+- تالار گفتگوی بیداری اندیشه (http://forum.bidari-andishe.ir)
+-- بخش: سبک زندگی اسلامی-ایرانی (/forum-32.html)
+--- بخش: معرفی کتاب (/forum-36.html)
+--- موضوع: التوحيد صدوق + توضیحات کامله (/thread-35778.html)
التوحيد صدوق + توضیحات کامله - mahdy30na - ۴/شهریور/۹۳ ۱۷:۳۴
بسم الله الرحمن الرحیم
کتاب توحید صدوق رو امروز براتون قرار میدم امیدوارم استفاده ببرید
![[تصویر: download.png]](http://a.dryicons.com/images/icon_sets/colorful_stickers_part_5_icons_set/png/256x256/download.png){kind=icon}
![[تصویر: altawwheidalshaikhalsadouqbabweihcover.jpg]](http://www.alfeker.net/uploads/pictures/altawwheidalshaikhalsadouqbabweihcover.jpg)
- موضوع و محتوای کتاب
- بررسی مباحث و نام کتاب
- انتساب این کتاب به شیخ صدوق
- ابن بابویه و انگیزه تألیف کتاب
- اهمیت این کتاب
- عنوان «کتاب التوحید»
- عنوان «توحید» در نزد اهل حدیث
- انگیزه شیخ از تصنیف کتاب
- جریان حدیث گرا در قرن چهارم
- مقایسه کتاب التوحید صدوق با مقایسه کتاب التوحید کافی
- محتوای کتابالتوحید
البته صدوق در این کتاب از میان جوانب و مسائل گوناگون خداشناسی و توحید، بیشتر بر بحث اسماء و صفات تأکید کرده که گویای خصلت مدافعه گرایانه و سلبی و جدلی آن در برابر دیدگاههای مخالف موجود در آن دوره یا ردّ برخی شبهات در باره شیعه است.[/b]
- بررسی دیدگاه معتزله و صدوق
- صدوق و علم کلام
- صدوق و صوفیه
- مقایسه کتاب صدوق با کتب اهل سنّت
- نکته ارزشمند در کتابالتوحید
- روش صدوق در کتاب التوحید
← روش توضیحی صدوق در کتابش
گاهی توضیحات او برای رفع غرابت از مضمون حدیث و معقول کردن آن است، از جمله ذیل حدیثی در باب انتساب گرانی و ارزانی کالاها به خداوند، توضیح داده آنجا که کمبود کالا و به تبع آن گرانی به واسطه احتکار و دخالتهای بشری باشد، مسئولیت آن با خود انسانهاست [۸۲]. در موارد نادری هم توضیحی نداده است، مانند اطلاق قدریه ــ که مجوس امت خوانده شدهاند ــ بر دو گروه متعارض جبریه و مفوضه در دو حدیث از امام علی و امام صادق علیهماالسلام [۸۳].
← شیخ و اشتراک لفظی
وی بندرت ذیل یک عنوان و صرفاً به سبب اشتراک لفظی، حدیثی را آورده است، از جمله ذیل بحث «استطاعت» ــ که از مسائل مورد مناقشه در کلام و مرتبط با جبر و اختیار است ــ حدیثی در باب شرایط فقهی استطاعت در حجّ ذکر کرده است [۸۴]. وی در یک مورد، در باره به کارگیری دو اصطلاح منطقی «جنس» و «نوع» در حدیثی از امام علی علیهالسلام، توضیحی نیاورده است [۸۵]. او در موارد متعدد، در نقل احادیث، به تناسب موضوع کتاب، تنها به ذکر بخش مورد نیاز از احادیث مفصّل و طولانی اکتفا کرده است.
← شیخ صدوق و احادیث مشلبه
شیخ صدوق احادیث مشابهی را که از دو امام نقل شده اند، شاهدی بر این میداند که علوم ائمه در نهایت بر گرفته از نبی صلی اللّه علیه وآله وسلم است [۸۶].
روش دیگری در این کتاب
روش دیگری که در این کتاب بیشتر در فهم و تفسیر قرآن کریم به کار رفته، استفاده از وجوه و نظائر و توجه به سیاق کلمات در معنا کردن آنهاست، مانند وجوه گوناگون معنایی قضاء [۸۷] و فتنه [۸۸] در قرآن. در بحثی گسترده نیز وی در شرح معانی اسماءاللّه، با اشاره به ریشه لغوی، به استعمال قرآنی و سیاق آن و نیز کاربرد و مشتقات واژه پرداخته است [۸۹].
- مضامین متنوع در کتاب درباره توحید
← تمایز نهادن میان صفات ذات و صفات فعل
تمایز نهادن میان «صفات ذات» (سمع، بصر، علم، قدرت و غیره) و «صفات فعل» (کلام، اراده، خلق و غیره) از دیگر مباحث این کتاب است.صفات ذاتی با ذات عینیت دارند، در غیراین صورت شرک و قول به تعدد قدما لازم میآید، حال آنکه صفات فعل زائد بر ذات اند. از نظر مؤلف، صفات ذاتی معنای سلبی دارند [۱۰۲] ولی صفات فعل، معنای ایجابی دارند و فقط صفات ذات، ازلی اند [۱۰۳].
← شیخ صدوق و تفسیر آیاتی در تشبیه و تجسیم
شیخ صدوق، با تکیه بر روایات، به تفسیر آیاتی میپردازد که ظاهر آنها، تشبیه و تجسیم را تأیید میکند؛ آیاتی که نوعی اعضا و جوارح (ید، وجه، ساق، عین و اُذُن)، اوضاع و اوصاف جسمانی و انسانی (جَنْب، عرش، کرسی، خدعه و استهزا، اتیان، رضا، سخط و. . . ) را برای خداوند اثبات میکنند. وی علاوه بر رفع تعارض ظاهری این آیات با عقیده مقبول شیعه در توحید، از تفسیر تعابیر قرآنی همچون «سبحان اللّه» [۱۰۴] و «اللّه اکبر» [۱۰۵] در جهت تأیید مدعای خود استفاده کرده و با استناد به آیه «فِطْرَتَ اللّهِ اَلَّتی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْها» [۱۰۶] بر فطری بودن توحید تأکید نموده است [۱۰۷] . در این ابواب ــ که حجم زیادی از کتاب را به خود اختصاص داده است ــ علاوه بر در دسترس قرار گرفتن روایات تفسیری در ضمنِ توضیحات مؤلف، دیدگاههای تفسیری و حتی نظریات تأویلی او نیز تا اندازه ای فهمیده میشود [۱۰۸] .
- نکتهای در مباحث مرتبط با توحید
عدل الهی و حسن و قبح از نگاه شیخ
در باره عدل الهی و مبنای مهم حسن و قبح ذاتی وعقلی افعال، شیخ صدوق نخست آنها را از دائره احساسات و عواطف و گرایش یا انزجار طبعی خارج میکند و به عقل نسبت میدهد [۱۱۳]، سپس مراد از عقلی بودن را حکمت و علتی معقول داشتن معرفی میکند که عقل بر اساس آن به نیکی فعل، حکم میدهد [۱۱۴] . اما با توجه به مبنای معرفت شناسانه اش در اذعان به قصور عقل، حکم میدهد بر اینکه حسن و قبح ذاتی افعال و خصوصاً افعال باری تعالی را یا اجمالاً و بر اساس دلایل عقلی و پیشین، که دالّ بر حکمت فاعل است، باید تشخیص داد [۱۱۵]، یا قاعدتاً از طریق شرع باید به شناخت آن راه برد. از نظر صدوق، عدم تناقض و تهافت افعال الهی و وابستگی و پیوستگی آنها باهم و سازگاری و انسجام میان آنها، دلیل حکمت الهی و مبرّا بودن از جهل و عجز و نیاز، دلیل بر نفی ظلم از باری تعالی است [۱۱۶].
نسخههای کتابالتوحید
از کتاب التوحید نسخه های خطی متعددی در کتابخانه های ایران موجود است، برخی محققان تا ۹۲ نسخه خطی را شناسایی کرده اند. [۱۱۷] [۱۱۸] این کتاب چندین بار چاپ شده، چاپهای سنگی آن بدین قرار است: تهران ۱۲۸۵؛ تبریز (بی تا)؛ بمبئی ۱۳۲۱. چندبار نیز چاپ حروفی شده است: در تهران (۱۳۷۵)؛ به تصحیح و تعلیق سیدهاشم حسینی طهرانی، تهران (۱۳۹۸)؛ نجف (۱۳۸۶)؛ بیروت (۱۳۸۷) و قم (۱۴۱۵، افست تهران).
شروحی بر کتابالتوحید
به سبب جایگاه مهم کلامی و اعتقادی این کتاب، شرحهای بسیاری بر آن نوشته شده است: سیدمحمد خلیل بن رکن الدین حسینی کاشانی از شاگردان ملامحسن فیض کاشانی در ۱۰۸۳ شرح مختصر کلامی ـ فلسفی خود را بر این کتاب به پایان برد [۱۱۹] شاه محمد بن شمس الدین محمد اصطهباناتی شیرازی در قرن یازدهم ترجمه و شرح مختصری با عنوان حلّ العقائد بر کتاب التوحید نوشت [۱۲۰] ملامحمدباقر مشهور به محقق سبزواری (متوفی ۱۰۹۰) نیز آن را به فارسی شرح کرد [۱۲۱] [۱۲۲]قاضی سعید قمی (متوفی ۱۱۰۷) با پرداختن به مباحث فلسفی و کلامی و ذوقی و عرفانی، شرحی مفصّل بر کتاب التوحید نوشته که به اهتمام نجفقلی حبیبی در سه جلد (۱۳۷۳ـ۱۳۷۷ ش) به چاپ رسیده است. در شمار تألیفات سیدنعمت اللّه جزایری (متوفی ۱۱۱۲)، دو شرح به نامهای نور البراهین فی بیان اخبار السادة الطاهرین و انیس الوحید فی شرح التوحید ذکر شده که در واقع، دو عنوان از یک کتاب (شرح توحیدالصدوق) هستند. [۱۲۳] این کتاب در ۱۴۱۷ در دو مجلد در قم چاپ شد. امیرمحمدعلی نائب الصداره نیز شرحی بر توحید صدوق نوشته است. [۱۲۴] ترجمه و شرحهای کوتاه محمدعلی بن محمدحسن اردکانی (قرن سیزدهم) به نام اسرارالتوحید نیز در ۱۳۳۷ در تهران به چاپ رسید. شیخ محمدتقی، معروف به آقا نجفی اصفهانی (متوفی ۱۳۳۲)، نیز ترجمه ای از کتاب التوحید را در ۱۲۹۷ چاپ کرد. [۱۲۵]سید هاشم حسینی طهرانی نیز وعده داده که ترجمه خود را در مقدمه چاپش از کتاب التوحید [۱۲۶] خواهد آورد. همچنین چهار معجم و فهرست برای احادیث کتاب التوحید تدوین شده است. [۱۲۷]
فهرست منابع
(۱) آقابزرگ طهرانی، الذریعة.
(۲) ابن بابویه، الاعتقادات، چاپ عصام عبدالسید، قم ۱۴۱۴.
(۳) ابن بابویه، التوحید، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
(۴) ابن بابویه، کتاب الخصال، چاپ علی اکبر غفاری، قم ۱۳۶۲ ش.
(۵) ابن بابویه، معانی الاخبار، چاپ علی اکبر غفاری، قم ۱۳۶۱ ش.
(۶) ابن خزیمه، کتاب التوحید و اثبات صفات الرّب عزّ و جلّ، چاپ عبدالعزیزبن ابراهیم شهوان، ریاض ۱۴۱۸/۱۹۹۷.
(۷) ابن ندیم، الفهرست.
(۸) علی بن اسماعیل اشعری، کتاب مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلّین، چاپ هلموت ریتر، ویسبادن ۱۴۰۰/۱۹۸۰.
(۹) علیرضا برازش، المعجم: المعجم المفهرس لالفاظ احادیث کتاب التوحید للشیخ الصدوق، تهران ۱۳۷۴ ش.
(۱۰) مریم تفضلی، کتابشناسی نسخه های خطی آثار شیخ صدوق (رحمة الله علیه) در ایران، تهران ۱۳۸۱ ش.
(۱۱) نعمت اللّه بن عبداللّه جزایری، نورالبراهین، او، انیس الوحید فی شرح التوحید، چاپ مهدی رجائی، قم ۱۴۱۷.
(۱۲) حرّ عاملی، وسائلالشیعة.
(۱۳) احمد حسینی اشکوری، فهرست نسخه های خطی کتابخانه عمومی حضرت آیة اللّه العظمی مرعشی نجفی مدّظلّه العالی، قم ۱۳۵۴ـ۱۳۷۶ ش.
(۱۴) عبدالرحیم بن محمد خیاط، کتاب الانتصار و الرّد علی ابن الروندی الملحد، بیروت ۱۹۵۷.
(۱۵) محمدتقی دانش پژوه و علینقی منزوی، فهرست کتابخانه سپهسالار، بخش ۳، تهران ۱۳۴۰ ش.
(۱۶) علی بن حسین علم الهدی، رسائل الشریف المرتضی، چاپ مهدی رجائی، رساله ۴۸: «مسألة فی ابطال العمل باخبار الاحاد»، قم ۱۴۰۵ـ۱۴۱۰.
(۱۷) کلینی، اصولالکافی.
(۱۸) مجلسی، بحارالأنوار.
(۱۹) احمد بن علی نجاشی، فهرست اسماء مصنفی الشیعة المشتهر ب رجال النجاشی، چاپ موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.
(۲۰) محمد بن محمد نصیرالدین طوسی، تجریدالاعتقاد، چاپ محمدجواد حسینی جلالی، (قم) ۱۴۰۷.
(۲۱) حسین بن محمدتقی نوری، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، قم ۱۴۰۷ـ ۱۴۰۸.
پانویس[ویرایش]
۱. ↑ محمد بن محمد نصیرالدین طوسی، تجریدالاعتقاد، ج۱، ص۱۹۷، چاپ محمدجواد حسینی جلالی، (قم) ۱۴۰۷.
۲. ↑ علامه حلّی، الباب الحادی عشر.
۳. ↑ مطهری، عدل الهی.
۴. ↑ کلینی، اصولالکافی، ج۱، ص۷۲ـ۱۶۷.
۵. ↑ ابن خزیمه، کتاب التوحید و اثبات صفات الرّب عزّ و جلّ، ج۱، ص۱۱، چاپ عبدالعزیزبن ابراهیم شهوان، ریاض ۱۴۱۸/۱۹۹۷.
۶. ↑ ابن بابویه، معانی الاخبار، ج۱، ص۸، چاپ علی اکبر غفاری، قم ۱۳۶۱ ش.
۷. ↑ ابن بابویه، کتاب الخصال، ج۲، ص۵۹۴، چاپ علی اکبر غفاری، قم ۱۳۶۲ ش.
۸. ↑ ابن بابویه، الاعتقادات، ج۱، ص۲۲، چاپ عصام عبدالسید، قم ۱۴۱۴.
۹. ↑ احمد بن علی نجاشی، فهرست اسماء مصنفی الشیعة المشتهر برجال النجاشی، ج۱، ص۳۸۹، چاپ موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.
۱۰. ↑ مجلسی، بحارالأنوار، ج۱، ص۲۶.
۱۱. ↑ مجلسی، بحارالأنوار، ج۱، ص۶ـ۷.
۱۲. ↑ حرّ عاملی، وسائلالشیعة، ج۱، ص۲۰.
۱۳. ↑ حرّ عاملی، وسائلالشیعة، ج۳، ص۱۰۱.
۱۴. ↑ حرّ عاملی، وسائلالشیعة، ج۷، ص۱۰۷.
۱۵. ↑ حرّ عاملی، وسائلالشیعة، ج۱، ص۱۴۰.
۱۶. ↑ حسین بن محمدتقی نوری، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ج۵، ص۲۶۴، قم ۱۴۰۷ـ ۱۴۰۸
۱۷. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۱۷_۱۸، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۱۸. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۳۶۴، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۱۹. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۱۳، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۲۰. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۱۰۴_۱۰۵، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۲۱. ↑ ابن ندیم، الفهرست، ج۱، ص۲۰۸.
۲۲. ↑ علی بن حسین علم الهدی، رسائل الشریف المرتضی، ج۳، ص۳۱۰، چاپ مهدی رجائی، رساله ۴۸: «مسألة فی ابطال العمل باخبار الاحاد»، قم ۱۴۰۵ـ۱۴۱۰.
۲۳. ↑ علی بن اسماعیل اشعری، کتاب مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلّین، ج۱، ص۳۱ـ ۳۵، چاپ هلموت ریتر، ویسبادن ۱۴۰۰/۱۹۸۰.
۲۴. ↑ ابن خزیمه، کتاب التوحید و اثبات صفات الرّب عزّ و جلّ، ج۱، ص۲، چاپ عبدالعزیزبن ابراهیم شهوان، ریاض ۱۴۱۸/۱۹۹۷.
۲۵. ↑ ابن ندیم، الفهرست، ج۱، ص۲۳۳ـ۲۳۴.
۲۶. ↑ ابن ندیم، الفهرست، ج۱، ص۲۰۲ـ ۲۰۳.
۲۷. ↑ ابن ندیم، الفهرست، ج۱، ص۲۰۶ـ ۲۰۸.
۲۸. ↑ ابن ندیم، الفهرست، ج۱، ص۲۱۴ـ۲۱۵.
۲۹. ↑ ابن ندیم، الفهرست، ج۱، ص۲۲۳ـ۲۲۴.
۳۰. ↑ احمد بن علی نجاشی، فهرست اسماء مصنفی الشیعة المشتهر برجال النجاشی، ج۱، ص۴۳۳، چاپ موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.
۳۱. ↑ ابن ندیم، الفهرست، ج۱، ص۲۲۵.
۳۲. ↑ احمد بن علی نجاشی، فهرست اسماء مصنفی الشیعة المشتهر برجال النجاشی، ج۱، ص۶۳، چاپ موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.
۳۳. ↑ ابن ندیم، الفهرست، ج۱، ص۲۲۷.
۳۴. ↑ احمد بن علی نجاشی، فهرست اسماء مصنفی الشیعة المشتهر برجال النجاشی، ج۱، ص۲۶۱، چاپ موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.
۳۵. ↑ احمد بن علی نجاشی، فهرست اسماء مصنفی الشیعة المشتهر برجال النجاشی، ج۱، ص۳۳۴، چاپ موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.
۳۶. ↑ ابن بابویه، الاعتقادات، ج۱، ص۱۲۶، چاپ عصام عبدالسید، قم ۱۴۱۴.
۳۷. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۱۳۱، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۳۸. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۱۴۰، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۳۹. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۱۴۸، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۴۰. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۲۲۳، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۴۱. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۳۱_۸۲، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۴۲. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۱۳۱، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۴۳. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۱۳۵، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۴۴. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۱۳۷_۱۳۸، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۴۵. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۱۴۸، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۴۶. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۲۲۵_۲۲۶، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۴۷. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۳۳۷، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۴۸. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۳۶۲_۳۶۴، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۴۹. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۳۹۵_۳۹۷، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۵۰. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۴۰۶، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۵۱. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۴۰۶، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۵۲. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۴۵۴_۴۵۵، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۵۳. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۲۸۵_۲۹۱، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۵۴. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۴۱۹، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۵۵. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۴۴۰، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۵۶. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۴۵۸، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۵۷. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۴۵۹، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۵۸. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۸۴، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۵۹. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۱۳۴، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۶۰. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۱۳۷، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۶۱. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۲۲۵_۲۲۷، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۶۲. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۲۶۹، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۶۳. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۲۹۸_۲۹۹، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۶۴. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۸۴، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۶۵. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۲۹۹، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۶۶. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۲۰۷، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۶۷. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۱۸۴، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۶۸. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۲۰۷، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۶۹. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۲۲۷، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۷۰. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۱۱۳_۱۱۵، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۷۱. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۱۰۰_۱۰۱، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۷۲. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۱۴۴، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۷۳. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۱۴۵، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۷۴. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۲۲۶، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۷۵. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۳۶۳، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۷۶. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۳۰۴، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۷۷. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۲۶، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۷۸. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۲۱۹، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۷۹. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۴۰۰، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۸۰. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۲۹، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۸۱. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۳۴۵_۳۴۷، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۸۲. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۳۸۸_۳۸۹، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۸۳. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۳۸۲، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۸۴. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۳۵۰_۳۵۱، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۸۵. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۸۳، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۸۶. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۳۰۹، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۸۷. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۳۸۴_۳۸۶، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۸۸. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۳۸۶_۳۸۸، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۸۹. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۱۹۵_۲۱۸، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۹۰. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۳۱_۸۲، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۹۱. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۹۷_۱۰۴، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۹۲. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۱۰۸_۱۲۲، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۹۳. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۱۷۳_۱۸۵، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۹۴. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۱۸_۳۰، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۹۵. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۳۱_۸۲، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۹۶. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۱۰۴_۱۰۷، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۹۷. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۱۲۲_۱۳۴، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۹۸. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۱۳۴، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۹۹. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۱۳۴_۱۳۷، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۱۰۰. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۱۳۷، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۱۰۱. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۲۰۰، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۱۰۲. ↑ رسائل الشریف المرتضی، رساله ۴۸: «مسألة فی ابطال العمل باخبار الاحاد»، چاپ مهدی رجائی، قم ۱۴۰۵ـ۱۴۱۰.
۱۰۳. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۱۳۹_۱۴۹، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۱۰۴. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۳۱۱_۳۱۲، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۱۰۵. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۳۱۲_۳۱۳، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۱۰۶. ↑ روم/سوره۳۰، آیه۳۰.
۱۰۷. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۳۲۸_۳۳۱، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۱۰۸. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۲۳۲_۲۳۸، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۱۰۹. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۱۳۸، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۱۱۰. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۷۸_۷۹، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۱۱۱. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۸۰، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۱۱۲. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۱۸۵_۱۹۰، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۱۱۳. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۳۹۵، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۱۱۴. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۳۹۶، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۱۱۵. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۳۹۶، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۱۱۶. ↑ ابن بابویه، التوحید، ص۳۹۶_۳۹۷، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ ش.
۱۱۷. ↑ مریم تفضلی، کتابشناسی نسخه های خطی آثار شیخ صدوق (رحمة الله علیه) در ایران، ج۱، ص۵۹ ـ۷۰، تهران ۱۳۸۱ ش.
۱۱۸. ↑ محمدتقی دانش پژوه و علینقی منزوی، فهرست کتابخانه سپهسالار، ج۱، ص۵۲۳ ـ۵۲۴، بخش ۳، تهران ۱۳۴۰ ش.
۱۱۹. ↑ احمد حسینی اشکوری، فهرست نسخه های خطی کتابخانه عمومی حضرت آیة اللّه العظمی مرعشی نجفی مدّظلّه العالی، ج۴، ص۱۴ به نقل از آیت اللّه مرعشی نجفی، قم ۱۳۵۴ـ۱۳۷۶ ش.
۱۲۰. ↑ احمد حسینی اشکوری، فهرست نسخه های خطی کتابخانه عمومی حضرت آیة اللّه العظمی مرعشی نجفی مدّظلّه العالی، ج۱، ص۲۳۸، قم ۱۳۵۴ـ۱۳۷۶ ش.
۱۲۱. ↑ آقابزرگ طهرانی، الذریعة، ج۴، ص۴۸۲.
۱۲۲. ↑ آقابزرگ طهرانی، الذریعة، ج۱۳، ص۱۵۳.
۱۲۳. ↑ نعمت اللّه بن عبداللّه جزایری، نورالبراهین، ج۱، مقدمه رجایی، ص۳۲ـ ۳۳، او، انیس الوحید فی شرح التوحید، چاپ مهدی رجائی، قم ۱۴۱۷.
۱۲۴. ↑ آقابزرگ طهرانی، الذریعة، ج۴، ص۴۸۲.
۱۲۵. ↑ مریم تفضلی، کتابشناسی نسخه های خطی آثار شیخ صدوق (رحمة الله علیه) در ایران، ج۱، ص۵۷، تهران ۱۳۸۱ ش.
۱۲۶. ↑ کتاب التوحید، تصحیح و تعلیق سیدهاشم حسینی طهرانی، ص۸، تهران۱۳۹۸.
۱۲۷. ↑ علیرضا برازش، المعجم: المعجم المفهرس لالفاظ احادیث کتاب التوحید للشیخ الصدوق، ج۱، ص۱۴ـ ۱۵، تهران ۱۳۷۴ ش.