نقد جدي بر كتاب عصر ظهور از علي كوراني

[III I III]

عصر ظهور/ علی کورانی، ترجمه مهدی حقی/ انتشارات شرکت چاپ و نشر بین الملل/ تعداد صفحات: 400/ شابک: 9789643042158

عصر ظهور کتابی است که همانگونه که از نامش هم بر¬می¬آید پیرامون وقایع و حوادث مقارن با ظهور امام زمان علیه السلام است و تلاش دارد تا سیمای کلّی دوران ظهور حضرت را بر مبنای روایات به تصویر بکشد.

شیخ علی کورانی عالمِ محققِ منطقه جبل عامل لبنان است که سابقه مبارزات به ویژه اعتقادی گسترده در لبنان و عراق دارد، وی پس از انقلاب اسلامی به ایران آمد و هم اکنون ساکن قم است. دارای تألیفات متعدد (بیش از 50 اثر) است که برخی از مهمترین آن¬ها عبارتند از: معجم موضوعی احادیث امام مهدی، احادیث غدیر، خواجه نصیر الدین طوسی و مهار حمله مغول و... بیشترین شهرت وی، به ویژه در ایران به علت تألیف همین کتاب عصر ظهور است.

مطالب کتاب را می¬توان به طور عمده به سه بخش تقسیم کرد.

بخش نخست کتاب در خصوص نقش آفرینی اقوام و ملل گوناگون در خصوص حادثه¬ی عظیم ظهور است. نظیر: نقش رومی¬ها، ترک¬ها، یهودیان، سرزمین شام و جنبش سفیانی، یمن، مصر و ایران است که در این میان مطالب ارائه شده درباره¬ی یهودیان و تاریخچه¬ی قوم یهود، جنبش سفیانی و نقش ایران از تفصیل بیشتری برخوردار است.

بخش دوم کتاب به مطالب مربوط به آغاز نهضت ظهور مقدّس حضرت مهدی علیه السلام و فرود مسیح علیه السلام و ترسیم سیمای حکومت جهانی امام مهدی علیه السلام پرداخته است.

در بخش سوم هم در دو فصل به بیان دیدگاه¬ شیعیان و اهل سنت در خصوص امام مهدی علیه السلام پرداخته است، به جرأت می¬توان گفت یکی از بهترین فصول کتاب آخرین فصل آن است که به ذکر دیدگاه اهل سنّت درباره¬ی امام زمان علیه السلام پرداخته.

کتاب عصر ظهور ابتدا حدود 33 سال پیش، نخستین بار با هدف ارائه¬ی تصویری کامل از دوران ظهور امام زمان علیه السلام بر اساس آیات و روایات تألیف شد که پس از گذشت حدود 20 سال که مؤلف موفق به انتشار دایرة المعارف احادیث امام مهدی علیه السلام شد در طی یک بازنگری و اضافه کردن مطالب و سرفصل¬های جدید و حذف مطالبی که به زعم خود مؤلف از استواری چندانی برخوردار نبود، مجدداً به چاپ رسید.

رویکرد نویسنده در خلق این اثر به این¬ شکل بوده که با درنظر گرفتن مجموعه¬ای از احادیثی که در خصوص دوران ظهور نقل شده است یک ثناریو ترسیم ساخته و سعی داشته با فرضیاتی ارتباطی منسجم را میان تمام این احادیث ایجاد کند.

سرفصل¬ها و ریزموضوعات انتخاب شده نسبتاً به انسجام متن کمک کرده است و خواننده با مراجعه به فهرست تصویری کلّی از مباحث مطرح شده از کتاب را بدست می¬آورد.


برخي از اساسي ترين نقاط ضعف كتاب:

از مهمترین نقاط ضعف کتاب استنادات متعدد نویسنده به کتاب الفتن و الملاحم ابن حماد است، این کتاب از قدیمی-ترین منابع روایی اسلام است که مطالبی در خصوص دوران ظهور امام زمان علیه السلام نیز در خود دارد، ابتدا نکاتی چند در خصوص این کتاب بیان می¬شود.

1- ابن حماد بیشتر روایات را ازصحابه یا تابعین نقل می¬کند و آنگونه که انتظار می¬رود، سند روایات به رسول خدا (صلوات الله علیه و آله) نمی¬رسد. بر این اساس از مجموع حدود 170 روایت بابهای 29 تا 44 این کتاب که درباره مهدی عليه السلام و سفیانی است، تنها حدود 25 روایت از پیامبر و امیرمؤمنان (علیه السلام) و امام باقر(علیه السلام) صادر شده و دیگر اسناد کتاب به افرادی چون کعب الاحبار، محمدابن حنفیه، زهری، ارطاة و... ختم می‌شود. اینگونه سندها نه تنها از نظر شیعه ارزشی چنداني ندارد، در نظر اهل سنت نیز حجیت چنداني ندارد، چون اصطلاحاً موقوف به شمارمی¬رود؛ یعنی سند آن به صحابی متوقف می¬شود و به معصومي ختم نمي‌شود!

2- در این کتاب روایاتی نقل شده که ساختگی بودن آن آشکار است. نمونه¬ای از این روایات را در ابواب مربوط به خلفای پس از رسول خدا می¬بینیم که در آن به ترتیبِ خلفای سه گانه، احادیثی به رسولخدا (صلوات الله علیه و آله) نسبت داده‌اند یا به علی(علیه السلام) نسبت داده¬اند که فرمود: با معاویه مبارزه نکنید؛ زیرا به هر حال امیری نیکوکار یا فاجر لازم است. (در حالي كه خود اميرالمؤمنين بر خلاف اين حديث ساختگي تا آخرين لحظه زندگي با معاويه جنگيد و رسول خدا معاويه را مورد لعن قرار داده بوده و وصيت كرده بوده كه هر گاه مردم معاويه را بر منبر جانشيني رسول خدا و خلافت يافتند او بكشند!) یا احادیثی از کعب الاحبار یهودی روایت کرده است که مهدی علیه السلام را از فرزندان عباس (عموي پيامبر) دانسته است.

3- از میان عالمان شیعه سیدبن طاووس یک بخش از چهار بخش کتاب ملاحم خود را به روایات کتاب الفتن ابن حماد اختصاص داده و محدثان بعدی شیعه که روایات کتاب سید را گزارشکرده¬اند بدون توجه به منبع اصلی آن، احادیث را به نقل از یک عالم شیعی در تألیفات خود آورده¬اند. علامه مجلسی نیز روایات الفتن را به نقل از ابن طاووس در بحار گزارش کرده و بر این اساس برخی از دیگر روایات انتخاب شده در کتاب عصر ظهور که از بحار نقل شده نیز از همین کتاب ابن حماد نقل شده است.

4- چکیده¬ی نظرات محققان کتاب الفتن ابن حماد چنین است: بسیاری از روایات الفتن جعلی و ضعیف و ساختگی، موقوف و مقطوعند و در آن روایاتی از اهل کتاب و اسرائیلیات که از وهب بن منبه و کعب الاحبار و غیره نقل شده نیز یافت می¬شود.
هر چند روایاتی که با اعتقاد شیعه مطابق باشد و در منابع معتبر نیز آمده دراین کتاب وجود دارد لیکن بنابر آنچه ذکر شده، نقل گسترده¬ی احادیث الفتن ابن حماد در کتاب عصر ظهور و مبنا قرار دادن بسیاری از این روایات در تحلیل¬هایی که در کتاب آمده است ابهامات جدّی در اتقان علمی کتاب عصر ظهور وارد ساخته است به شکلی که حتّی خود مؤلف هم به آن اذعان کرده است!

مؤلف بیان داشته است که: اگر بنا بود مجدداً کتاب را بازنویسی کند بسیاری از این روایات که صحتشان غیر قطعی است را از کتاب حذف می¬کرده و به عنوان نمونه بیان داشته است که روایتی که در خصوص حمله¬ی سفیانی به اهواز در کتابش آمده و سندش هم به معصوم نمی¬رسد و خودش هم به صحت آن اعتقاد ندارد را در بازنویسی کتاب حذف می¬کرده.

ذکر تعداد قابل توجهی از این احادیثی که صحتشان محل تردید است و گمانه¬زنی و فرضیه¬سازی¬های گسترده در تفسیر این روایات کتاب را از حیث اعتبار شدیداً دچار اشکال ساخته است.

علاوه بر آن گاهی مشاهده می¬شود که مؤلف بدون استناد به ادله¬ی منطقی و معقول، احتمالات دور از ذهنی در تفسیر احادیث ذکر کرده است به طور نمونه بیان داشته که منظور از طالقان در احادیث کل ایران است و برای این تفسیر خود دلیل معقول و منطقی را بیان نداشته است و در گام بعدی بر اساس این فرضیه به تحلیل مسائلی در خصوص دوران ظهور پرداخته است.

از دیگر نقاط ضعف جدی کتاب رویکرد استفاده¬ی ناقص از قسمتی از یک روایت است که با تحلیل شخصی نویسنده سازگار است و حذف قسمت¬های دیگر همان حدیث که با فرضیه¬های نویسنده سازگاری ندارد.

در مواردی هم مطالبی ارائه شده است که از نظر مبانی اعتقادی شیعه مردود است و احادیثی معتبر فراوانی در تضاد با نظریه¬ی احتمالی نویسنده در آن خصوص وجود دارد، به طور نمونه نویسنده بیان داشته است که احتمالاً پس از فوت امام زمان علیه السلام فرزندان حضرت به حکومت می¬رسند! كه بر طبق صريح روايات امام حسين عليه السلام به عنوان اولين معصوم به عالم رجعت خواهند كرد و كار كفن و دفن حضرت حجت را به عهده مي‌گيرند و پس از ايشان عهده دار حكومت جهاني ايشان خواهند بود.

[/b]همچنین در ترجمه کتاب هم مواردی وجود دارد که مترجم اشتباهاتی فاحش انجام داده است که موجود انحراف خواننده از دریافت معنای درست حدیث می¬شود. به طور نمونه در روایتی که گفته شده امام زمان علیه السلام مرکب خود را به حرکت درمی¬آورند مترجمه اینگونه ترجمه کرده است که ایشان مرکب خود را به پرواز در می¬آورند.

با توجه به رویکردی که در تألیف کتاب عصر ظهور اتخاذ شده است، [b]این کتاب می¬تواند دستمایه¬ی سوء استفاده¬های فراوان از مباحث پیرامون امام زمان علیه السلام واقع شود و همچنین مطالب بسیاری در آن یافت می¬شود که صحت¬ آن¬ها محل تردید جدی است به طوری که حتی خود نویسنده هم به صحّت آن¬ها اعتقادی ندارد و اگر می¬توانسته آن¬ها را در بازنویسی کتاب حذف می¬کرده است.

[/b]بر اساس آنچه بیان شد معرفی و ترویج این اثر برای عموم مردم که بسیار به بحث علائم ظهور هم علاقه¬مند هستند به هیچ وجه توصیه نمی¬شود.


در خصوص اظهارات مؤلف در مورد كتابش به اين مصاحبه مي‌توانيد رجوع فرمايد:
http://www.khabaronline.ir/detail/278535/culture/4089