بررسى فضایل حضرت على (علیه السلام) و مساله امامت (حدیث غدیر خم)

[Anti gods]

۴- حدیث منزلت:
در مورد عدم حضور على (علیه السلام) در غزوه تبوک و ماجراى آن، ابن اسحاق آورده است: رسول خدا در سفر تبوک ، على بن ابى طالب را میان اهل خویش گذاشت; منافقان گفتند: براى خلاص از دست او ، وى را همراه نبوده است ! در این وقت على (علیه السلام) سلاح بر گرفته در جرف به رسول خدا رسید و آنچه را که منافقان گفته بودند، به عرض آن حضرت رسانید . پیامبر (صلى الله علیه و آله) فرمود: دروغ مى‏گویند، من بخاطر آنچه در پشت گذاشته‏ام تو را در اینجا نگه داشتم; برگرد و به جاى من میان اهل من و خودت بمان . آیا راضى نیستى که نسبت‏به من مانند هارون به موسى باشى، جز آن که پیامبرى بعد از من نمى‏آید . (۷۰) در این وقت على (علیه السلام) به مدینه بازگشت و رسول خدا به سفر ادامه داد . این خبر را طبرى و ابن اثیر بطور کامل آورده‏اند و به حدیث معروف رسول (صلى الله علیه و آله) در مورد على (علیه السلام) اشاره کرده‏اند . (۷۱) این حدیث، پس از حدیث‏یوم الدار، از مهمترین احادیث در بیان شان على (علیه السلام) است که به حدیث منزلت‏شهرت یافته و راویان زیادى آن را در کتب خویش ذکر نموده‏اند . (۷۲) باید به این نکته توجه داشت که آنچه در کتب مزبور بدان اشاره نشده، آن است که خروج على (علیه السلام) از مدینه در پى گفتار منافقان، به خاطر باور این شایعات نبود; چرا که وى بیشترین و عمیقترین شناخت را از پیامبر داشت و صدور چنین سخنى را از سوى رسول خدا محال مى‏دانست; بلکه خروج او از مدینه، بهانه و فرصتى براى اتمام حجت‏با مسلمانان بود; حقانیت مقام وى نیز، در حدیث پیامبر (صلى الله علیه و آله) آشکار است .
۵- حضور على (علیه السلام) در روز مباهله:
از وقایع مهم تاریخ اسلام در سال دهم هجرى ، ماجراى مباهله پیامبر (صلى الله علیه و آله) با مسیحیان نجران است . رؤساى قوم ترسا که در پذیرش آیین جدید مقاومت کرده حقانیت آن را زیر سؤال مى‏بردند، به دستور خداوند (۷۳) و از سوى رسول‏خدا دعوت به ملاعنه یا نفرین کردن بریکدیگر شدند . در این مراسم، پیامبر (صلى الله علیه و آله) به همراه على، فاطمه، حسن و حسین بیرون آمد . وقتى مسیحیان آنها را دیدند گفتند: اینها همان چهره‏هایى هستند که اگر خدا را سوگند دهند که همه کوههاى جهان را از جاى برکند، خدا چنان کند . بنابراین دست از مباهله برداشتند و به شرط پرداخت جزیه، با مسلمانان از در صلح و دوستى درآمدند . (۷۴) از این واقعه مهم که حضرت على (علیه السلام) نیز به عنوان اهل بیت پیامبر در آن شرکت داشت، در سیره ابن هشام مطلبى ذکر نشده است، اما ابن اثیر خبر را بطور کامل آورده است . (۷۵)
۶- شان نزول آیاتى درباره على (علیه السلام):
در مورد منزلت‏حضرت على (علیه السلام)، همین بس که آیات متعددى از قرآن کریم در شان آن حضرت نازل شده است که در اینجا به برخى از مهمترین آنها اشاره مى‏کنیم .
یکى از آیات مهم در مقام على (علیه السلام)، مربوط به ماجراى لیله‏المبیت است . فداکارى على (علیه السلام) در شب هجرت رسول (صلى الله علیه و آله)، آن قدر خالصانه و پر اهمیت‏بود که مورد ستایش حق تعالى نیز واقع شد و این آیه نازل گشت: «و من الناس من یشرى نفسه ابتغاء مرضات الله و الله رؤوف بالعباد» . (۷۶)
همچنین آیه: «الذین ینفقون اموالهم باللیل و النهار سرا و علانیه فلهم اجرهم عند ربهم و لاخوف علیهم و لا هم یحزنون .» (۷۷) در مجمع البیان، ذیل آیه مذکور آمده است: از ابن عباس در سبب نزول این آیه روایت‏شده، على‏بن ابى‏طالب (علیه السلام) چهاردرهم داشت; یکى را در شب، دیگرى را در روز، سومى را مخفیانه و چهارمى را آشکارا صدقه داد و این آیه در شان آن حضرت نازل شد . طبرسى گوید: این معنى از امام باقر (علیه السلام) و امام صادق (علیه السلام) نیز روایت‏شده است . (۷۸)
در تفسیر المیزان آمده، افراد مختلفى در تفسیر آیه: «و یطعمون الطعام على حبه مسکینا و یتیماو اسیرا» ، (۷۹) از ابن عباس روایت کرده‏اند: این آیه در شان على (علیه السلام) و فاطمه علیها السلام نازل شده است و در روایتى از ابن عباس آمده: حسنین علیهما السلام بیمار شدند و على (علیه السلام) و فاطمه علیها السلام براى بهبودى آنها سه روز، روزه نذر کردند . وقتى حال کودکان بهبود یافت، آنها به اداى نذر پرداختند . اما هر شب سائلى به در خانه آنها آمد و خاندان پیامبر (صلى الله علیه و آله) افطار خود را به او دادند . این ماجرا در سه شب متوالى تکرار شد تا اینکه على (علیه السلام) در صبح روز چهارم، به نزد پیامبر رفت و رسول خدا با دیدن حالت ضعف در کودکان و گودى چشم فاطمه علیها السلام ناراحت‏شد; در همین حال جبرئیل نازل گشت و گفت: این سوره را بگیر، خدا تو را به داشتن چنین اهل بیتى تهنیت مى‏گوید . آنگاه آیات را قرائت کرد . (۸۰)
از دیگر آیات مهم در منزلت على (علیه السلام)، آیه «انما ولیکم الله و رسوله و الذین آمنوا لذین یقیمون الصلاه و یؤتون الزکوه و هم راکعون‏» (۸۱) است . امامیه معتقدند این آیه در تنصیص ولایت و خلافت آن حضرت است; زیرا تنها او انگشتر خود را در حال رکوع به سائل داد . (۸۲)
علاوه بر شان نزول آیات فوق که به عنوان نمونه ذکر شد، سوره «عادیات‏» نیز در منزلت على (علیه السلام) نازل شده که بشارت پیروزى حضرت در نبرد ذات السلاسل بود و در قسمت جنگهاى صدر اسلام به آن اشاره شد . در این موارد، مطلبى در سیره ابن هشام، تاریخ طبرى و تاریخ ابن اثیر نیامده است .
۷- حجه الوداع و حدیث غدیر خم:
ابن‏هشام که اخبار حجه‏الوداع را از شروع سفر تا پایان مناسک در دوازده روایت دنبال کرده است (۸۳) ، در روایت‏سیزدهم بدون پرداختن به کیفیت مراجعت پیامبر (صلى الله علیه و آله) به مدینه، فقط با عبارت «ثم قفل رسول الله‏» ، به برگشت اشاره‏اى کرده و آنگاه از اقامت آن حضرت در بقیه ذى الحجه و صفر در مدینه و اعزام اسامه بن زید براى جنگ با رومیان سخن به میان آورده است; (۸۴) و هیچ اشاره‏اى به حدیث غدیر و مساله امامت و جانشینى على (علیه السلام) نکرده است
طبرى و ابن اثیر هم اخبار حجه‏الوداع را مختصر نوشته‏اند و از مساله جانشینى و وصایت پیامبر در مورد على (علیه السلام) و حدیث معروف غدیرخم هیچ سخنى نگفته‏اند . (۸۵) به این ترتیب این سؤال به ذهن متبادر مى‏شود که این منابع، به‏رغم پرداختن به سیره و زندگى پیامبر (صلى الله علیه و آله) - که در بعضى موارد حتى کوچکترین جزئیات زندگى آن حضرت را به تفضیل ذکر کرده‏اند - چگونه روزهاى زیادى از عمر پیغمبر را - که هر دقیقه و ثانیه آن، با قول، فعل و یا تقریر آن حضرت مى‏توانست مبین حکم جدید و دستور العمل تازه‏اى باشد - نادیده انگاشته‏اند و بدون اشاره به حادثه مهمى چون غدیر خم و مساله جانشینى پس از رسول خدا، به قسمت دیگر پرداخته‏اند؟ !
ما مسلمانان معتقدیم پیامبر اکرم (صلى الله علیه و آله) در هیچ شرایطى، جامعه و مردم را از داشتن امام بى‏نیاز نمى‏دید، حتى اگر تعداد آنها اندک و احتمال بروز شکاف و اختلاف، ضعیف بود . رسولى که از بیم اختلاف سه نفر در سفر ماموریت ، به آنها دستور مى‏دهد تا یک نفر را به عنوان امیر و رئیس خود انتخاب کنند، چگونه ممکن است امت‏بزرگ اسلام را پس از خود، بدون تعیین سرپرست و زمامدار که در حل و فصل مشکلات مرجع باشد، رها کند و در سلکى منظم در نیاورد ؟ ! در حالى که نص صریح ایشان در واگذارى وصایت و خلافت مسلمانان به على (علیه السلام) در حدیث غدیر، نشان از اهمیت مساله رهبرى و پیشوایى مردم دارد . (۸۶) رهبرى امت پس از پیامبر (صلى الله علیه و آله) آنقدر مهم بود که خداوند جبرئیل را نزد محمد (صلى الله علیه و آله) فرستاد، آن حضرت در زمان حیات خویش براى ولایت على (علیه السلام) از مردم، شاهد و گواه بگیرد و پیش از وفات خود، وى را امیرالمؤمنین بنامد و نه نفر از اصحاب مشهور و یاران خود را به عنوان شاهد فرا خواند . (۸۷) همچنین در بازگشت از حج، در غدیرخم به پیامبرش فرمود: «یا ایها الرسول، بلغ ما انزل الیک من ربک و ان لم تفعل فما بلغت رسالته . . .» (۸۸) پس از ابلاغ خلافت و امامت على (علیه السلام) توسط رسول خدا، آیه «الیوم اکملت لکم دینکم . . .» (۸۹) نیز بر پیامبر نازل شد که نزول این آیه، به منزله تبریک و شادباش بود و اینکه حضرت با اعلام ولایت، کمال دین را اعلام کرد، همچنین تاکید بر این نکته بود که اگر رسول (صلى الله علیه و آله) نص ولایت را بر مردم ابلاغ نمى‏کرد، دین اسلام به کمال نمى‏رسید .
نتیجه
حاصل بررسى دقیق و مستند روایتهاى نقل شده در سه متن معتبر تاریخى - سیره ابن هشام ، تاریخ طبرى و تاریخ ابن اثیر در مورد فضایل مربوط به حضرت على (علیه السلام) و مساله امامت (حدیث غدیر) و پاسخ به سؤالهاى اصلى تحقیق این است: در مرحله تولد على (علیه السلام) تا بعثت پیامبر (صلى الله علیه و آله) ، مهمترین روایت در منزلت على (علیه السلام) ، اسلام آوردن وى به عنوان اولین مرد مسلمان بود که هرسه مورخ به آن اشاره کرده و روایتهاى مختلفى پیرامون آن آورده‏اند . ابن اثیر علاوه بر دیگران، به سخنى از خود على (علیه السلام) در مسلمان شدن و سبقت وى در ایمان آوردن، استناد جسته است . در مورد نماز گزاردن على (علیه السلام) با پیامبر (صلى الله علیه و آله) در دره‏هاى مکه در دوران بعثت، طبرى مطلبى نیاورده، ولى ابن هشام و ابن اثیر مختصرى ذکر کرده‏اند .
در مرحله پس از بعثت تا هجرت پیامبر (صلى الله علیه و آله) ، یکى از مهمترین روایتها در مقام على (علیه السلام) ، حدیث‏یوم الدار در جریان انذار خویشاوندان از سوى رسول (صلى الله علیه و آله) است که ابن هشام آن را از سیره ابن اسحاق حذف کرده و در کتاب خود نیاورده است ، لیکن طبرى و ابن اثیر آن را به نقل از ابن اسحاق آورده‏اند . بسیارى از مورخان و محدثان و عالمان بزرگ اسلامى بر صحت‏حدیث‏یوم‏الدار اتفاق‏نظر داشته آن را نخستین نص پیامبر (صلى الله علیه و آله) بر جانشینى على (علیه السلام) ذکر کرده‏اند . (۹۰) از دیگر روایات در مقام على (علیه السلام)، ماجراى لیله المبیت است که هر سه مورخ آن را بطور کامل ذکر کرده‏اند، اما اشاره‏اى به شان نزول آیه‏اى در اهمیت این اقدام على (علیه السلام) نکرده‏اند . مطلب مهم در مقطع زمانى پس از هجرت رسول از مکه به مدینه سفارش و دستور پیامبر (صلى الله علیه و آله) به على (علیه السلام)، در بازگرداندن امانتهاى مسلمانان و آوردن «فواطم‏» به مدینه است . ابن هشام، طبرى و ابن اثیر به قسم اول آن اشاره کرده‏اند، لیکن از همسفران على (علیه السلام) ذکرى به میان نیاورده‏اند .
در مرحله پس از هجرت تا رحلت رسول (صلى الله علیه و آله); ماجراى مؤاخات یا پیمان برادرى میان پیامبر (صلى الله علیه و آله) و على (علیه السلام) حائز اهمیت است که ابن هشام ضمن ذکر مؤاخات میان مهاجران و انصار، از قول ابن اسحاق این خبر را آورده ، لیکن طبرى و ابن اثیر آن را ذکر نکرده‏اند .
بنا بر اسناد معتبر تاریخى، دو ماه پس از ورود على (علیه السلام) به مدینه، وى با فاطمه علیها السلام تنها فرزند پیامبر (صلى الله علیه و آله) ازدواج مى‏کند که ابن هشام ، طبرى و ابن اثیر در این مورد، مطلبى را نیاورده‏اند; در حالى که مقام دامادى رسول خدا، مقام و فضیلتى درخور توجه بوده است . درباره حضور سرنوشت‏ساز على (علیه السلام) در اکثر جنگهاى صدر اسلام، مورخان مورد نظر، روایتهاى متعددى آورده‏اند که در برخى متون، مختصر و در برخى دیگر کاملتر است . هرسه مورخ در غزوه تبوک ، به حدیث منزلت اشاره کرده‏اند; و خبر جریان مباهله را تنها ابن اثیر آورده است .
آنچه درباره نبرد ذات السلاسل آورده‏اند و به نقش على (علیه السلام) در آن سریه اشاره‏اى نکرده‏اند، مورد قبول علماى امامیه نیست . براساس متون معتبر تاریخى شیعه ، حضرت على (علیه السلام) تنها کسى است که موفق به شکست دشمنان در آن نبرد شد و اهمیت اقدام وى ، بقدرى است که جبرئیل از سوى خداوند، سوره «عادیات‏» را در شان على (علیه السلام) نازل کرد .
مورخان مورد نظر، درباره آیات متعددى که در مقاطع مختلف دوران رسالت در مورد على (علیه السلام) نازل شده، اشاره‏اى نکرده‏اند . مهمترین روایتى که هر سه مورخ درباره آن سکوت کرده و هیچ اشاره اى بدان نکرده‏اند، حدیث غدیر و مساله وصایت و جانشینى على (علیه السلام) در ماجراى حجه الوداع است .
با توجه به تواتر این حدیث در منابع اهل سنت و شیعه ، نمى‏توان این احتمال را مطرح کرد که وقوع چنین حادثه‏اى به ثبوت نرسیده است ; بلکه احتمال قریب به یقین آن است که محدودیتهاى سیاسى یا عقیدتى ، آنها را از ذکر بعضى از وقایع و حقایق تاریخ اسلام بازداشته است . تمامى این مورخان که در زمان عباسیان مى‏زیستند، بطور طبیعى نمى‏توانستند و یا مصلحت روزگار ایجاب نمى‏کرد که اخبارى را که پایه حکومت عباسیان را متزلزل مى‏ساخت‏یا آنها اینطور تصور مى‏کردند و مى‏توانست دستاویزى محکم براى مخالفان باشد، در آثار خود بیاورند . نتیجه ارزیابى این آثار، ما را وادار مى‏کند تا در مقابل این گونه مورخان که برخى بنیانگذار تاریخ نویسى در اسلام هستند، احتیاط علمى خود را از دست ندهیم .

فصلنامه نداى صادق، شماره ۲۰، معینی نیا، مریم؛

) همان منبع، ص ۱۶۳ (افلا ترضى یا على ان تکون منى بمنزله هارون من موسى ، الا انه لا نبى بعدی)
۷۱) تاریخ الطبرى، ج ۴ ، ص ۱۲۳۴; الکامل ، ج ۳، ص‏۱۱۴۰
۷۲) الغدیر، عبدالحسین امینى، ترجمه اکبر ثبوت و محمد شریف رازى، ج ۵، ص ۳۳۴ و ج‏۱۴، ص‏۱۴ صحیح مسلم ، ج ۵ ، ص ۲۲، حدیث ۲۴۰۴
۷۳) آل عمران ، ۶۱
۷۴) طبقات الکبرى، ج ۱ ، ص ۳۵۷- ۳۵۸ ; تاریخ الیعقوبى، ج ۲، ص‏۸۲- ۸۳
۷۵) الکامل ، ج ۳ ، ص ۱۱۶۳
۷۶) بقره ۲۰۷
۷۷) بقره، ۲۷۴
۷۸) تفسیرالمیزان، ج ۲، ص ۱۳۵
۷۹) دهر، ۸
۸۰) تفسیر المیزان ، ج ۲۰ ، ص ۳۶۴- ۳۶۵
۸۱) مائده ، ۵۵
۸۲) تفسیر المیزان، ج ۶، ص ۶
۸۳) السیره‏النبویه، ج ۴ ، ص ۲۴۸- ۲۵۳
۸۴) همان منبع، ص ۲۵۲
۸۵) امامت و رهبرى، مرتضى مطهرى، ص ۲۱۱
۸۶) من کنت مولاه فهذا على مولاه . . .» بنگرید به: المسند حنبل، ج ۲، ص ۵۷ ، احادیث ۶۴۱، ۹۵، ۹۶۱، ۹۶۴ و ۱۳۱۰; الاحتجاج ، طبرسى، ج‏۱، ص‏۶۰; اصول کافى، کلینى، ج ۳، ص ۴۳; یعقوبى، ج ۲، ص ۱۱۲
۸۷) امالى، محمد بن نعمان مفید، ص ۲۹
۸۸) مائده ، ۶۷
۸۹) مائده، ۳
۹۰) بنگرید به : تاریخ الطبرى، ج ۱ ، ص ۴۷۸ ; شرح نهج البلاغه، ابن ابى‏الحدید، ج ۳ ، ص ۲۶۳ ; الاحتجاج، ج ۱ ، ص ۵۹ .