعمت آن كس ‍ سلب شود. داستان هايى كه از حسودان شنيده شده است و يا رفتارهايى كه از آن ها ديده مى شود، بر سخن ما گواه مى باشد؛ پس حسد تنها همان بدخواهى و آرزومندى زوال نعمت است و بس .
حسد در هر طبقه اى هست
حسد در تمام طبقات موجود است و اختصاص به دسته اى مخصوص ‍ ندارد؛ هم در طبقات بالا يافت مى شود، و هم در طبقات پايين ؛ گمان نرود كه طبقه عالى به واسطه برخوردارى از ناز و نعمت ، پاكيزه از حسد هستند؛ بلكه گرفتاران اين بيمارى مهلك و خطرناك در اين دسته فراوانند.
شايد يكى از علل آن كه ديكتاتورها، رجال و بزرگان كشور خود را نابود مى كنند، حسد آن ها باشد؛ چون نمى توانند ببينند به جز خودشان كسى ديگر، ثروتى يا شخصيتى و مقامى دارد - هر چند خودشان بالاتر از آن را داشته باشند - ولى بر همان اندازه اى كه ديگران دارند، رشك مى برند؛ گاهى رشك آن ها چنان طغيان مى كند كه رحم از دلشان مى رود و همه را از دم تيغ مى گذرانند و پس از آن كه همه را نابود كردند و نيروى اساسى كشور را ضعيف نمودند، خود نيز توانايى زيست كردن و مقاومت در برابر دشمنان را از دست مى دهند؛ لذا به سرانجامى شوم دچار مى شوند.
پس همان طور كه از زيردست به زبردست حسد مى شود، از بالا به پايين و از مهتر به كهتر نيز، بسيار است و از مساوى به مساوى نيز خواهد بود؛ بلكه اين گونه حسد فراوان است و بيشتر در ميان خويشان و دوستان اتفاق مى افتد.
حسد در سياستمداران و علما
در دو دسته از مردم حسد بسيار يافت مى شود: يكى رجال سياست و ديگر رجال علم .
فرقى كه هست ، آن است كه حسودان دسته دوم از لحاظ موقعيتى كه دارند، نمى توانند دليرانه و آشكارا حسد خود را اعمال نمايند و به طور جدى از رقيب خرده گيرى يا انتقاد كنند؛ بلكه پيوسته منتظر فرصت مى باشند تا موقعى مناسب پيدا شود و مقصود خود را با اشاره يا طرز ديگرى عملى سازند، و گاه مى شود كه تقوى از آنان جلوگيرى كرده ، خوددارى مى كنند و حسد را مى كوبند؛ ولى سياستمداران حسود، حسد را به طور آشكارا و دليرانه اعمال مى كنند و با شدتى هر چه تمام تر زبان انتقاد مى گشايند تا رقيب را خانه نشين كرده ، از صحنه بيرون كنند و موقعيت خويش را مستحكم سازند.

كتاب وسائل الشيعه از امام باقر و امام صادق (علیه السلام) روايت مى كند كه : ((حسد ايمان را مى خورد؟ چنان چه آتش هيزم را مى خورد)) زيرا كوچك ترين مرتبه اظهار حسد، بدگويى و غيبت است ؛ غيبت ، يعنى ، آشكار ساختن نقاط سياه و ضعيف ديگران ، و اسلام آن را از گناهان بزرگ شمرده است .
اگر حسود به وسيله غيبت و نشر نقاط ضعف ، نتوانست به مقصد برسد، پا را بالاتر نهاده ، تهمت مى زند و افترا مى بندد و به نشر اكاذيب و خبرهاى دروغين مى پردازد. اگر در اين مرحله هم موفقيتى به دست نياورد، به سوى جنايت و غارت مى رود و اگر از او ساخته نباشد و يا اقدام شخص خود را مصلحت نداند، ديگران را به اين كارها تحريك مى كند كه به مال يا به ناموس محسود، دست تعدى دراز كنند.
اگر در اين مرحله هم به مقصد نرسيد در مقام نابودى او بر مى آيد و به هر وسيله اى كه در دسترس او باشد در اين كار پافشارى مى كند، شايد بتواند به مقصد پليد خود برسد.
اگر در اين راه هم شكست خورد، جز سوختن و ساختن و خودخورى ، چاره اى ندارد. هميشه بايد از سوزش اين نيش درونى بر خود بپيچد و با همه بستيزد تا هنگامى كه مرگ گريبانش را بگيرد؛ پس حسود در تمام مراتب ، جنايت پيشه و گناهكار است و گذشتن روزگار، حسدش را مى افزايد و گناهانش بيش تر مى شود و ايمانش كم تر مى گردد؛ آرى حسد ايمان را مى سوزاند، چنان چه آتش هيزم را مى سوزاند.

در زمان هادى - چهارمين پادشاه عباسى - مردى با همسايه اش كه آدمى با شخصيت و معنون بود حسد مى ورزيد؛ هر چه كوشيد، نتوانست نعمت هاى او را از كفش بيرون كند و از اورنگ سعادت به زير آورد، تا اين كه روزى براى رسيدن به مقصود نقشه اى طرح كرد:
غلامى خريد و به وى گفت : پس از مرگ من آزاد هستى ، و آن گاه به او سه هزار درهم داد و از او خواست كه نقشه احمقانه اش را اجرا كند:
نيم شبى غلام را از خواب بيدار كرد و به بالاى بام همسايه اش برد و كارد تيزى را كه آماده كرده بود به غلام داد و از او خواست كه سرش را ببرد؛ هر چند غلام ابا كرد سودى نبخشيد و در اثر اصرار زياد، بالاخره غلام تسليم او شد. حسود رو به قبله خوابيد و غلام چند رگ اصلى گردنش را بريد سپس ‍ او را به خود واگذاشت و رفت . حسود نادان تا صبح در خون مى غلطيد و از درد و رنج بر خود مى پيچيد تا جان داد.
مرد نادان آخرين نقشه اى كه براى نابودى همسايه خود كشيده بود اين بود كه با چنين وصفى تن به كشتن خويش دهد، تا همسايه اش را به جرم قتل وى دستگير و اعدام كنند. همسايه بى چاره و بى گناه ، دستگير گرديد و به زندان افكنده شد؛ ولى از آن جايى كه خدا يار مظلومان و بى گناهان است ، سرانجام نقشه احمقانه مقتول نادان فاش گرديد و مرد همسايه آزاد شد و خون آن سياه بخت به دست خويش به هدر رفت .
نابودى خويش و زيان ديگرى
در مَثَل است كه خر، مرگ خود را مى خواهد، تا به صاحبش زيان رسد!
نادانى خر چنين اقتضا مى كند كه براى انتقام ، به زيان قطعى خويش تن دهد، تا زيانى مشكوك به صاحبش برسد! بسيار معامله عجيبى است ! صد در صد به زيان خود و يك در صد به زيان ديگرى ! نابودى قطعى خود را مى خواهد، تا نيش خارى در پاى ديگرى بخلد! حيات و هستى خود را مى فروشد، تا سر مويى از ديگرى كم شود.
حسود چنين است ؛ زيرا رشك ، چشم و گوشش را بسته است ؛ شعورش را از ميان برده و ادراكاتش را آلوده كرده است ؛ نمى تواند درست فكر كند و تشخيص صحيح بدهد و براى رسيدن به هدف شوم خويش ، نقشه اى صحيح طرح كند؛ لذا نقشه هايش در آغاز، خودش را مى سوزاند و سپس ‍ ديگرى را.
عجب اين جاست كه حسود بر اثر اختلال ادراك به چنين وضعيتى خشنود است ؛ چون عقل سالم بر او حكومت نمى كند، تا دريابد كه نقشه نابودى خويش را كشيدن براى به دام انداختن ديگرى خردمندانه نيست . و اين گونه فكر، نمونه اى از جنون و ديوانگى است .
سرّ حقيقى پيدايش اين گونه افكار در حسود آن است كه پس از آن كه حسود از آزار رسانيدن به ديگرى نوميد شد و ديد كارى از دستش ساخته نيست ، مى خواهد به تصور آزار او - آرى فقط به تصور آزار ديگرى - دل خوش باشد؛ زيرا بر فرض هم منظورش عملى شود و آن ديگرى زيان بيند، در اين وقت يا حسود زنده نمى باشد و يا بر فرض زنده بودن ، در حالى نيست كه بتواند لذت ببرد؛ زيرا خودش هم در اثر مبارزه ناتوان شده است ؛ پس به همان تصور باطل دل خوش مى كند و نيش و سوزش درونى خود را به اين نوش داروى احمقانه ، مرهم مى نهد و خود را موفق مى پندارد كه خود نوعى جنون است .
حسد و تقدير
رسول خدا(صلّي اللَّه عليه و آله و سلّم) فرمود:
((كاد الحسد ان يغلب القَدَر؛ تاثير حسد به حدى مى رسد كه نزديك مى شود تقدير را تغيير دهد.))
شايد مراد چنين باشد كه گاه حسد به قدرى آتش افروزى مى كند كه قَدَر الهى را تغيير مى دهد؛ زيرا همان طور كه قضاى الهى قابل تغيير نيست ؛ قدر خدا قابل تغيير است ؛ مثلا حسود مى كوشد كه محسود را از نعمتى تهى دست كند و اگر در اين كار كام ياب گرديد، اگر بگوييم قدر را تغيير داده است ، دور نرفته ايم .
فرض مى كنيم تقدير چنين بوده است كه آن شخص با چنين نعمتى زندگى كند، ولى حسود جلوگير شد كه مقدَّر، محقق شود، و نيز مى توان تغيير تقدير را در خود حسود تصوير كرد؛ مثلا، چنين بوده است كه او عمرى دراز با آسايش زندگى كند؛ ولى حسد، او را چنان در رنج انداخت كه بهره اش ، مرگ تدريجى و عمر كوتاه گرديد.
خدا از حسود بيزار است
تاييد بر معنى نخست ، روايت ديگرى است از رسول خدا(صلّي اللَّه عليه و آله و سلّم) كه مى فرمايد:
((قالَ اللهُ عزَّوجَل لِموسى بن عمران : لا تَحسدنَّ الناسَ على ما اتيتهم من فضلى و لا تمدّنَّ عَينَيكَ الى ذلكَ و لا تتَبعهُ نفسَك فانَّ الحاسِدَ ساخِط لِنعمتى صادّ لقسم الذى قسمتُ بينَ عبادى و مَن يَكُ كذلكَ فلستُ منهُ و ليسَ منى ؛
خداى عزوجل به موسى بن عمران فرمود بر آن چه من در اثر مهر خود به مردم داده ام ، رشك مبر و چشمانت را به آن مدوز و خود را دنبال آن مينداز؛ زيرا كه حسود بر نعمتهاى من خشمگين است و از نصيبى كه براى بندگانم تعيين كرده ام جلوگيرى مى كند، و هر كس چنين باشد، از من نيست و من از او نيستم .))
آرى كسى كه از نعمت دادن خدا به كسى خشمناك باشد و بخواهد رحمت الهى را بر بندگان سد كند، خداى بزرگ از او بيزار است و كسى كه خدا از او بيزار باشد، بدبخت ترين خلق خدا خواهد بود.

نشانه هاى حسود