۱۱/اردیبهشت/۹۰, ۱۷:۲۷
بسم الله الرّحمن الرّحیم
قزن ها پیش قبل از این که کمتر کسی به بهداشت روان و امنیت روانی توجهی داشته باشد دین اسلام به صورت تخصصی و گسترده به این مسأله و فراسوی آن توجه داشته و به آن پرداخته است. عنوان مقاله :
بهداشت روان در اسلام نظرات و رفتارهای روانشناسانه بزرگان دین ما، صاحبان نفس های مطمئنه و برخوردار از سلامت کامل روان (پیامبر (صلّي اللَّه عليه و آله و سلّم) و ائمه (سلام الله علیها)) هم اکنون نه تنها برای ما بلکه برای جهان بسیار راهگشا می باشد که می بایست قبل از این که دیگران نظرات مادی و ناقص خود را به خورد مابدهند و یا از نظرات و رفتارهای بزرگان ما استفاده کنند و با نام و رنگ خود آن ها را به جامعه ما برگردانند خودمان به آن ها توجه کنیم و با عزت نفس آن ها را به جامعه خودمان و جهان معرفی کنیم و به این وسیله از آب زلال اقیانوس های بی کران دانش پیشوایانمان جرعه ای بنوشیم و بنوشانیم و از مظلومیت و غربت و ناشناخته ماندن آن ها غباری بزدائیم.
در اسلام به رعایت تقوا که خود نگهداری از انجام بعضی کارها و رفتارها و گفتارها می باشد بسیار سفارش شده است . به این خاظر که تقوا بیشترین تأثیر را بر سلامت روان انسان دارد. امام علی(علیه السلام) در این مورد توضیحات فراوانی می دهند و تقوا را امنیت در ناآرامی معرفی می فرمایند.(1) .
واین که بعضی از کارها تحت عنوان گناه حرام هستند و بعضی کارها مکروه و بعضی مستحب اگر دلیل آن ها را بررسی کنیم می بینیم بدون استثنا دلیل آن ها این است که این اعمال نه تنها که بر روی جسم تأثیرات منفی و مثبتی دارند بلکه به نسبت شدت و ضعف عمل بر روان انسان تأثیرات منفی و مثبت شدید وضعیتی دارند.
همچنین این که ما دستوراتی داریم که صفات بد را از خود دور کنیم و به صفات خوب آراسته شویم و یا می بینیم در بیشتر دعاهایی که از معصومین وارد شده است با تأکیدهای فراوان به ما یاد داده می شود که از خداوند بخواهیم خوبیها و صفات خوب را به ما بدهد و بدیها و صفات بد را از ما دور کند و یا این که می خواهیم خداوند ما را با انسان های خوب همنشین و از انسان های بد و شرّدورّ کند به همین مسأله رعایت بهداشت روان بر می گردد.
اگر بعضی غذاها حلال و بعضی حرام و بعضی مکروه و بعضی مستحب معرفی شده اند،فقط به این دلیل نمی باشد که سلامت جسمی ما را تضمین کند بلکه در اسلام برعکس چیزی که در دنیا رایج است تأمین سلامت روان انسان ها از تامین سلامت جسمشان اهمیّتش بیشتر می باشد زیرا امنیت وسلامت جسم نیز تاحدود زیادی به امنیت و سلامت روان بستگی دارد. لذا می بینیم بعضی چیزهایی که در علوم جدیدبرای سلامت جسم مورد تایید قرار گفته از نظر اسلام مردود و حرام است . مثل بعضی ماهیها و حشرات و....
امام علی(علیه السلام) در این باره فرموده اند: غذا ها روح و روان و صفات دارند و روحیات آن ها به روحیات ما سرایت می کنند(2) . و ایشان در جای دیگر به صورت اختصاصی تر می فرمایند:" شیر و گوشت بز به فرزندان خود کمتر بخورانید که ترسو می شوند.
شیر و گوشت الاغ نخورید که در عقل و هوش شماتاثیر می گذارد .
شیر و گوشت حیوانات درنده را نخورید که درنده خویی را به شما منتقل می کند."(3)
دلیل منع و حرام بودن گوشت خوک نیز چنان که بعضی فکر می کنند فقط تأثیرات منفی جسمی نیست بلکه در روایات آمده است که گوشت خوک صفات پلید روانی خوک ( بی غیرتی و بی تفاوتی نسبت به جنس ماده ومیل به پلیدی ها) را به انسان منتقل می کند(4) و ما این تأثیرات را به روشنی در جامعه غرب می بینیم .
در اسلام بعضی از خوراکیها مثل گوشت شتر و نمک طعام و سرکه مورد تاکید بیشتر قرار گرفته است. وقتی که دقت می کنیم می بینیم بیشترین دلیل برای تأکید روی آن ها تأمین سلامت روان معرفی شده است . مثلاً دلیل تاکید بر خوردن گوشت شتر را انتقال صفت پایداری و استقامت به انسان ذکر می فرمایند. (5
كتاب كافى ، هشام بن سالم ، از امام صادق عليه السلام نقل مى كند كه پيامبر اكرم صل الله عليه و آله به على عليه السلام فرمود: يا على ! غذا را با نمك شروع كن و با نمك ختم نما؛ زيرا اگر كسى چنين كند، از هفتاد و دو نوع بلاء و بيمارى ، از قبيل جنون و جذام و برص ، در امان خواهد بود.
باز هم مى فرمايد: سركه ، لثه را محكم مى كند، جانوران داخل شكم را مى كشد و باعث تقويت عقل مى شود.(6)
در مورد نمک هم اکنون توسط دانشمندان نیز ثابت شده است که نمک طعام طبیعی عناصر بسیار مهمی از جمله منیزیم و پتاسیم دارد که در کمتر ماده غذایی وجود دارد . که منیزیم نقش اساسی در تامین بهداشت روان دارد و کمبود آن باعث به وجود آمدن بیماری هایی از جمله بیماری های روانی مثل افسردگی می شود. کلریدسدیم نمک معمول و رایج در جامعه فقط جزئی از نمک طعام می باشد و این کلریدسدیم نمک طعام مورد نظر بزرگان دین ما نیست و فاقد آن عناصر مهم می باشد(7) .
در اسلام به بهداشت روان در کودکان نیز اهمیت بسیار زیادی داده شده است به طوری که از قبل از تولد به این امر پرداخته شده است.
امام سجاد(علیه السلام) تحت عنوان حقوق کودک اصول اولیه و چهار چوب تأمین بهداشت روان در کودکان را به این صورت بیان می فرمایند:
1) در آموزش کودکان دلسوز باشید.
2) اشتباه کودکان را ببخشید .
3) عیب آن ها را بپوشانید و نگذارید مشکل کودکان را دیگران بفهمند.
4) با کودکان مدارا کنید.
5) اگر کودکان احتیاج به کمک داشتند به آن ها کمک کنید. (8)
که اگر کاملاً به این موارد توجه و عمل شود می تواند بهداشت روانی کودکان را به بهترین نحو تأمین می کند .
در اسلام انسانها به شدت از عوامل تهدید کنندۀ بهداشت روان مثل رذایل اخلاقی ازقبیل ترس، حسادت ، کینه و ....(وگناهانی مانند بد حجابی رباخواری غیبت و اعمال منافی عفت و....) برحذر داشته می شوند و این عوامل مورد ملامت و نکوهش قرار گرفته و راههایی برای درمان آنها عملاً ارائه شده است. که بهداشت روان و امنیت روانی انسان و به دنبال آن سلامت جسمی انسان به خطر نیفتد.
روايتى از امام صادق عليه السلام هست كه می گويد: رباخوار از دنيا بيرون نمى رود، مگر اين كه به نوعى از جنون دچار خواهد شد.(9)
حضرت علی(علیه السلام) در مورد درمان ترس از برخورد با مشکلات می فرمایند. هنگامی که از جیزی می ترسی خود را در آن بیفکن، زیرا گامی ترسیدن از چیزی از خود آن سخت تر است.(10)
در منابع اسلامی دستورات زیادی برای زندگی زناشویی آمده است و در بعضی موارد تاکید شده است که عمل نکردن به بعضی از آن ها باعث بیمار شدن روان زن و فرزند می شود.
در اسلام این قدر گسترده به بهداشت روان پرداخته شده است که در موردی امام علی(علیه السلام)از تاثیرپذیری روح و روان آدمی از مجموعه جغرافیایی خبر داده اند که امروزه تحت عنوان اکولوژی پذیرفته شده و مراکز علمی به آن اختصاص یافته است.(11) .
در قرآن کتاب جامع و کامل خداوند از کسانی که از بهداشت روان کامل و حقیقی برخوردار هستند با عنوان نفس های مطمئنه یاد می کند آن ها را به سوی خود فرا می خواند این گونه افراد کسانی هستند که به خاطر بر حذر بودن و دور بودن از هر گونه عیب و نقص و نا پاکی که برای انسان ممکن می باشد، خداوند از آن ها راضی می باشد و آن ها نیز ار خداوند راضی می باشند و به آن ها این گونه خطاب می شود:
یا ایتها النفس المطئنه ارجعی الی ربک راضیه مرضیه (12).
منابع:
1) نهج البلاغه – خطئه 198 – محمد دشتی
2) دشتی ، محمد، امام علی(علیه السلام) و بهداشت و درمان
3) همان
4) همان
5) دکتر روازاده
6) کتاب کافی
7) دکتر روازاده
8) ترجمه و شرح محمد سپهری – رسالۀ حقوق امام سجاد(علیه السلام)
9) تفسیر نمونه ج2ص269
10) نهج البلاغه – حکمت 175
11) دشتی، محمد، امام علی(علیه السلام) و بهداشت و درمان
12) سورۀفجر- آیات27-28