۱۹/تیر/۹۲, ۲۰:۳۲
سلام
گرایشهای فکری گوناگونی در میان سلفیان وجود دارد که میتوان از سلفیه تکفیری وهابی عربستان،سلفیه اعتدالی و افراطی دیوبندی شبهقاره هند، سلفیه اعتدالی زیدیه یمن،سلفیه تقریبی اخوان المسلمین مصر و سلفیه جهادی سید قطبی یاد کرد.
اشاره
امروزه سلفیگری یکی از جریانهای فعال و پرطرفدار در جهان اسلام است و به همین دلیل فعالیتها و رویکردهای آنان نقش تأثیرگذاری در موفقیت یا شکست تلاشهای تقریبی دارد. با ظهور ابنتیمیه و تأکید آن بر درستی فهم اسلاف، مکتب سلفیه پدیدار شد. سلفیه در طول تاریخ در نقاط مختلفی از جهان اسلام، طرفدارانی پیدا کرد که هرچند در اصل سلفیگری مشترک بودند اما تفاوتهایی نیز با یکدیگر داشتند.
این گرایشهای سلفی را میتوان چنین دستهبندی کرد: سلفیه تکفیری وهابی عربستان، سلفیه اعتدالی و افراطی دیوبندی شبهقاره هند، سلفیه اعتدالی زیدیه یمن، سلفیه تقریبی اخوان المسلمین مصر و سلفیه جهادی سید قطبی. با توجه به گرایشهای ضد تقریبی ابنتیمیه، شاید بسیاری تصور کنند که تمام سلفیان مخالف تقریباند؛ اما تقریباً نیمی از سلفیان مدافع وحدت اسلامیاند.
در یک سوی طیف، سلفیان وهابی تکفیری قرار دارند که بیشترین نقش را در ایجاد تفرقه دارند و در سوی دیگر طیف گروهی از اخوان المسلمین مصر قرار گرفتهاند که تقریب مذاهب در دستور کار خویش قرار دادهاند. در مقاله حاضر ضمن معرفی گرایشهای مختلف سلفی و اندیشههای آنان، میزان ضدیت و یا هماهنگی آنان با اهداف تقریبی بررسی میشود.
مقدمه
برای محدثان تمام ادوار تاریخِ اصحاب حدیث اهل سنت «پیروی از سلف» جملهای بسیار آشنا است؛ اما تا اوایل قرن هشتم، «سلف» بیشتر در معنای لغویاش یعنی «گذشتگان» بهکار میرفت. عبارت «پیروی از سلف» یا «ائمة سلف» را میتوان در عبارات اصحاب حدیث قرن دوم و سوم یافت (ابنابییعلی، بیتا: 1/31، 93، 294). در قرن هفتم، ابنتیمیه ظهور کرد و در سال 698ق کتاب جنجالی خود به نام فتوی الحمویة الکبری را نوشت و حدود پنجاهبار لفظ «سلف» را در این رسالة کوچک به کار برد و نوشت: «در عقل صریح و نقل صحیح چیزی که مخالف طریقة سلفیه باشد، وجود ندارد» (بیتا: 46) و اینچنین مکتبی با عنوان «سلفیه» راه خود را در تاریخ باز نمود.
بعد از ابنتیمیه، جریان سلفیه در زیدیه مدافعانی همچون ابنالوزیر و ابنالامیر صنعانی یافت؛ ولی در تفکر اصحاب حدیث مدافعان جدیای نداشت تا اینکه محمد بنعبدالوهاب (م1206ق) در عربستان ظهور کرد و وهابیت را با گرایش تکفیری تأسیس کرد. در شرق جهان اسلام نیز شاه ولیالله دهلوی (م1176ق) حنفیمذهب به ترویج برخی از آرای ابنتیمیه در میان حنفیان شبهقاره هند پرداخت. او منتقد تقدیس بیش از اندازه پیامبر و اولیای الاهی بود و طلب حاجت از آنان و نذر برای ایشان را جایز نمیدانست (ندوی، 1393: 7/28ـ32).
در قرن حاضر در شمال آفریقا سیدمحمد رشیدرضا تفکر سلفیه اعتدالی را پذیرفت و در آثار خود بهویژه در تفسیر المنار و مجله المنار از آن دفاع کرد و اینچنین تفکر سلفیه در شمال آفریقا رواج یافت. بعد از رشیدرضا، شاگردش حسن البنّا با تأسیس جنبش اخوان المسلمین تفکر سلفیه اعتدالی ـ تقریبی را در شمال آفریقا و کشورهای عربی گسترش داد. اما رویکرد اخوان المسلمین سیاسی بود؛ به همین دلیل بُعد سیاسی سلفیة شمال آفریقا بر تمام جریاناتی که تحت تأثیر این جنبش بودند، اثر گذاشت. این تأثیر را میتوان در سلفیه شبهقاره هند نیز مشاهده کرد.
سلفیه عربستان اگرچه بیشتر بر بُعد مذهبی خاصی تأکید میورزد، اما تأثیر تفکر سید قطب و محمد قطب موجب ظهور جنبشی سیاسی و انقلابی از دل وهابیت گردیده است که برخی آن را وهابیت انقلابی و عدهای آن را وهابیت سیاسی نام نهادهاند. در مقابل، عدهای این جریان را سلفیه جهادی یا سلفیه انقلابی نام نهادهاند.
به نظر میرسد «سلفیه جهادی» بهترین نام برای این گروه باشد؛ زیرا سلفیه جهادی اعم از وهابیت انقلابی است. با توجه به روند تاریخی جریان سلفیه و گرایشهای متفاوت این جریان در میان وهابیان عربستان، زیدیها، حنفیان هندوستان و فعالان سیاسی شمال افریقا، بحث نگاه سلفیه به تقریب را در چهار بخش جداگانه پی میگیریم.
اشاره
امروزه سلفیگری یکی از جریانهای فعال و پرطرفدار در جهان اسلام است و به همین دلیل فعالیتها و رویکردهای آنان نقش تأثیرگذاری در موفقیت یا شکست تلاشهای تقریبی دارد. با ظهور ابنتیمیه و تأکید آن بر درستی فهم اسلاف، مکتب سلفیه پدیدار شد. سلفیه در طول تاریخ در نقاط مختلفی از جهان اسلام، طرفدارانی پیدا کرد که هرچند در اصل سلفیگری مشترک بودند اما تفاوتهایی نیز با یکدیگر داشتند.
این گرایشهای سلفی را میتوان چنین دستهبندی کرد: سلفیه تکفیری وهابی عربستان، سلفیه اعتدالی و افراطی دیوبندی شبهقاره هند، سلفیه اعتدالی زیدیه یمن، سلفیه تقریبی اخوان المسلمین مصر و سلفیه جهادی سید قطبی. با توجه به گرایشهای ضد تقریبی ابنتیمیه، شاید بسیاری تصور کنند که تمام سلفیان مخالف تقریباند؛ اما تقریباً نیمی از سلفیان مدافع وحدت اسلامیاند.
در یک سوی طیف، سلفیان وهابی تکفیری قرار دارند که بیشترین نقش را در ایجاد تفرقه دارند و در سوی دیگر طیف گروهی از اخوان المسلمین مصر قرار گرفتهاند که تقریب مذاهب در دستور کار خویش قرار دادهاند. در مقاله حاضر ضمن معرفی گرایشهای مختلف سلفی و اندیشههای آنان، میزان ضدیت و یا هماهنگی آنان با اهداف تقریبی بررسی میشود.
مقدمه
برای محدثان تمام ادوار تاریخِ اصحاب حدیث اهل سنت «پیروی از سلف» جملهای بسیار آشنا است؛ اما تا اوایل قرن هشتم، «سلف» بیشتر در معنای لغویاش یعنی «گذشتگان» بهکار میرفت. عبارت «پیروی از سلف» یا «ائمة سلف» را میتوان در عبارات اصحاب حدیث قرن دوم و سوم یافت (ابنابییعلی، بیتا: 1/31، 93، 294). در قرن هفتم، ابنتیمیه ظهور کرد و در سال 698ق کتاب جنجالی خود به نام فتوی الحمویة الکبری را نوشت و حدود پنجاهبار لفظ «سلف» را در این رسالة کوچک به کار برد و نوشت: «در عقل صریح و نقل صحیح چیزی که مخالف طریقة سلفیه باشد، وجود ندارد» (بیتا: 46) و اینچنین مکتبی با عنوان «سلفیه» راه خود را در تاریخ باز نمود.
بعد از ابنتیمیه، جریان سلفیه در زیدیه مدافعانی همچون ابنالوزیر و ابنالامیر صنعانی یافت؛ ولی در تفکر اصحاب حدیث مدافعان جدیای نداشت تا اینکه محمد بنعبدالوهاب (م1206ق) در عربستان ظهور کرد و وهابیت را با گرایش تکفیری تأسیس کرد. در شرق جهان اسلام نیز شاه ولیالله دهلوی (م1176ق) حنفیمذهب به ترویج برخی از آرای ابنتیمیه در میان حنفیان شبهقاره هند پرداخت. او منتقد تقدیس بیش از اندازه پیامبر و اولیای الاهی بود و طلب حاجت از آنان و نذر برای ایشان را جایز نمیدانست (ندوی، 1393: 7/28ـ32).
در قرن حاضر در شمال آفریقا سیدمحمد رشیدرضا تفکر سلفیه اعتدالی را پذیرفت و در آثار خود بهویژه در تفسیر المنار و مجله المنار از آن دفاع کرد و اینچنین تفکر سلفیه در شمال آفریقا رواج یافت. بعد از رشیدرضا، شاگردش حسن البنّا با تأسیس جنبش اخوان المسلمین تفکر سلفیه اعتدالی ـ تقریبی را در شمال آفریقا و کشورهای عربی گسترش داد. اما رویکرد اخوان المسلمین سیاسی بود؛ به همین دلیل بُعد سیاسی سلفیة شمال آفریقا بر تمام جریاناتی که تحت تأثیر این جنبش بودند، اثر گذاشت. این تأثیر را میتوان در سلفیه شبهقاره هند نیز مشاهده کرد.
سلفیه عربستان اگرچه بیشتر بر بُعد مذهبی خاصی تأکید میورزد، اما تأثیر تفکر سید قطب و محمد قطب موجب ظهور جنبشی سیاسی و انقلابی از دل وهابیت گردیده است که برخی آن را وهابیت انقلابی و عدهای آن را وهابیت سیاسی نام نهادهاند. در مقابل، عدهای این جریان را سلفیه جهادی یا سلفیه انقلابی نام نهادهاند.
به نظر میرسد «سلفیه جهادی» بهترین نام برای این گروه باشد؛ زیرا سلفیه جهادی اعم از وهابیت انقلابی است. با توجه به روند تاریخی جریان سلفیه و گرایشهای متفاوت این جریان در میان وهابیان عربستان، زیدیها، حنفیان هندوستان و فعالان سیاسی شمال افریقا، بحث نگاه سلفیه به تقریب را در چهار بخش جداگانه پی میگیریم.
ادامه دارد...