بررسى فضایل حضرت على (علیه السلام) و مساله امامت (حدیث غدیر خم)

[Anti gods]

در کتب تاریخ اسلام، ماجراى خشکسالى و سختى و تنگدستى ناشى از آن در قبیله قریش ذکر شده (۱) و آمده است که پیامبر (صلى الله علیه و آله) و عمویش عباس تصمیم گرفتند به خاطر کمک به ابوطالب، دو تن از فرزندان وى را نزد خود آورده از آنها نگهدارى کنند; پس پیامبر (صلى الله علیه و آله) على (علیه السلام)، و عباس و جعفر را انتخاب کرد . حضرت على (علیه السلام) تا زمان بعثت، در خانه پیامبر (صلى الله علیه و آله) بود . بعضى از مورخان، این امر را از الطاف الهى بر حضرت على (علیه السلام) شمرده‏اند . (۲)
على (علیه السلام) در سایه همنشینى و همنفسى با پیامبر (صلى الله علیه و آله) و تحت توجهات و تعالیم ایشان ، دوران رشد و بالندگى خود را با کسب فضایل معنوى و اخلاقى از سیره نبوى طى کرد . این امر پس از بعثت رسول خدا (صلى الله علیه و آله) نیز ادامه داشت ; لذا ایشان به عنوان اولین مرد مسلمان، پشت‏سر پیامبر به نماز ایستاد و در تمام مراحل نبوت، یک لحظه از یارى و پشتیبانى رسول خدا سستى و غفلت نکرد . تاریخ اسلام سرشار از فداکاریها و شجاعتها و دلاوریهاى آن حضرت است . تمامى این فضایل و نیز کسب مقام دامادى پیامبر (صلى الله علیه و آله) که حاکى از علاقه و محبت ایشان بود، بدون شک حسادت برخى را برانگیخت; اینان تا زمان حیات پیامبر (صلى الله علیه و آله)، جرات علنى کردن دشمنى و حسد خود را نداشتند; اما پس از رحلت پیامبر (صلى الله علیه و آله)، دشمنى هاى پنهان، آشکار و علنى گشت . حوادث تاسف انگیز تاریخ اسلام پس از رحلت نبى اکرم (صلى الله علیه و آله) از جمله مساله جانشینى و خلافت رسول خدا و خانه نشین کردن بیست و پنج‏ساله حضرت على (علیه السلام) ، گواه این مطلب است; لذا کتمان حقایق و فضایل حضرت على (علیه السلام) از سوى مخالفان و معاندان وى، امرى طبیعى و بدیهى بود . در این میان، تلاش مورخان با انصاف و بدون غرض، در ثبت فضایل و ذکر روایات در خصوص ایشان، قابل تقدیر است . هرچند که فشار سیاسى حکومتهاى وقت، مانع از ذکر تمامى حقایق مى‏شد .
فضایل على (علیه السلام) از دوران کودکى تا بعثت پیامبر (صلى الله علیه و آله)
در این مرحله از تاریخ زندگانى على (علیه السلام)، آنچه را که مورخان اسلامى در کتب سیره ابن هشام، تاریخ طبرى و تاریخ ابن اثیر به عنوان فضیلتى براى على بن ابى طالب (علیه السلام) آورده‏اند، ذکر مسلمان شدن وى به عنوان اولین ایمان آورنده به آیین محمدى (علیه السلام) است که به تفکیک مورد بررسى قرار مى‏گیرد:

۱- على (علیه السلام) نخستین مرد ایمان آورنده به پیامبر (صلى الله علیه و آله)

ابن هشام ابتدا از اسلام حضرت خدیجه یاد کرده است، (۳) سپس مساله نزول نماز و پس از آن، از اسلام امام على (علیه السلام) سخن گفته است . (۴)
طبرى در خصوص اسلام آوردن على (علیه السلام) آورده است: بعضى ها گفته‏اند نخستین مردى که به پیامبر خدا ایمان آورد، على بن ابى طالب بود; از ابن عباس روایت کرده‏اند که اول کسى که با پیامبر نماز کرد على بود و از جابر نیز روایت کرده‏اند که پیامبر به روز دوشنبه مبعوث شد و على به روز سه شنبه نماز کرد . ابوحمزه گوید: از زیدبن ارقم شنیدم که گفت اول کسى که به پیامبر خدا (علیه السلام) ایمان آورد، على بن ابى طالب بود . (۵) طبرى سپس روایتهاى مختلفى را از کلبى، ابن اسحاق و دیگران در مورد اسلام آوردن على (علیه السلام)، پس از خدیجه آورده است . (۶)
ابن اثیر این موضوع را چنین روایت کرده است: «دانشوران درباره نخستین کسى که به اسلام گرایید، اختلاف دارند; گرچه همداستان هستندکه خدیجه نخستین آفریدگان خدا بود که به اسلام گروید . برخى گفتند: نخستین مردى که اسلام آورد، على بن ابى طالب بود . ابن اثیر در ادامه روایت، گزارشى از حضرت على (علیه السلام) ذکر کرده که ابن هشام و طبرى به آن اشاره‏اى نکرده‏اند . در این گزارش على (علیه السلام) فرموده است: من بنده خدا و برادر پیامبر او هستم و پس از من هرکه خود را چنین خواند، دروغگو و دروغ پرداز باشد . هفت‏سال پیش از سایر مردمان، آغاز به نماز خواندن با پیامبر خدا کردم . (۷) » ابن اثیر در ادامه به تقلید از شیوه طبرى، به ذکر سایر روایتها در این خصوص پرداخته است .

۲- نماز گزاردن حضرت على (علیه السلام) با پیامبر در دره‏هاى مکه

ابن هشام در این روایت از حضور على (علیه السلام) در کنار پیامبر (صلى الله علیه و آله) به عنوان تنها همراه در خواندن نماز، در دره‏هاى مکه، سخن مى‏گوید . یکبار ابوطالب آن دو را دیده و از آیین جدیدشان مى‏پرسد . على (علیه السلام) دین اسلام را شرح مى‏دهد و از وى مى‏خواهد که آن را بپذیرد . ابوطالب اظهار مى‏دارد که نمى‏تواند از دین پدرانش جدا شود، با این حال اطمینان مى‏دهد اقدامى که او را ناراحت کند، از وى سر نخواهد زد . در ادامه، ابن هشام روایتى دیگر آورده است که در خاتمه آن ابوطالب به على (علیه السلام) مى‏گوید: پسرم، پیامبر خدا تو را جز به راستى و درستى و خیر نمى‏خواند، همواره با او باش . (۸)
طبرى در این مورد، مطلبى را ذکر نکرده است، اما ابن اثیر مانند ابن هشام، ماجراى نماز خواندن على (علیه السلام) با پیامبر (صلى الله علیه و آله) را در دره‏هاى مکه و ماجراى دیدار ابوطالب و سخن آنان را آورده است . (۹)
از نمونه حذفهاى محافظه‏کارانه در سیره ابن هشام، حادثه جالبى است که در بخش اندکى از سیره ابن اسحاق که در دست است، وجود دارد و طبرى و ابن اثیر نیز آن را از ابن اسحاق و دیگران آورده‏اند . این روایت چنین است که غفیف بن قیس کندى مى‏گوید: در عصر جاهلیت‏به مکه آمده بودم و مى‏خواستم براى خانواده‏ام عطر و لباس بخرم; در مکه به دیدار عباس بن عبدالمطلب که تاجر بود، رفتم . محل ملاقات ما، همان محل اجتماع معمول مردم مکه، یعنى مسجدالحرام بود . ما در جایى نشسته بودیم که مى‏توانستیم کعبه را مشاهده کنیم . هنگامى که آفتاب بالا آمد و روز به نیمه رسید، جوانى به صحن مسجد الحرام آمد، بعد از اینکه به آسمان نگریست، رو به سوى کعبه ایستاد، اندکى بعد نوجوانى به مسجد آمد و در جانب راست آن جوان ایستاد و با فاصله کمى، زنى آمد و در پشت‏سر آن دو ایستاد . آن جوان خم شد و رکوع کرد، نوجوان و زن هم رکوع کردند . آن جوان سر برداشت و به سجده رفت و آن دو نیز سر برداشته سجده کردند . من گفتم: عباس! امرى بزرگ است . عباس گفت: آرى امرى بزرگ است ! آیا مى‏دانى این جوان کیست ؟ گفتم: نه ! گفت: او محمد بن عبدالله برادرزاده من است . آیا مى‏دانى این نوجوان کیست؟ او على برادرزاده من است . آیا مى‏دانى این زن کیست؟ او خدیجه بنت‏خویلد، زوجه آن جوان است . برادرزاده‏ام به ما خبر داده است که پروردگار او - خداى آسمانها و زمین - به این دین که وى بدان عمل مى‏کند، امر کرده است . به خدا سوگند در تمام روى زمین ، جز این سه تن هیچ کس بر این دین نیست . (۱۰) با بررسى این روایتها در کتب سیره و تاریخ، پیشگامى حضرت على (علیه السلام) در ایمان به رسول خدا به عنوان اولین مرد مسلمان محرز است و جاى هیچ شک و تردیدى نمى‏گذارد .

فضایل على (علیه السلام) از دوران بعثت تا هجرت رسول (صلى الله علیه و آله)
۱- حدیث‏یوم الدار:

ابن هشام این روایت مشهور را از سیره ابن اسحاق حذف کرده و در کتاب خود نیاورده است . (۱۱) خلاصه روایت که در متون دیگر از جمله طبرى و ابن اثیر، از ابن اسحاق نقل شده، چنین است: بعد از نزول آیه مبارکه «و انذر عشیرتک الاقربین‏» ، پیامبر اکرم (صلى الله علیه و آله)، على (علیه السلام) را که در آن زمان ۱۵ سال بیشتر نداشت، خواست و به او گفت که طعامى آماده سازد و عموم خویشاوندان را که شامل همه فرزندان عبدالمطلب ، یعنى عموها و عموزاده‏ها و عمه زاده‏هاى پیامبر بودند، دعوت کند . تعداد آنان از چهل نفر تجاوز نمى‏کرد چون براى بار سوم آنها را جمع کرد و غذا صرف شد، پیامبر (صلى الله علیه و آله) در جمع آنها سخن گفت و فرمود: هیچ کس از براى کسان خود، چیزى بهتر از آنچه من براى شما آورده‏ام، نیاورده است . من خیر دنیا و آخرت را براى شما آورده‏ام . خدایم به من فرمان داده که شما را به سوى او بخوانم . کدام یک از شما یاور و پشتیبان من خواهد بود تا برادر و وصى و جانشین من در میان شما باشد . سکوت بر مجلس حاکم شد و هیچ کس جواب مثبت نداد . تنها على (علیه السلام) که از همه کوچکتر بود، از جاى برخاست و پشتیبانى خود را اعلام کرد; و چون پیامبر سه بار این سخن را فرمود و هر سه بار على (علیه السلام) برخاست، دست‏بر گردن او گذاشت و فرمود: این برادر من، وصى من و خلیفه من در میان شماست; سخن او را بشنوید و فرمان او را ببرید . (۱۲)
ذکر این حدیث، بیانگر فضیلتى دیگر براى على (علیه السلام) است که از همان ابتداى بعثت، آمادگى خود را براى هرگونه فداکارى در راه حمایت از رسول خدا اعلام مى‏کند .

۲- ماجراى لیله المبیت

ابن هشام در ابتداى خبر هجرت، به این مطلب اشاره دارد که همه اصحاب، هجرت کردند و هرکس ماند، گرفتار حبس یا فتنه شد; مگر على بن ابى طالب و ابوبکر . (۱۳) سپس ماجراى خوابیدن حضرت على (علیه السلام) را در رختخواب رسول خدا (صلى الله علیه و آله) در شب هجرت ایشان به مدینه و پوشیدن جامه سبز خضرى - که به دستور پیامبر براى محفوظ ماندن على (علیه السلام) از آسیب دشمنان بود - را آورده است . سپس، از هجوم کفار قریش در صبحگاه به بستر پیامبر (صلى الله علیه و آله) و دیدن على به جاى ایشان، سخن گفته است . (۱۴)
طبرى در کتابش، ماجراى خوابیدن على (علیه السلام) در بستر پیامبر (صلى الله علیه و آله) را بطور مشروح ذکر کرده است . (۱۵) ابن اثیر نیز، ضمن ذکر ماجراى لیله‏المبیت، در خاتمه افزوده که کفار قریش، هنگامى که على را به جاى پیامبر (صلى الله علیه و آله) در بستر یافتند، او را زدند و به سوى مسجد الحرام بردند و ساعتى او را نگه داشتند، سپس رهایش کردند . (۱۶)
هرچند هر سه مورخ مسلمان از تحلیل این واقعه و بیان فداکارى حضرت على (علیه السلام) در آن شب سرباز زده‏اند، اما ذکر کامل این روایت در سه منبع مورد استناد تحقیق، اهمیت اقدام على (علیه السلام) در شب هجرت را به عنوان یکى از فضایل خاص براى آن حضرت تصریح مى‏کند . در امالى مفید از امام چهارم (علیه السلام) روایت‏شده که آیه: «و من الناس من یشرى نفسه ابتغاء مرضات الله و الله رؤف بالعباد» ، (۱۷) در شان على (علیه السلام) در ماجراى لیله المبیت نازل شده است . (۱۸)

۳- انجام وظیفه حضرت على (علیه السلام) در مکه قبل از هجرت:

از دیگر فضایل حضرت على (علیه السلام) پس از هجرت پیامبر (صلى الله علیه و آله) به مدینه، اداى امانتها به صاحبانشان در مکه بود که رسول خدا این وظیفه خطیر را به آن حضرت واگذار کرد . (۱۹) ابن هشام پس از ذکر این مساله چنین آورده است که على بن ابى طالب سه شبانه روز در مکه ماند و پس از اداى امانتها به رسول خدا (صلى الله علیه و آله) ملحق و همراه او بر کلثوم بن هدم وارد شد . (۲۰) وى بیش از این مطلبى نیاورده و به همسفران على (علیه السلام) در این سفر اشاره‏اى نکرده است .
طبرى و ابن اثیر نیز دستور پیامبر (صلى الله علیه و آله) را براى بازگرداندن امانتهاى مردم آورده‏اند (۲۱); اما مانند ابن هشام از سایر افرادى که همسفر على (علیه السلام) در هجرت به مدینه بودند، نام نبرده‏اند; در حالى که روایت‏شده، یکى از دلایل توقف پیامبر (صلى الله علیه و آله) در محله قبا، ورود على (علیه السلام) و آوردن فرزند رسول خدا همراه خود بوده است . آن حضرت، زمانى که مشغول باز گرداندن امانتهاى مردم از سوى رسول (صلى الله علیه و آله) خدا بود، نامه‏اى از ایشان دریافت کرد که به همراه فواطم (فاطمه علیها السلام ، فاطمه بنت اسد - مادر آن حضرت - و فاطمه دختر زبیربن عبدالمطلب)، ام ایمن و فرزندش ایمن و جمعى از ضعفاى مکه به مدینه هجرت کند . (۲۲) سپردن اهل بیت‏به على (علیه السلام)، نشان دهنده اعتماد و اطمینان کامل پیامبر (صلى الله علیه و آله) به حضرت و آگاهى از انجام ماموریت توسط ایشان است که متاسفانه ابن هشام، طبرى و ابن اثیر از ثبت آن دریغ ورزیده‏اند; اما ابن اثیر در ادامه ماجراى هجرت على (علیه السلام) به مدینه آورده است: على بن ابى طالب چون به مدینه رسید، هر دو پاى وى شکافته شده بود . پیامبر (صلى الله علیه و آله) على را خواست و چون به او گفتند نمى‏تواند راه برود، به نزد وى آمد، او را در آغوش فشرد و از روى مهربانى بر وى گریست و چون پاهاى متورمش را دید، از آب دهان خود بر پاهاى على (علیه السلام) گذارد و پس از آن، حضرت تا روز کشته شدن از درد پا گله نکرد . (۲۳) این روایت، گوشه‏اى دیگر از محبت پیامبر (صلى الله علیه و آله) را به على (علیه السلام) آشکار مى‏سازد; این محبت تنها جنبه شخصى و خانوادگى نداشت، بلکه از این رو بود که او فردى نمونه و با فضیلت‏بود و خدا او را دوست داشت .

فضایل على (علیه السلام) از دوران هجرت تا رحلت پیامبر (صلى الله علیه و آله)
۱- پیمان برادرى میان پیامبر (صلى الله علیه و آله) و على (علیه السلام):

یکى از افتخارات ویژه حضرت (علیه السلام)، انتخاب وى از سوى پیامبر (صلى الله علیه و آله)، على به عنوان برادر خویش در جریان مؤاخات (پیمان برادرى) پس از هجرت به مدینه است . ابن هشام ضمن ذکر رخداد مؤاخات میان مهاجر و انصار، از قول ابن اسحاق، خبر عقد برادرى میان پیامبر و على (علیه السلام) را آورده است . (۲۴) در مورد این شان على (علیه السلام)، در تاریخ طبرى و به تبع آن ابن اثیر، روایتى ذکر نشده و آنها این امر مهم را مسکوت گذاشته‏اند .

۲- على (علیه السلام) در مقام دامادى پیامبر (صلى الله علیه و آله):

در تاریخ یعقوبى آمده است: وقتى على بن ابى طالب، فاطمه علیها السلام دختر رسول خدا (صلى الله علیه و آله) را به سوى مدینه آورد، هنوز با او ازدواج نکرده بود و دو ماه پس از هجرت، رسول خدا فاطمه علیها السلام را به او تزویج کرد . (۲۵)
مسلم است که حضرت فاطمه علیها السلام خواستگاران بسیارى داشت ابوبکر و عمر نیز چون خواست‏خود را با پیامبر (صلى الله علیه و آله) در میان نهادند، رسول خدا گفت که منتظر قضاء الهى است . (۲۶) هنگامى که حضرت على (علیه السلام) فاطمه را از پیامبر (صلى الله علیه و آله) خواستگارى کرد، رسول خدا پذیرفت و چون عده‏اى لب به اعتراض گشودند، فرمود: «ما انا زوجته و لکن الله زوجه‏» ، من فاطمه را به على تزویج نکردم، بلکه خدا او را تزویج کرد . (۲۷)
مساله ازدواج فاطمه علیها السلام با على (علیه السلام) امرى مهم است; به طورى که وقت عاص بن وائل سهمى، به طعنه، پیامبر (صلى الله علیه و آله) را ابتر و منقطع از نسل خواند، خداوند سوره کوثر را در شان و مرتبت فاطمه زهرا علیها السلام نازل کرد; ابن اسحاق این مطلب را بدون ذکر نام فاطمه علیها السلام آورده است (۲۸); بنابراین جاى تعجب است که چرا مورخانى چون ابن هشام، طبرى و ابن‏اثیر - که به بسیارى از جزئیات زندگانى پیامبر (صلى الله علیه و آله) پرداخته‏اند این مطلب را مسکوت گذاشته‏اند؟

ادامه دارد...

_______________________________________________
۱) السیره النبویه، ابن هشام ، ج ۱، ص ۲۴۶ ; الکامل فى التاریخ، ابن اثیر، ج ۲ ، ص ۸۷۳
۲) الکامل فى التاریخ ، ج ۲ ، ص ۸۷۳
۳) السیره النبویه، ج ۱، ص ۲۴۰
۴) همان منبع ، ص ۲۴۵
۵) تاریخ طبرى ، ج ۳ ، ص ۸۶۷
۶) همان منبع، ص ۸۵۸- ۸۶۱
۷) الکامل، ج ۲ ، ص ۸۷۱- ۸۷۵
۸) السیره النبویه، ج ۱ ، ص ۲۴۶- ۲۴۷
۹) الکامل فى التاریخ ، ج ۲ ، ص ۸۷۳
۱۰) البته راوى، دوران قبل از اسلام آوردن خود را مى‏گوید .
۱۱) ابن هشام تنها به ذکر آیه انذار بسنده کرده است (ج ۱، ص ۲۶۲)
۱۲) تاریخ طبرى ، ج ۲، ص ۸۶۵- ۸۶۷ ; الکامل، ج‏۲، ص ۸۷۷- ۸۷۹
۱۳) السیره النبویه، ج ۲ ، ص ۴۸۰
۱۴) همان منبع، ص ۴۸۱- ۴۸۲
۱۵) تاریخ طبرى، ج ۳ ، ص ۹۱۱- ۹۱۳
۱۶) الکامل، ج ۲ص ۹۲۸
۱۷) بقره، ۲۰۷
۱۸) تفسیر المیزان، محمد حسین طباطبایى، ج ۲، ص ۱۳۵
۱۹) بنگرید به: السیره النبویه، ج ۲ ، ص ۴۸۵
۲۰) همان منبع، ج ۲ ، ص ۴۹۳
۲۱) تاریخ طبرى، ج ۳، ص ۹۱۶ و ۹۱۹ ; الکامل، ج ۲ ، ص ۹۲۸و ۹۳۲
۲۲) بحارالانوار، محمد باقر مجلسى، ج ۱۹، ص‏۶۵
۲۳) الکامل ، ج ۲ ، ص ۹۳۲
۲۴) السیره النبویه، ج ۲، ص ۵۰۵ . . . (ثم اخذ بید على بن ابى طالب . فقال : هذا اخى . فکان رسول الله (صلّي اللَّه عليه و آله و سلّم)، سید المرسلین و امام المتقین و رسول رب العالمین الذى لیس له خطیر و لا نظیر من العباد و على‏بن ابى‏طالب رضى الله عنه، اخوین .)
۲۵) تاریخ یعقوبى ، ابن واضع، ج ۲، ص ۴۱
۲۶) الطبقات الکبرى، محمد بن سعد، ج ۸ ، ص‏۱۱
۲۷) تاریخ یعقوبى، ج ۲ ، ص ۴۱