تکامل یا فرگشت، و خاستگاه آن

بسم الله الرحمن الرحیم

دکتر غلامرضا نورزاد

دیدگاههای مختلف در بارۀ تکامل:

- نظرات تکاملی قبل از میلاد
- نظرات دنياي مسيحيت در بارۀ تكامل
- ديدگاههاي تكاملي اسلام و دانشمندان اسلامي درگذشته و حال
- نظرات دانشمندان قرون17و 18 اروپا
- نظرات لامارك و داروين و نئوداروينيسم و نئولاماركيسم و مقايسه آنها
- ايرادات علمي نظريهْ داروين و عواقب سياسي-اجتماعي آن در طول تاريخ 150 سال گذشته

نظرات تکاملی قبل از میلاد:

- اولين بارفيلسوف يوناني آناكسي ماندر 600 (Anaximander) سال قبل از ميلاد مسيح تكامل حيات را از ماده بيجان و تكامل حيات را از جد جانوري مطرح كرد.
- بعد از او فيلسوف ديگر يوناني امپدوكلس(Empedocles) ، ونيز شاعر و فيلسوف رومي لوكرتيوس (Lucretius) از قابليت تغيير موجودات زنده سخن گفتند.
- ارسطو نيز مثل استادش افلاطون از تغييرات طبيعت، گياهان و جانوران صحبت كرده است. ولي نظر آنها در مورد تبديل جانوران يك فكر ساده در باره تغيير و حركت بود. هيچكدام نظري صريح و روشن و يا حتي مبهم درباره تكامل ارائه نداده اند. براي افلاطون و ارسطو دنياي طبيعت يك چيز خود به حركت درآمده و جريانيست از تغييرات پشت سرهم و مداوم و خود بخودي كه رشد را به جريان انداخته و هر مرحله امكانات و توانائی های نسل قبلي خود را دارد.

نظرات مسيحيت در بارۀ تكامل:

در انجیل آمده است:

«...سپس خداوند گفت : بگذار انسان را بيافرينم و آنجا خداوند انسان را از غبار زمين طبق صورت خود ساخت و بعد نيروي حيات در او دميد. سپس خداوند گفت: زمين سبزه ها را بروياند، گياهان دانه دار و درختان ميوه دار.»

در مورد آبزيان و جانوران خشكي ميگويد:

« ...به اين ترتيب خداوند جانوران بزرگ درياها و همۀ موجودات زنده را خلق كرد كه آب از آنها پر است بر حسب گونه هايشان. كه خود را زياد ميكنند. سپس خداوند وحوش دشت را آفريد طبق روش خودش، گاو طبق روش خودش و همه كرمها را كه در خاك مي خزند.»

اين فقط بريده هائي از داستان آفرينش در انجيل بود. در طول تاريخ پس از آن براي قرنها همين تئوري معتبر و دليل تغييرناپذيري گونه ها بود. حتي كشف فسيلها بعداً بعنوان نمونه هاي نابود شده در اثر فجايع عظيم توصيف شدند و ايجاد تئوري كاتاستروفيسم شد. گزارش طوفان نوح هم بعنوان يكي از اين فجايع تلقي شد، كه بعد از هريك از اين وقايع موجودات كاملاً جديدي بوجود آمده اند. جورج كوويه پيش آهنگ اين فرضيه و كارل لينه معروف نيز ازطرفداران اين نظريه بود.

ديدگاههاي تكاملي اسلام و دانشمندان اسلامي درگذشته و حال:

آیات زیر در قرآن کریم در تایید تکامل تفسیر شده اند:

- «... و به راستي شما را آفريديم و صورت و سامان بخشيديم ، آنگاه به فرشتگان گفتيم بر آدم سجده بريد. همه سجده بردند مگر ابليس كه از سجده كنندگان نبود .» سورۀ اعراف آيۀ 7.

- « آيا كافران نيانديشيده اند كه آسمانها و زمين فرو بسته بودند، آنگاه آنها را بر گشاديم، و هر موجود زنده اي را از آب آفريديم، آيا ايمان نمي آوريد.» سورۀ انبياء آيۀ 30.

- « آري مدتي از روزگار بر انسان گذشت كه هنوز چيز قابل ذكري نبود(1) ما انسان را از نطفه اي آميخته آفريده ايم و به آزمونش كشاندیم ، و او را شنوا و بينا ساختیم(2) ما او را به راه آورده ايم، چه سپاسگزار باشد چه ناسپاس(3)». سورۀ انسان آيۀ 1-3 .

- « واز جمله آيات او اين است كه شمارا از خاك آفريد، سپس كه انسان شديد در زمين پراكنده شديد».سورۀ روم .آيۀ 20 .

خطاب به كافران كه ميانديشند:
- «..يا از هيچ خلق شده اند، يا اينكه خودشان خالق خویشند؟(35) يا آسمانها و زمين را آفريده اند، حق اين است كه يقين نمي ورزند(36) ». سورۀ طور.آيات 35-36 .

قرآن مجيد ترجمۀ بهاالدين خرمشاهي

نظرات برخی از اسلام شناسان در بارۀ تکامل:

1. علامه طباطبایی: ظاهر آیات قرآن آفرینش اولین انسان را مستقل می داند0 دلایل و شواهد فرضیه تکامل ناکافی است و در صورت اثبات قطعی فرضیه تکامل، آیات قرآن بر طبق آن تأویل پذیر است.

2. آيت ا... مصباح یزدی: به فرض اینکه نظریه تکامل به قطعیت برسد ، خلقت حضرت آدم (علیه السلام) یک معجزه و استثنا ست و بقیه انسانهای کنونی از نسل اویند.

3. آیت ا... مشکینی و دکتر سحابی: فرضیه تکامل کاملاً مورد تأیید قرآن است و بر تكامل تدريجي و پيوستگي نسلي تصريح دارد.

مولوی میگوید:

آمده اول به اقليم جماد
و ز جمادي در نباتي او فتاد

نسلها اندر نباتی عمر کرد
نامد ش حال نباتي هيچ ياد

باز از حيوان سوي انسانيش
مي كشيد آن خالقي كه دانيش

عقلهاي اولينش ياد نيست
هم ازاين عقلش، تحول كردنيست

و ادامه مید هد:

جملۀ ديگر، بميرم از بشر
تا بر آرم از ملائك بال و پر

بار ديگر از ملك پران شوم
آنچه اندر وهم نايد آن شوم

تفکرات تکاملی دانشمندان اسلامی در گذشته:

اولين كسي كه متوجه جلوه هاي تكاملي در انديشه هاي انديشمندان اسلامي شد، جان ويليام دراپر John wiliam Draper)) هم عصر داروين بود. او كتابي تحت عنوان – پيروان محمد(صلّي اللَّه عليه و آله و سلّم) و تكامل- (Mohammedan Theory of Evolution) تاليف كرد و در آن مي نويسد:

«.....آنها خيلي زودتر از ما متوجه تكامل شدند، در مورد آن تحقيق كرده و آنرا گسترش دادند. ايدۀ تكامل هماهنگ با الخزيني حتي در ميان مردم عادي جهان اسلام در قرن 12 ميلادي حقيقتي پذيرفته شده بود».

اولين فيلسوفي كه تكامل را به شكل امروزين آن مطرح كرده است «نظام» معلم ومشاور ما مون بود. او گفت: جمادات، نباتات، جانوران و انسان در مادۀ اصلي خلقت يكسان بوده اند. ابن مسكويه اين نظريه را بسط داد.

ابن الحيطام كتابي نوشته و در آن براي تكامل دلايلي آورده است (ولي از انتخاب طبيعي حرفي به ميان نمي آورد). علاوه بر اين دو، مي توان از دانشمندان ديگر اسلامي مانند: الجاحظ(كتاب الحيوان )، ابن مسكويه( كتاب الفوض الاصغر)، ابوريحان بيروني، خواجه نصيرالدين طوسي، ابن خلدون(پدر جامعه شناسي)، ذكريا قزويني(كتاب عجايب المخلوقات) و الد ميري(كتاب الحيات الحيوان) نام برد كه ايدةْ تكامل را مورد بحث قرار داده و آنرا گسترش دادند. ترجمه به لاتين كتب اين دانشمندان در مغرب زمين بعد از رنسانس صورت گرفت و تا ثيري عميق بر علم مغرب زمين داشت.

از ميان دانشمندان ذكر شده براساس زمان تولد به دو نفر اشارهْ مختصري مي شود:
الجاحظ و ابن مسکویه

دکتر غلامر ضا نورزاد اردیبهشت ماه 1390

اگر خدا بخواهد ادامه دارد ...

ادامه دارد بنابراین برای عدم ایجاد ناپیوستگی نظرات خود را پس اتمام ارسال مقاله مطرح کنید

بسم الله الرحمن الرحیم

دکتر غلامرضا نورزاد

الجاحظ:

نام اصلي الجاحظ « ابوعثمان عمربن البحر الفو كيمي » بود. الجاحظ در منابع لاتين بصورتAljahiz ،Algaehiz ، Aldjaehiz ثبت شده است. او در سال 776 ميلادي يعني حدود 1200سال قبل ( 106 هجري) از يك مادر سياهپوست حبشي در بصره بدنيا آمد. در كودكي پدرش را از دست داد، و براي كمك به تامين زندگي خانوادگي در بازار بصره ماهي فروشي ميكرد. از كودكي علاقۀ شديدي به ياد گيري داشت، و از هر فرصتي براي حضور در كلاسهاي درس ميرباد بعنوان تماشاچي استفاده مي كرد. بزودي توانست به زبان عربي تسلط پيدا كند و با شروع به رفت وآمد به محافل معتزله اطلاعات با ارزشي در بارۀ علوم زمان خودش بدست آورد. ديد دقيق و قرار گرفتن در محيط از نظر قومي مختلط بصره، روي افكار او تاثيري عميق گذاشتند. در بغداد او توانست فلسفۀ شخصي و تئوري خود را در مورد موجودات زنده طراحي كند.

او مدتي معلم فرزندان متوكل خليفۀ عباسي بود. از او 200تا 350 اثر علمي در منابع مختلف نام برده شده است، كه 50 عدد از آنها باقي مانده اند . مهمترين كتاب او «كتاب الحيوانات» مي باشد كه در حقيقت يك دائرة المعارف در 7 جلد است. يكي از منابع اصلي كتاب او كتاب هم عصرش عبدالمالك ابن قريب آسمائي(739-831 ميلادي) بود، كه اولين كتاب جانورشناسي دنياي اسلام مي باشد . الجاحظ نابغه اي در علوم مختلف زمان خود بود و تاثيري عميق روي تفكر انديشمندان اسلامي عصر خودش داشت.

بهمين دليل فرقه اي نیز بنام الجاحظيه بوجود آمد، كه ناشر افكار او بود. در اواخر عمر خود نيمه فلج به بصره باز گشت و در سال 869 ميلادي وفات يافت. نظرات الجاحظ نفوذ زيادي روي دانشمندان اسلامي و بعداً اروپائي داشت. ما جملات الجاحظ از كتاب حيوانات او را در آثار مسكويه، اخوان الصفا، ذكريا قزويني و الدميري مي بينيم.

1) الجاحظ اولين دانشمندي بود كه از زنجيرۀ غذائي بحث مي نمايد. او اولين نظريه پرداز جبر محيط (Enviromental determination) يا وابستگي به محيط است. او گفته است: محيط مي تواند ويژگيهاي فيزيكي ساكنين يك جامعه را تغيير داده و اينكه منشاء رنگهاي مختلف پوست انسانها نتيجۀ تاثير محيط است.

2) او به عنوان اولين نفر دنياي جانورن را در يك خط تكاملي منظم كرد كه از جانوران ساده شروع و به انواع با سازمان پيچيده تر ختم مي شدند ، چيزي كه بعد ها لامارك بنام خودش جا زد! علاوه بر اين او گروههاي با شباهتهاي معين را به زير گروههائي تقسيم نمود.

3) او تاثير فاكتورهاي محيطي را روي حيات جانوري كشف كرد، و تاثير اين فاكتورها را در تبديل و تغييرجانوران مورد بحث قرار داد.

4) الجاحظ در فصول مختلف كتاب خود مبارزه براي بقا را براي ما توصيف مي كند. و بعد به شكلي علمي در بارۀ مكانيسمهاي تطور(تكامل) جانوران گفتگو كرده و 3 مكانيسم را براي تغيير و تبديل موجودات زنده معرفي ميكند:– فاكتورهاي اكولوژيكي - تنازع بقا - تبديل جانوران به يكديگر!

5) الجاحظ اهميت زيادي به تكامل در نتيجه ي تنازع بقا و انتخاب اصلح داده است. مبارزه براي بقا ميان كلاسهاي مختلف و نيز دو گونه مختلف و همچنين افراد يك گونه روي مي دهد.

از نظر الجاحظ: مبارزه براي بقا يك قانون الهي است.

6) به نظر او طبيعت خلق شده توسط خداوند رفتاري زاينده- كاهنده دارد. و خداوند يك قانون نسبيت خلق كرده است كه طي آن نبرد به خاطر بقا به نظم در آورده شده است.

7) الجاحظ معتقد بود كه تبديل گونه ها امكان پذير است. مي نويسد:
"اشكال اوليه تحت تاثير عوامل طبيعي قدم به قدم صفات جديدي بدست آورده تغيير مي نمايند. به اين ترتيب محيط براي ادامه ي زندگي عملاً به گونه براي سازش با محیط کمک می کند".

8) الجاحظ از انگيزه و ارادۀ دروني و قدرت خداوند براي تغيير و تبديل گونه، و پس از آن عوامل محيط مانند نوع تغذيه، آب و هوا، محيط زيست و ساير فاكتورها در تغييرات بيولوژيكي و روحي گونه ها صحبت مي كند. مي نويسد:
«خداوند در هر زماني مي تواند يك گونه را به گونۀ ديگر تبديل نمايد.»

توجه كنيد كه اگر داروين همين جمله را از تئوري الجاحظ جدا نمي كرد، چقدر نتايج كارش مقبول تر بود و شاید مانع سوء استفادۀ تاریخی از نظراتش نیز میشد.

در كنگرۀ «ميراث زندۀ داروين» كه 16- 14 نوامبر (2009) در اسكندريۀ مصر و با هزينه و هدايت مشاور فرهنگي وزارت خارجۀ بريتانيا (British council) با اهداف سياسي- علمي راه اندازي شده بود گفته شد كه: دست داروين براي بيان همه چيز بسته بوده است؟!

الجاحظ اولين نفري بود كه در كتاب حيواناتش در بارۀ تكامل بيولوژيكي بطور مبسوط اظهار نظر كرده است، كه منبع مهم بسياري از تئوريهاي تكاملي بعدي در زمينه هاي: جنين شناسي جانوري، رشد و سازش و فيزيولوژي جانوري شد.

بد شانسی الجاحظ این بود که در اروپا بدنیا نیامد و دولت و ملتی مانند انگلیس پشتیبانش نبود !

1- او 1000 سال قبل از لامارك و داروين دنياي جانوران را در يك خط تكاملي منظم كرد كه از جانوران ساده شروع و به انواع با سازمان پيچيده ختم مي شد.
2- او تأثير فاكتورهاي محيطي را روي حيات جانوري كشف و تأثير فاكتورهاي مختلف را در تبديل و تغيير جانوران مورد بحث قرار داد.
3- او در فصول مختلف كتابش مبارزه براي بقا را در شرايط تغيير محيط و كاهش منابع غذائي براي ما توصيف كرده و به شكلي علمي درباره مكانيسمهاي تطور(تكامل) بحث مي كند.

الجاحظ سه عامل را در تکامل موجودات زنده موثر می داند:
اثر فاكتورهاي محيطي – جنگ براي بقا – تبديل جانوران به يكديگر

4- تغييرات محيطي: مي گويد: تغذيه، آب و هوا، منطقۀ زيست وساير فاكتورهاي محيطي روي گونه ها تغييرات بيولوژيكي و روحي بوجود مي آورد. از نظر او اين فاكتورها، گونه هارا به يك جنگ سخت براي ادامۀ حيات هدايت مي كنند. در يك محيط تغيير يافته، تغييراتي نيز در نياز هاي حياتي موجود بوجود مي ايد بنظراو: اشكال اوليه تحت تاثير فاكتورهاي محيطي ، قدم به قدم صفات جديدي را بدست مي آورند.

5- مبارزه براي بقا: الجاحظ اهميت زيادي به تكامل در نتيجۀ تنازع بقا و در مفهوم دقيقتر انتخاب اصلح داده است.اودرارتباط با نياز فطري موجود زنده براي حفظ و بقاي ـ«من» كار ميكند.او در تئوري مبارزۀ خود از اختلاف ميان دو كلاس بحث مي كند. طبق ان هرچه يك كلاس قويتر وسازش يافته تر باشد به همان اندازه مرگ ومير آن كلاس كمتر خواهد بود(انتخاب اصلح). براي الجاحظ جنگ به خاطر بقا يك قانون الهي است.جنگ ميان افراد از گونه هاي مختلف و نيز ميان افراد يك گونه روي مي دهد.

6- تبديل جانوران به يكديگر: به اين ترتيب محيط عملاً به گونه براي سازش با آن و ادامۀ حيات كمك مي نمايد. و اضافه مي نمايد كه: قدرت خداوند و نيروي تطور (ترانسفورماسيون به زبان داروين) مهمترين فاكتورها درانگيزگي وسبب اصلي تحريكات است. انواع قويتر زنده مي مانند و پرورش يافته و صفات خود را به فرزندان خود انتقال مي دهند (کاملاً مطابق یافته های علم جدید اپی ژنتیک). به اين ترتيب در نسلهاي بعدي صفات جديد، موجود را براي سازش بيشتر با محيط آماده تر مي سازد. بنابراين الجاحظ تئوري خود را بر پايۀ اصطلاح استعمال و عدم استعمال اندامها در سازش جانوران با محيط مي گذارد(لامارك آنرا بنام خود ثبت كرد !).

الجاحظ از انگيزه و ارادۀ دروني و قدرت خداوند براي تغيير و تبديل گونه پس از عوامل محيطي مانند نوع تغذيه، آب و هوا، ارتفاع محيط زيست و ساير فاكتورها در تغييرات بيولوژيكي و روحي گونه ها صحبت مي كند. و تاكيد دارد:

«خداوند در هر زماني مي تواند يك گونه را به گونه ي ديگر تبديل نمايد.»

باستناد همين مدارك داروين عملاً در كتابش تئوري الجاحظ را بعنوان پايۀ تئوري تكاملي خود انتخاب كرد. داروين فقط بيان نوي با توجه به پيشرفتهاي علمي قرن 18 و 19 بكار برده است. استناد من به دو سند زير از منابع خود غربيها ست:

1. داروينيسم از قرن دهم تا قرن نوزدهم اثر: Fr.Dietric ( لايپزيك 1878).
2. داروينيستيك الجاحظ اثر:E.Wiedemann 47. ميز گرد انجمن فيزيك و پزشكي درارلانگن آلمان 1915.

هر دومنبع آلماني در آثارشان شباهتهاي فراوان تئوري الجاحظ و داروين راباوجود فاصله ي زماني 1200 ساله وصف مي كنند. تنها تفاوت ميان نظريه ي الجاحظ و داروين در ايدئولوژيست، زيرا الجاحظ يك مسلمان مؤمن بود. او تغييرات گونه ها را تحت تأثير مستقيم اردۀ الهي ميديد. اما داروين تحت تأثيرمحيط خانوادگي و نيز شرايط اجتماعي و سياسي زمان خيلي زود حتي ضمن برگشت از سفر 5 ساله اش يك خالق و اراده ي او را در آفرينش كنار گذاشت.

دکتر غلامر ضا نورزاد اردیبهشت ماه 1390

اگر خدا بخواهد ادامه دارد ...