۲۵/خرداد/۹۰, ۱۱:۴۸
امام رضا - علیه السّلام - فرمودند:
مردی از پیامبر خدا - صلّی الله علیه و آله - سؤال كرد:
حقّ پدر بر فرزند چیست؟
حضرت فرمودند:
او را با نام صدا نكند؛
در راه رفتن از او جلو نیفتد؛
قبل از او ننشیند؛
و كاری انجام ندهد كه مردم پدرش را لعنت كرده و دشنام دهند.
(بحارالانوار، ج 74، ص 45)
.
.
.
اهميت حقوق والدين از نظر قرآن كريم
از منظر قرآن كريم اين موضوع جايگاه ويژهاي در بين مفاهيم اخلاقي ديگر دارد.
لحن خطابي و نيز آمرانهي به كار رفته در اين آيات و نيز عبارات تأكيدآميز آنها مؤيد اين مدعاست.
مثال 1:
«و اذ اخذنا ميثاق بنياسرائيل لاتعبدون الّا الله و بالوالدين احسانا ...» (بقره/ 83)
و (به ياد آوريد) زماني را كه از بنياسرائيل پيمان گرفتيم كه جز الله را عبادت نكنيد و به پدر و مادر نيكي كنيد.
پيمان گرفتن بر رعايت احوال والدين، كه امر بر اين كار را در تقدير دارد، عبارت تأكيدآميزي است كه بر اهميت اين امر اشاره ميكند (مجمع البيان، ج1،ص149)
مثال 2:
«و قضي ربك ٲلّاتعبدوا الّا ايّاه و بالوالدين احسانا ...»(اسراء/ 23)
و پروردگارت حكم كرد كه جز او را عبادت نكنيد و به پدر و مادر نيكي كنيد.
عبارت «و قضي ربك» دراين آيه به الزامي بودن احسان به والدين دلالت دارد. چنانكه فعل نهي «الاتعبدوا» نيز مؤيد اين مطلب است (همان، ج3، ص 409)
مثال 3:
«و اخفض لهما جناح الذﱡلّ من الرﺣﻤﺔ ...» (اسراء/ 24).
و بالهاي تواضع خويش را از روي رحمت و مهرباني در برابر پدر و مادر فرود آر.
تعبير استعاري «فرود آوردن بال رحمت» در اين آيه بر حد اعلاي تواضع (قولي و فعلي) در برابر والدين دلالت ميكند (همانجا) چنانكه آغاز شدن آيه با فعل امر«اخفض» (پايين بياور) نيز تأكيد بر اين امر است.
از اين گذشته امر به نيكوكاري به والدين بلافاصله پس از امر به پاييندي به مفاهيم اساسي اعتقادياي چون عبادت خداوند و شرك نورزيدن به ذات او (ر.ك آيات مثالهاي 1 و 2) خود از اهميت والاي اين موضوع در آموزههاي قرآني خبر ميدهد.
عبارت :
«اناشكر لي و لوالديك اليََّ المصير؛ سپاسگزار من و پدر و مادرت باش [و بدان كه] بازگشت [همه] به سوي من است» (لقمان/ 14)
نيز بر وجوب سپاسگزاري از والدين همچون وجوب شكرگزاري از خداوند اشاره دارد و آن را از مصاديق شكر (و عبادت) خداوند و بلكه همرديف آن دانسته است، چنانكه «اليّ المصير» در انتهاي آيه نيز با ياداوري اينكه سرانجام همگي در محضر خداوندحاضر خواهند شد و او به حساب همگي رسيدگي خواهد كرد انسان را بر اين شكرگزاري ترغيب ميكند و از ترك آن بر حذر ميدارد (الميزان، ج 16، ص 227)
.
چنين مطالبي با مراجعه به آيات 36 سورهي نساء، 151 سورهي انعام، 8 سورهي عنكبوت و 15 سورههاي لقمان و احفاف نيز قابل اثبات است.
.
.
نكتهي ديگري كه دربارهي اهميت رعايت حقوق والدين از منظر قرآن مجيد شايان ذكر است اين است كه قرآن احترام به والدين را از ويژگيهاي بارز پيامبران الهي و از فضايلي دانسته كه خداوند به ايشان مرحمت فرموده و با اين خصايص آنها را از ديگران متمايز ساخته است؛
مثلاً خداوند در آيهي 14 سورهي مباركهي مريم، ضمن بيان فضايلي كه در وجود حضرت يحيي (عليهالسلام) به وديعه نهاده، او را نيكوكار به والدينش خوانده است:
«و بَرّا بوالديه و لم يكن جبارا عصيا»
همچنين به هنگام برشمردن ويژگيهاي آشكاري كه خداوند به وي مرحمت فرموده است از اينكه خداوند او را نيكوكار نسبت به مادرش قرارداده است خبر ميدهد:
«و بَرّا بوالدتي و لم يجعلني جبارا شقيا» (مريم/ 32)
از اين گذشته آيات قرآن بر وجود چنين ويژگياي درحضرات نوح و ابراهيم (عليهماالسلام) نيزاشاره دارند.
آنجا كه ضمن نقل دعاهاي مختلف ايشان به درگاه خداوند از اينكه غفران الاهي را در حق پدر و مادرشان درخواست كردهاند خبر ميدهد و البته واضح است است كه اين دعا از شخصي صادر نميشود مگر بهخاطر توجه او به حقوق والدين و رعايت آن.
اين آيات عبارتند از:
1- «ربنا اغفرلي و لوالدي و للمومنين يوم يقوم الحساب» (ابراهيم /41)
2- «رب اغفرلي و لوالدي و لمن دخل بيتي مومنا ...»( نوح /28)
اين آيات و نيز آيهي 24 سورهي مباركهي اسراء بيان ميدارد كه يكي از وظايف فرزندان در رعايت حقوق والدين و احترام به ايشان آن است كه دعاگوي خير آنان باشند.
مردی از پیامبر خدا - صلّی الله علیه و آله - سؤال كرد:
حقّ پدر بر فرزند چیست؟
حضرت فرمودند:
او را با نام صدا نكند؛
در راه رفتن از او جلو نیفتد؛
قبل از او ننشیند؛
و كاری انجام ندهد كه مردم پدرش را لعنت كرده و دشنام دهند.
(بحارالانوار، ج 74، ص 45)
.
.
.
اهميت حقوق والدين از نظر قرآن كريم
از منظر قرآن كريم اين موضوع جايگاه ويژهاي در بين مفاهيم اخلاقي ديگر دارد.
لحن خطابي و نيز آمرانهي به كار رفته در اين آيات و نيز عبارات تأكيدآميز آنها مؤيد اين مدعاست.
مثال 1:
«و اذ اخذنا ميثاق بنياسرائيل لاتعبدون الّا الله و بالوالدين احسانا ...» (بقره/ 83)
و (به ياد آوريد) زماني را كه از بنياسرائيل پيمان گرفتيم كه جز الله را عبادت نكنيد و به پدر و مادر نيكي كنيد.
پيمان گرفتن بر رعايت احوال والدين، كه امر بر اين كار را در تقدير دارد، عبارت تأكيدآميزي است كه بر اهميت اين امر اشاره ميكند (مجمع البيان، ج1،ص149)
مثال 2:
«و قضي ربك ٲلّاتعبدوا الّا ايّاه و بالوالدين احسانا ...»(اسراء/ 23)
و پروردگارت حكم كرد كه جز او را عبادت نكنيد و به پدر و مادر نيكي كنيد.
عبارت «و قضي ربك» دراين آيه به الزامي بودن احسان به والدين دلالت دارد. چنانكه فعل نهي «الاتعبدوا» نيز مؤيد اين مطلب است (همان، ج3، ص 409)
مثال 3:
«و اخفض لهما جناح الذﱡلّ من الرﺣﻤﺔ ...» (اسراء/ 24).
و بالهاي تواضع خويش را از روي رحمت و مهرباني در برابر پدر و مادر فرود آر.
تعبير استعاري «فرود آوردن بال رحمت» در اين آيه بر حد اعلاي تواضع (قولي و فعلي) در برابر والدين دلالت ميكند (همانجا) چنانكه آغاز شدن آيه با فعل امر«اخفض» (پايين بياور) نيز تأكيد بر اين امر است.
از اين گذشته امر به نيكوكاري به والدين بلافاصله پس از امر به پاييندي به مفاهيم اساسي اعتقادياي چون عبادت خداوند و شرك نورزيدن به ذات او (ر.ك آيات مثالهاي 1 و 2) خود از اهميت والاي اين موضوع در آموزههاي قرآني خبر ميدهد.
عبارت :
«اناشكر لي و لوالديك اليََّ المصير؛ سپاسگزار من و پدر و مادرت باش [و بدان كه] بازگشت [همه] به سوي من است» (لقمان/ 14)
نيز بر وجوب سپاسگزاري از والدين همچون وجوب شكرگزاري از خداوند اشاره دارد و آن را از مصاديق شكر (و عبادت) خداوند و بلكه همرديف آن دانسته است، چنانكه «اليّ المصير» در انتهاي آيه نيز با ياداوري اينكه سرانجام همگي در محضر خداوندحاضر خواهند شد و او به حساب همگي رسيدگي خواهد كرد انسان را بر اين شكرگزاري ترغيب ميكند و از ترك آن بر حذر ميدارد (الميزان، ج 16، ص 227)
.
چنين مطالبي با مراجعه به آيات 36 سورهي نساء، 151 سورهي انعام، 8 سورهي عنكبوت و 15 سورههاي لقمان و احفاف نيز قابل اثبات است.
.
.
نكتهي ديگري كه دربارهي اهميت رعايت حقوق والدين از منظر قرآن مجيد شايان ذكر است اين است كه قرآن احترام به والدين را از ويژگيهاي بارز پيامبران الهي و از فضايلي دانسته كه خداوند به ايشان مرحمت فرموده و با اين خصايص آنها را از ديگران متمايز ساخته است؛
مثلاً خداوند در آيهي 14 سورهي مباركهي مريم، ضمن بيان فضايلي كه در وجود حضرت يحيي (عليهالسلام) به وديعه نهاده، او را نيكوكار به والدينش خوانده است:
«و بَرّا بوالديه و لم يكن جبارا عصيا»
همچنين به هنگام برشمردن ويژگيهاي آشكاري كه خداوند به وي مرحمت فرموده است از اينكه خداوند او را نيكوكار نسبت به مادرش قرارداده است خبر ميدهد:
«و بَرّا بوالدتي و لم يجعلني جبارا شقيا» (مريم/ 32)
از اين گذشته آيات قرآن بر وجود چنين ويژگياي درحضرات نوح و ابراهيم (عليهماالسلام) نيزاشاره دارند.
آنجا كه ضمن نقل دعاهاي مختلف ايشان به درگاه خداوند از اينكه غفران الاهي را در حق پدر و مادرشان درخواست كردهاند خبر ميدهد و البته واضح است است كه اين دعا از شخصي صادر نميشود مگر بهخاطر توجه او به حقوق والدين و رعايت آن.
اين آيات عبارتند از:
1- «ربنا اغفرلي و لوالدي و للمومنين يوم يقوم الحساب» (ابراهيم /41)
2- «رب اغفرلي و لوالدي و لمن دخل بيتي مومنا ...»( نوح /28)
اين آيات و نيز آيهي 24 سورهي مباركهي اسراء بيان ميدارد كه يكي از وظايف فرزندان در رعايت حقوق والدين و احترام به ايشان آن است كه دعاگوي خير آنان باشند.

