راه سبز و سرخ

IR66

بسم الله الرحمن الرحیم

[b]

[/b]

راه سبز و سرخ

در اين عالم، به جهت نظمي که خداوند متعال در آن قرار داده است، بين همة اجزاء و افراد، ارتباط و پيوند تنگاتنگي وجود دارد که اساسيترين پيوند، میان ذوات مقدس معصومین (عليهم‌السلام) با تمام هستي، از ابتدا‌ی خلقت تا پايان تاريخ است.
در این میان، ارتباط ناگسستنی امام حسین (عليه‌السلام) و حضرت مهدی (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف)، ارتباطی شگرفت و پرمعناست. میان این دو امام، راز و رمزی است که یاد و نام آنان را همیشه در کنار هم، نگاه داشته است.
دراين راستا به جلوه‌هايي از ارتباطات میان اين دو امام همام، مي‌پردازيم:

الف: قرآن

1. امام حسين (عليه‌السلام) از نگاه امام مهدي (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف)
در روایتی از امام مهدي (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف)، اولين آيه از سورة حضرت مريم97 عليها السلام، به امام حسين (عليه‌السلام) تأويل شده است: «"كاف" اسم كربلا، "هاء" رمز شهادت عترت طاهره، "ياء" نام يزيد، قاتل حسين (عليه‌السلام)، "عين" اشاره به عطش و "صاد" نشان صبر حسین (عليه‌السلام) است»98.

2. امام مهدي (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف)، از نگاه امام حسين (عليه‌السلام)
امام حسين (عليه‌السلام)، دربارة آية 3 سوره شمس99 فرمود: «مقصود از روز، قائم ‌آل ‌محمد‌ (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف) است كه زمين را پر از قسط و عدل كند»100.
در حقیقت، تشبیه امام مهدی (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف) به روز، از آن جهت است که جامعة کنونی انسان‌ها به جهت نداشتن عبوديت کامل و همه جانبه، همانند شب، در ظلمت است تا زمانی که در دولت امام مهدي (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف)، حیات بشر در همة ابعاد، شکوفا شود؛ سياهي‌ها و تباهي‌ها از بین بروند و جهان به نور ایشان، منور گردد.

3. امام مهدي (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف) و امام حسين (عليه‌السلام)
خداوند متعال در آية 33 سوره اسراء مي‌فرمايد: «وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَاناً فَلَا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ إِنَّهُ كَانَ مَنصُوراً»؛ «كسي كه خداوند، خونش را حرام شمرده، به قتل نرسانيد، مگر به حق؛ و آن كسي كه مظلوم كشته شده، براي وليّش، سلطه (حق قصاص) قرار داديم؛ اما در قتل اسراف نمی‌کند، چرا كه او مورد حمايت است».
امام باقر (عليه‌السلام) در تأويل اين آية شريفه، فرموده‌اند: «او حسين بن علي (عليهما‌السلام) است كه مظلوم كشته شد و ما اولياي او هستيم و قائم (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف) ما چون قيام كند، در طلب انتقام خون او برآيد»101.

ب: روايات
1. امام مهدي (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف)، فرزند امام حسين (عليه‌السلام)
در بيش از سي‌صد روايت، به این نکته اشاره شده است كه امام مهدي (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف)، نهمين فرزند امام حسين (عليه‌السلام) است. نکتة قابل توجه، آن‌ است که در بيشتر احاديثي كه از وجود مقدّس رسول اكرم (صلي الله عليه و آله وسلم) دربارة حضرت ولي عصر‌ (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف) نقل شده، با عناويني چون: «از تبار پسرم، حسين»،«از نسل اين پسرم» و «نهمين فرزند پسرم حسين» از حضرت مهدی (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف) یاد شده است.102
خود امام حسین (عليه‌السلام) نیز، در ضمن روایتی، این‌چنین به این حقیقت اشاره فرموده است: «قائم اين امت، نهمين فرزند من است. او صاحب غيبت است و كسي است كه ميراثش را در حياتش تقسيم مي‌كنند»103.
ایشان، هم‌چنین در جای دیگری فرموده است: «رسول خدا ص در بشارتي به من فرمود: ”تو امام، پسر امام و پدر ائمه هستي و نُه فرزند تو، ائمة ابرار و معصوم و امين‌اند و نهمين آنان، مهدي قائم (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف) است كه دنيا را در آخر الزمان، پر از عدل و قسط مي‌كند…‌”»104.
امام علي (عليه‌السلام) نیز در کلامی به فرزندش امام حسين (عليه‌السلام) می‌فرماید: «امير بزرگان، نابودکنندة كافران، سلطاني كه همه‌، آرزوي او را دارند و عقل‌ها در زمان غيبتش سرگردان مي‌شود، نهمين فرزند تو است. او بين ركن و مقام، بر همه جاي زمين و بر همة انسان‌ها و جنّيان ظاهر مي‌شود. خوشا به حال افراد مؤمني كه زمان او را درك كنند؛ ملحق به او شوند و شاهد حكومت و ملاقات‌كنندة يارانش باشند»105.

2. القاب امام مهدي (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف) از زبان امام حسين (عليه‌السلام)

عيسي الخشاب مي‌گويد: «از محضر امام حسين (عليه‌السلام) سؤال شد که آيا شما صاحب اين امر هستيد؟ آن حضرت فرمود: ”نه؛ بلكه صاحب اين امر، كسي است كه از ميان مردم كناره‌گيري مي‌كند و خون پدرش بر زمين مي‌ماند و كنية او كنية عمويش خواهد بود”»106.

3. توصيف امام حسين (عليه‌السلام) از زبان امام مهدي‌ (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف)
حضرت مهدی (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف)، در ضمن زیارتی موسوم به «زیارت ناحیه»107، خطاب به امام حسین (عليه‌السلام)، چنین می‌فرماید: «كُنْتَ رَبِيعَ الْأَيْتَامِ وَ عِصْمَةَ الْأَنَامِ وَ عِزَّ الْإِسْلَامِ وَ مَعْدِنَ الْأَحْكَامِ وَ حَلِيفَ الْإِنْعَامِ سَالِكاً فِي طَرِيقَةِ جَدِّكَ وَ أَبِيك...»108 ؛ «تو بهار يتيمان، ملجأ و پناهگاه مردم، عزّت اسلام، كانون احكام، هم‌‌پيمان بخشش‌‌ها و رهرو راه جدّ و پدرت بودي. براي اسلام و مسلمين، مهربان، برای حق، ياور، در هنگام بلا، صبور و بردبار و محافظ دين و نگهبان آن بودي».
هم‌چنین ایشان، در ادامه، فرموده است: «كُنْتَ لِلرَّسُولِ وَلَداً وَ لِلْقُرْآنِ سَنَداً وَ لِلْأُمَّةِ عَضُداً وَ فِي الطَّاعَةِ مُجْتَهِداً حَافِظاً لِلْعَهْدِ وَ الْمِيثَاقِ نَاكِباً عَنْ سَبِيلِ الْفُسَّاقِ تَتَأَوَّهُ تَأَوُّهَ الْمَجْهُودِ طَوِيلَ الرُّكُوعِ وَ السُّجُودِ زَاهِداً فِي الدُّنْيَا زُهْدَ الرَّاحِلِ عَنْهَا نَاظِراً إِلَيْهَا بِعَيْنِ الْمُسْتَوْحِشِ مِنْهَا»109؛ «تو‌، براي رسول خدا، فرزند و براي قرآن، سند و براي امت، بازویي پرتوان بودي. در طاعت خدا، تلاش‌گر و نسبت به عهد و پيمان، حافظ و مراقب بودي. از راه فاسقان سر برمي‌تافتي. آه مي‌كشيدي؛ آه کسی كه به رنج و زحمت افتاده است. ركوع و سجود تو، طولاني بود و مانند كسي كه از دنيا رخت بركشيده است، زاهد و پارسا بودی و با ديدة وحشتزده به دنیا نگاه مي‌كردي».

4. قائم و عاشورا
«قائم» از القاب مشهور حضرت حجت‌ (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف) ‌ می‌باشد كه در غالب احادیثی که از معصومین (عليهم‌السلام) دربارة ایشان صدور یافته، وارد شده است. در وجه تسمیة حضرت مهدی (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف) به این نام، روایاتی نقل شده که از جملة آن، روایت امام صادق (عليه‌السلام) است. ایشان فرموده‌اند: «چون جريان شهادت امام حسين (عليه‌السلام) واقع شد، فرشتگان به درگاه الهي ناليدند و به خداوند عرض كردند: " بار خدايا! آيا با حسين (عليه‌السلام) كه انتخاب شدة تو و فرزند پيامبر (صلي الله عليه و آله وسلم) تو است، باید اين چنين رفتار شود؟"پس خداوند، شبح و ساية قائم (عليه‌السلام) را در حالت ايستاده، برای آن‌ها مجسم كرد و فرمود: "با اين قائم از ستم‌كنندگان به حسين (عليه‌السلام)، انتقام خواهم گرفت"»110.
امام محمد باقر (عليه‌السلام) نیز در جواب به ابوحمزه‌ ثمالی که از علت اختصاص این لقب به حضرت مهدی (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف) پرسیده بود، به همین مطلب اشاره فرمودند.111

5. غيبت حضرت مهدي (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف)، از نگاه امام حسين (عليه‌السلام)
درباره غيبت آخرين پيشواي بر حق، احاديث زیادی نقل شده که برخي از اين روايات، از ناحية امام سوم، صادر گشته است. از جمله آن که ایشان فرموده‌اند: «براي او [مهدی موعود (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف)] غيبتي است كه در آن، برخی، از دين برمي‌گردند و برخی ديگر، بر آيين خود استوار مي‌مانند و در اين راه آزارها مي‌‌بينند. به آنان گفته مي‌شود: " اگر راستگو هستيد، اين وعده كي واقع خواهد شد؟"112 کسانی كه بر اين آزارها و تكذيب‌‌ها صبر كنند، همانند كسي هستند كه شمشير به دست گرفته و در پيشاپيش رسول اكرم‌ (صلي الله عليه و آله وسلم) جهاد مي‌كند»113.
با توجه به اين حديث شريف، مشخص مي‌شود كه آسيب‌‌هاي سختي در اين زمان، متوجه مسلمانان و شيعيان است كه بارزترين آن، بي‌‌ديني و بدديني است.

6. بشارت ظهور از زبان امام حسين (عليه‌السلام)
سالار شهيدان در اين زمينه مي‌فرمايد: «در خاندان ما، دوازده مهدي هستند كه نخستين آنان، علي بن ابي طالب (عليه‌السلام) و آخرين آنان، نهمين فرزند من و امام قائم به حق است؛ خداوند، زمين مرده را به وسيلة او زنده مي‌كند و دين حق را بر تمام اديان پيروز مي‌گرداند...»114.
ایشان، هم‌چنین، در جايي ديگر فرموده‌اند: «اگر از عمر دنيا جز يك روز باقي نمانده باشد، خداوند آن روز را به قدري طولاني می‌فرمايد تا آن‌كه مردي از فرزندان من خروج نمايد و زمين را پر از عدل و داد کند؛ هم‌چنان‌كه پر از ظلم و جور شده بود. من از رسول خدا (صلي الله عليه و آله وسلم) اين چنين شنيدم»115.
اين بشارت‌ها، در طول تاريخ، همواره بارقة اميدي براي عاشقان و شيفتگان مكتب اهل‌بیت (عليهم‌السلام) و سبب حيات، رشد، بالندگي، حركت و تلاش بوده است.

7. دلدادگي حضرت مهدي (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف) به امام حسين‌ (عليه‌السلام)
فراهم نمودن شرايط و مقدمات ظهور حضرت ولي عصر (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف) و توفيق جنگيدن در ركاب آن بزرگوار، از موهبت‌‌هاي الهي است كه نصيب عده‌‌اي از خواص مي‌شود. در عظمت و شرافت خدمت‌‌گذاري و نصرت آن آستان بلند، همين بس كه امام زمان (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف) نيز عاشق جدّ بزرگوار خود و مشتاق خدمت به او است. آن حضرت، در زيارت ناحية مقدسه مي‌فرمايد: «فَلَئِنْ أَخَّرَتْنِي الدُّهُورُ وَ عَاقَنِي عَنْ نُصْرَتِكَ الْمَقْدُورُ وَ لَمْ أَكُنْ لِمَنْ حَارَبَكَ مُحَارِباً وَ لِمَنْ نَصَبَ لَكَ الْعَدَاوَةَ مُنَاصِباً فَلَأَنْدُبَنَّكَ صَبَاحاً وَ مَسَاءً وَ لَأَبْكِيَنَّ عَلَيْكَ بَدَلَ الدُّمُوعِ دَماً»116؛ «اگر روزگار، مرا به تأخير انداخت و مقدرات، مرا از ياري و نصرت تو در روز عاشورا باز داشت، اکنون، صبح و شام بر تو ندبه مي‌كنم و به جاي قطرات اشك، بر تو خون مي‌گريم».

8. عاشورا روز ظهور
برخی از روایات، روز ظهور را جمعه و برخی دیگر، شنبه، معرفی کرده‌اند. در صورت صحيح بودن سند اين دسته روايات، می‌توان مضمون آن‌ها را این‌گونه جمع کرد که روز جمعه، روز «ظهور» و روز شنبه، روز «استقرار و تثبيت قيام حضرت و نابودي مخالفان» است. اما مهم، آن است كه قيام حضرت ولي عصر (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف)، مصادف با روز شهادت سيدالشهداء (عليه‌السلام) واقع می‌شود و اين مطلب، ما را به ارتباط ويژة صاحبان اين دو قيام، رهنمون مي‌سازد.
امام جعفر صادق (عليه‌السلام) در این باره مي‌فرمايد: «قائم- درود خدا بر او باد- در شب بيست و سوم ماه رمضان، به نام [شريفش] ندا مي‌شود، و در روز عاشورا، روزي كه حسين بن علي (عليه‌السلام) در آن كشته شد، قيام خواهد كرد‌»117.
امام محمد باقر (عليه‌السلام) نیز فرموده است: «گويا حضرت قائم (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف) را مي‌بينم كه روز عاشورا که روز شنبه است، بين ركن و مقام ايستاده و جبرئيل، پيش روي او ندا مي‌كند: "بيعت براي خدا است". پس زمين را پر از عدل مي‌‌كند؛ همان‌‌گونه كه پر از ظلم و جور شده بود»118.

9. عدالت مهدوي در كلام امام حسين (عليه‌السلام)
مهم‌ترين و بارزترين جلوة حكومت امام زمان (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف)، عدالت مي‌باشد.119 امام حسين (عليه‌السلام) در تعبير زيبايي، گستردگي اين عدالت را اينگونه بيان مي‌فرمايد: «به هنگامي كه قائم عدالت، قيام فرمايد، وسعت عدلش، نيكوكار و بدكار را فرا مي‌گيرد»120.

10. ياد امام حسين (عليه‌السلام) نخستين كلام حضرت مهدي (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف)
اولين کلام حضرت مهدي (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف)، متضمن ياد امام حسين (عليه‌السلام) می‌باشد. چنان‌چه محدث بزرگوار، شيخ علي يزدي حائري، نقل کرده است: «زماني كه قائم آل محمد (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف) ظهور كند، ما بين ركن و مقام مي‌ايستد و پنج ندا مي‌دهد:

«ألا يا أهلَ الْعالَمِ أنا الإمامُ القائِمُ»؛ «‌اي جهانيان! من، امام قائم هستم».

«ألا يا أهلَ الْعالَمِ أنا الصَّمْصَامُ الْمُنْتَقَمِ»؛ «ای اهل عالم! من شمشير انتقام‌گيرنده هستم».

«ألا يا أهلَ الْعالَمِ إنَّ جَدِّي الْحُسَينَ قَتَلُوهُ عَطْشاناً»؛ «ای اهل عالم! جدّ من، حسين (عليه‌السلام) را تشنه‌كام كشتند».

«ألا يا أهلَ الْعالَمِ إنَّ جَدِّي الْحُسَينَ طَرَحُوُه عُرْياناً»؛ «‌اي اهل عالم، جدّ من، حسين (عليه‌السلام) را عريان روي خاك افكندند».

«ألا يا أهلَ الْعالَمِ إنَّ جَدِّي الْحُسَينَ سَحَقُوهُ عُدْواناً»؛ «‌اي جهانيان! حرمت جدّ من، حسين را از روي كينه توزي پايمال كردند».121

11. حضرت مهدي (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف) تكميل كنندة سفر امام حسين (عليه‌السلام)
يكي از رابطه‌هاي دقيق بين اين دو امام همام (عليه‌السلام) و قيامشان، مركز حكومت آن دو است. امام حسين (عليه‌السلام) از مكه به جانب كوفه رهسپار بود و شايد با رسيدن به كوفه، مانند پدر بزرگوار خود، آن‌جا را مقرّ حكومت خويش قرار مي‌داد؛ ولي سپاهيان يزيد، راه را بر آن حضرت بستند و ایشان به ناچار در روز دوم محرّم، در كربلا منزل نمود.
اما زماني كه خورشيد تاب‌ناك مكه ظهور كند، كوفه را به عنوان مقرّ حكومت خود، بر خواهد گزيد. امام محمد باقر (عليه‌السلام) در این‌باره مي‌فرمايد: «مهدي قيام مي‌‌كند و به سوي كوفه مي‌‌رود و منزلش را آن‌جا قرار مي‌دهد».122

12. خون‌‌خواهي حضرت مهدي (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف) از قاتلان امام حسين (عليه‌السلام)
سالار شهيدان به فرزندش امام سجاد (عليه‌السلام) فرمود: «سوگند به خدا؛ خون من از جوشش باز نمي‌‌ايستد تا اين‌كه خداوند، مهدي (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف) را برانگيزد. او به انتقام خون من، از منافقان فاسق و كافر، هفتاد هزار نفر را مي‌كشد».123

13. ياري کردن امام حسين (عليه‌السلام)، ياري کردن امام مهدي (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف)
يكي ديگر از جلوه‌هاي روشن ارتباط، بين اين دو اختر تاب‌ناك آسمان ولايت و امامت، از فرمودة پیامبر اکرم (صلي الله عليه و آله وسلم) استفاده می‌شود که ياري نمودن امام حسين (عليه‌السلام) را نصرت امام عصر (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف) معرفی کرده‌اند. چنان‌چه، حضرت ابا عبدالله (عليه‌السلام) در شب عاشورا به اصحاب خود فرمود: «همانا جدّم رسول خدا (صلي الله عليه و آله وسلم) فرمودند: "فرزند من، حسين (عليه‌السلام)، در زمين كربلا، غريب و عطشان كشته مي‌شود. پس كسي كه او را ياري كند مرا و فرزند او، مهدي (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف) را ياري نموده است...»124.

14. فرشتگانِ ياور امام حسين (عليه‌السلام)، ياوران مهدي (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف)
يكي از ويژگي‌هاي قيام يوسف زهرا (عليهما‌السلام) برخورداري از نصرتِ فرشتگانی است که بر سر مزار حسین (عليه‌السلام) وقوف کرده‌اند. چنان‌چه امام رضا (عليه‌السلام) فرموده است: «همانا [در روز عاشورا] چهار هزار فرشته براي نصرت و ياري حسين (عليه‌السلام) به زمين فرود آمدند اما ديدند که حسين (عليه‌السلام) كشته شده است؛ از اين رو، ژوليده و غبارآلود در نزد قبر آن حضرت، اقامت كردند و هم‌چنان هستند تا اين كه قائم، قيام كند و آنان با شعار «يا لثارات الحسين»، از ياوران آن حضرت باشند»125.

15. شعار سپاه حضرت مهدي (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف)
در میان شعارهاي لشگر حضرت ولی‌ّ عصر (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف)، به روشني مي‌توان ياد و خاطرة امام حسين (عليه‌السلام) را مشاهده كرد.
علاوه بر انبوه روایات وارده که مؤید این مطلب هستند، در يكي از زيارات جامعه آمده است: «السَّلَامُ عَلَى الْإِمَامِ الْعَالِمِ الْغَائِبِ عَنِ الْأَبْصَارِ وَ الْحَاضِرِ فِي الْأَمْصَارِ وَ الْغَائِبِ عَنِ الْعُيُونِ وَ الْحَاضِرِ فِي الْأَفْكَارِ بَقِيَّةِ الْأَخْيَارِ الْوَارِثِ ذَا الْفَقَارِ الَّذِي يَظْهَرُ فِي بَيْتِ اللَّهِ الْحَرَامِ ذِي الْأَسْتَارِ وَ يُنَادِي بِشِعَارِ يَا ثَارَاتِ الْحُسَيْنِ أَنَا الطَّالِبُ بِالْأَوْتَارِ أَنَا قَاصِمُ كُلِّ جَبَّارٍ الْقَائِمُ...»؛ 125«سلام و درود بر امامي كه از ديده‌ها و چشم‌ها، پنهان و در شهر‌ها و دل‌ها حاضر است؛ کسی که باقي‌ماندة اخيار و خوبان و وارث شمشير ذوالفقار است؛ آن بزرگواري كه در بيت الله الحرام - كه داراي پرده‌‌ها است- ظاهر مي‌‌شود و به شعار «يا لثارات الحسين» ندا مي‌‌كند و مي‌‌فرمايد: ”منم مطالبه‌كنندة خون‌‌هاي به ‌ناحق ‌ريخته. منم شكنند‌ة هر ستمگر جفا پيشه”».
ياران حضرت مهدي (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف) نيز به پيروي از امامشان، شعار «يا لثارات الحسين» سر مي‌دهند.

16. حضرت مهدي (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف) ويرانگر مساجد چهارگانه
امام محمد باقر (عليه‌السلام) فرموده‌اند: «کوفیان به جهت شادي از كشتن حسين (عليه‌السلام)، چهار مسجد ساختند: مسجد أشعَث، جَرِير، سِماك و شَبَث بن رِبعي»126. هم‌ایشان، در جای دیگری فرموده‌اند: «هنگامي كه قائم ما قيام كند، چهار مسجد را در كوفه ويران مي‌سازد…».127

IR66

ج. ادعيه و زيارات

بررسي ادعيه و زيارات مربوط به سيدالشهدا (عليه‌السلام) و امام عصر (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف) یکی از مواردی است که می‌تواند ما را به ارتباط وثيق و تنگاتنگ ميان اين دو نور پاك، رهنمون شود. در اين قسمت، به نمونه‌هايی از این ادعیه و زیارات اشاره مي‌شود:

1.ياد حضرت مهدي (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف)، در ميلاد امام حسين (عليه‌السلام)
در توقيع مبارك حضرت امام حسن عسگري (عليه‌السلام) براي قاسم بن علاء همداني آمده است: «در روز تولد امام حسين (عليه‌السلام) اين دعا را بخوان: «اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ بِحَقِّ الْمَوْلُودِ فِي هَذَا الْيَوْمِ الْمَوْعُودِ بِشَهَادَتِهِ قَبْلَ اسْتِهْلَالِهِ وَ وِلَادَتِهِ بَكَتْهُ السَّمَاءُ وَ مَنْ فِيهَا وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ عَلَيْهَا... الْمُعَوَّضِ مِنْ قَتْلِهِ أَنَّ الْأَئِمَّةَ مِنْ نَسْلِهِ وَ الشِّفَاءَ فِي تُرْبَتِهِ وَ الْفَوْزَ مَعَهُ فِي أَوْبَتِهِ وَ الْأَوْصِيَاءَ مِنْ عِتْرَتِهِ بَعْدَ قَائِمِهِمْ وَ غَيْبَتِه»؛ 128 «خداوندا! تو را به مقام مولود اين روز مي‌خوانم، کسی كه پيش از به دنیا آمدنش، وعده و خبر شهادتش داده شد و آسمان و هر كس که در آن بود و زمين و هر كس بر روي آن بود، بر او گريه كرد... کسی كه در عوض شهادتش، ائمه (عليهم‌السلام) از نسلش و شفا در تربتش قرار گرفت و زمانی که پس از سپری شدن دوران غیبت قائم (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف) همراه با اوصیائی از عترتش رجوع می‌کند، فوز و رستگاری با اوست».
هم‌چنین، نقل شده است که در روز تولد امام حسین (عليه‌السلام)، جبرئيل امين، لوح‌نوشته‌ای را از طرف خداوند و به عنوان چشم‌روشنی، برای پیامبر (صلي الله عليه و آله وسلم) هدیه آورد. رسول اکرم (صلي الله عليه و آله وسلم) پس از آن که نوشته‌های لوح را مطالعه کردند، فرمودند: «سزاوار نيست كه اين چشم‌روشني به شخصي غير از فاطمه زهرا عليها السلام سپرده شود».
اهمیت این صحیفه، به جهت آن است که در روز ولادت امام حسین (عليه‌السلام) نازل شده و شامل ذکر و یاد امام زمان (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف) است.129
در این صحیفه، آن‌جا که نوبت به نام مقدّس امام حسين (عليه‌السلام) مي‌رسد، آمده است: «...جَعَلْتُ كَلِمَتِيَ التَّامَّةَ مَعَهُ وَ الْحُجَّةَ الْبَالِغَةَ عِنْدَهُ...»؛ «كلمة تامه و حجت بالغة خود (امام زمان) را با حسين (عليه‌السلام) و نزد او قرار دادم»130.

2.ياد حسين (عليه‌السلام)، در ميلاد امام زمان (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف)
محدث بزرگوار، شيخ عباس قمي; در مفاتيح الجنان آورده است: «با فضيلت‌ترين اعمال شب نيمة شعبان-كه باعث آمرزش گناهان است- زيارت امام حسين (عليه‌السلام) مي‌باشد. هر كه مي‌خواهد، روح صد و بيست و چهار هزار پيامبر با او مصافحه كند، امام حسين‌ (عليه‌السلام) را در این روز زيارت كند»131.

3.شب قدر و ياد امام حسين (عليه‌السلام)
شب قدر، شب امام زمان (عليه‌السلام) است؛ چرا که ملائكه و روح، بر آن حضرت، نازل شده و تقدير امور را در اختيار او مي‌گذارند.
شيخ عباس قمي مي‌نويسد: «بدان كه احاديث در فضيلت زيارت امام حسين (عليه‌السلام) در ماه مبارك رمضان - خصوصاً شب اول و نيمه و آخر آن و به خصوص شب قدر - بسيار است»132.
از حضرت امام صادق (عليه‌السلام) نیز مروي است: «چون شب قدر فرا می‌رسد‌، منادي از آسمان هفتم و از بطن عرش ندا مي‌كند كه حق تعالي هر كسي را كه به زيارت قبر حسين (عليه‌السلام) آمده، آمرزيد».

4.دعاي ندبه و ياد امام حسين (عليه‌السلام)
يكي از دعاهاي بسيار مهم و با ارزش در نزد شيعه، دعاي ندبه است كه عاشقان حضرت ولي عصر (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف)، هر صبح جمعه دور هم گرد آمده و با خواندن آن، با حضرتش تجديد عهد و پيمان مي‌كنند. در بخش‌هايي از اين دعا، به جدّ بزرگوار امام زمان (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف)، سالار شهيدان اشاره می‌شود:
«أيْنَ الْحَسَنُ و أيْنَ الحُسَيْنُ أيْنَ أبناءُ‌ الْحُسَينِ»؛ «حسن (عليه‌السلام) كجا است؟ حسين (عليه‌السلام) چه شد؟ فرزندان حسين كجايند و چه شدند؟».
«أيْنَ الطّالبُ بِدَمِ الْمَقتولِ بِكَربَلا؟»؛ «كجاست کسی که طالب خون شهيد كربلاست؟»

5.زيارت عاشورا و ياد مهدي (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف)
زيارت عاشورا- كه از سوي امام محمد باقر (عليه‌السلام)، و در واقع از ناحية خداوند متعال به شيعيان و شيفتگان، تعليم داده شده است- دارای مضامين والايي است.
در يكي از قسمت‌هاي این زيارت، چنين آمده است: «ان يرزقني طلب ثارك مع امام منصور من اهل بيت محمد»؛ «همانا من از خداوند، خونخواهي تو را در كنار امام ياري شده- که از خاندان پيامبر است- می‌طلبم».
و در قسمتي ديگر از این زیارت نیز، چنین حاجتی خواسته می‌شود: «ان يرزقي طلب ثاري [كم] مع امام هدي [مهدي] ظاهر ناطق بالحق منكم».

6.روز عاشورا و ياد حضرت مهدي (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف)
امام باقر (عليه‌السلام) فرمود: «يكديگر را در روز عاشورا و در مصيبت امام حسين (عليه‌السلام) تعزيت گوييد و بگوييد: «عَظَّمَ اللَّهُ أُجُورَنَا بِمُصَابِنَا بِالْحُسَيْنِ ع وَ جَعَلَنَا وَ إِيَّاكُمْ مِنَ الطَّالِبِينَ بِثَأْرِهِ مَعَ وَلِيِّهِ وَ الْإِمَامِ الْمَهْدِيِّ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ »؛ «خداوند اجر ما و شما را در مصيبت حسين‌ (عليه‌السلام) بزرگ گرداند و ما و شما را از كساني قرار دهد كه به همراه وليّ امام حسين، مهدي آل محمد (عليهم‌السلام)، به خون‌خواهي او بر می‌خیزند».133
هم‌چنین در دعايي كه از امام صادق (عليه‌السلام) نقل شده است، مي‌خوانيم: «أللَّهُمَّ رَبَّ الْحُسَيْنِ اشْفِ صَدْرَ الْحُسَيْنِ وَ اطْلُبْ بِثَأْرِه ».134

7. حرم امام حسين (عليه‌السلام) و دعاي فرج
از جمله اماکنی كه در آن، دعا براي تعجيل فرج مؤكد است، بارگاه ملکوتي سالار شهيدان است. صاحب «مكيال المكارم» در اين‌باره مي‌نويسد: «هر گاه مؤمن در حرم امام حسين (عليه‌السلام)، انواع ظلم و مصيبتي كه بر آن حضرت و خاندانش وارد آمده را یاد کند و بداند كه خون‌خواه آن جناب و انتقام‌گيرنده از دشمنان و ستم‌كنندگان به او، مولايمان صاحب‌الزمان (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف) است، عقل و مودتش او را خواهند برانگيخت كه براي تعجيل فرج و ظهور آن حضرت دعا نمايد و با تضرع و زاري اين امر را از درگاه الهي بخواهد».

8. حقيقت انتظار در بارگاه امام حسين (عليه‌السلام)
در يكي از زيارت‌نامه‌هاي بارگاه ملكوتي امام حسين (عليه‌السلام)، آمده است: «السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ إِنْ لَمْ أَكُنْ أَدْرَكْتُ نُصْرَتَكَ بِيَدِي فَهَا أَنَا ذَا وَافِدٌ إِلَيْكَ بِنُصْرَتِي قَدْ أَجَابَكَ قَلْبِي وَ سَمْعِي وَ بَصَرِي وَ بَدَنِي وَ رَأْيِي وَ هَوَايَ عَلَى التَّسْلِيمِ لَكَ وَ الْخَلَفِ الْبَاقِي مِنْ بَعْدِكَ الْأَدِلَّاءِ عَلَى اللَّهِ مِنْ وُلْدِكَ فَنُصْرَتِي لَكُمْ مُعَدَّةٌ حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ وَ هُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِين»؛135 «درود بر تو ‌اي فرزند رسول‌الله (صلي الله عليه و آله وسلم).اگر چه من، زمان شما را درك نكردم تا شما را با دستم نصرت كنم، اما اكنون با قلب، گوش، چشم، بدن، رأي و همة خواسته‌‌هايم، تسليم امر شما هستم و در راه نصرت شما و جانشينان شما- که راهنمايان به سوي خدا و از فرزندان شما می‌باشند- هستم. اكنون تمام نصرت و ياري من براي شما آماده است، تا هنگامي كه خداوند اراده و حكم كند و او بهترين حاكمان است».
اين فراز، معنا و مفهوم انتظار و كيفيت آمادگي براي ظهور امام زمان (عليه‌السلام) را روشن مي‌سازد؛ چراکه همراه کردن جان و دل، عقل و سر، و رأی و خواسته‌ها در راه امام معصوم و مقدم داشتن او بر اراده و خواست خود، روح انتظار است.

د: تشرفات

در اينجا به ذکر دو نمونه از اين تشرفات اشاره مي‌شود:
1.عنايت حضرت مهدي (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف) به مجالس ذكر امام حسين (عليه‌السلام)
علامه اميني; در جلد اول کتاب «الغدير» مي‌گويد: «در ميان اصحاب ما مشهور است كه خواندن قصيدة «ابن عَرَنْدَس» در هر مجلسي، موجب تشريف‌فرمايي حضرت بقية الله - روحي له الفداه - به آن مجلس مي‌شود.
خطيب بزرگ شيعه، مرحوم شيخ عبدالزهراء كعبي; مي‌گويد: «يك روز، بعد از ظهر، وارد صحن مطهر امام حسين (عليه‌السلام) شدم. شخصي در مقابل يكي از حجره‌هاي صحن شريف -كه كتاب‌هاي مذهبي مي‌فروخت و با من سابقة آشنايي داشت- مرا ديد و گفت: «كتاب كوچكي دارم كه به نظرم براي شما خوب باشد و در آن، اشعاري بسيار زيبا، مکتوب است. قيمت آن هم اين است كه يك بار آن را برايم بخواني». كتاب را گرفتم و دیدم که كتاب مفيد و سودمندي است؛ زيرا قصاید ابن عَرَنْدَس حلّي - كه مدت‌ها دنبال آن مي‌گشتم- در آن بود. در يكي از رواق‌ها نشستیم و من به خواندن آن اشعار براي كتاب‌فروش مشغول شدم و هر دو اشك مي‌ريختيم كه ناگهان سيدي از بزرگان عرب را ديدم كه در برابرم ايستاده، به اشعارگوش مي‌دهد و گريه مي‌كند.
من، هم‌چنان به خواندن مشغول بودم تا به این ابیات رسیدم:

اَيُقْتَلُ ظَمْآناً حُسينٌ بِكَربلا
وَ في كُلِّ عُضوٍ مِن اَنامِلِهِ بَحرٌ
وَ والدُهُ السّاقي عَلَي الحَوضِ في غَدٍ
وَ فاطمَةُ ماءُ الفُراتِ لَها مَهرٌ
فَوا لَهفَ نَفسي لِلحُسين و ما جَني
عَلَيه غَداةَ الطَّفِّ في حَربِهِ الشِّمْرُ

ـ آيا حسين (عليه‌السلام) بايد در كربلا تشنه به شهادت برسد، با آن‌كه در هر انگشت او دريايی يافت مي‌شود؟
ـ و با آن كه پدرش علي (عليه‌السلام) در روز رستاخيز، مردم را از حوض كوثر سيراب مي‌كند و آب فرات، مهرية مادرش فاطمه عليها السلام است؟
ـ پس آه و فغان بر حسين (عليه‌السلام) و جنايت‌‌هايي كه شمر در كربلا نسبت به حضرتش روا داشت.
شعر که به این‌جا رسید، گرية آن بزرگوار شدت گرفت. رو به ضريح امام حسين (عليه‌السلام) كرد و بيت «أ يقتل ظلمانا...» را تكرار ‌نمود و همچون زن جوان‌مرده شروع به گریستن کرد. همين كه اشعار را به پايان رساندم، ديگر آن بزرگوار را نديدم. براي ديدن ايشان، از صحن خارج شدم تا شايد او را بيابم؛ ولي ايشان را پیدا نکردم و به هر كجا رو نمودم، اثري نيافتم.گويا از برابر چشمانم غايب شده بود. به يقين دانستم كه ایشان، حضرت حجت و امام منتظر (عليه‌السلام) بوده است».136

2. سفارش حضرت مهدي (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف) به زيارت عاشورا
محدث نوري، حكايت سيد رشتي را چنين نقل مي‌كند كه: «حضرت به سيد، دستور خواندن نافله (خصوصاً نافلة شب)، زيارت جامعه و زيارت عاشورا را داد و بعد از آن فرمود: شما چرا نافله نمي‌خوانيد؟ نافله، نافله، نافله! شما چرا عاشورا نمي‌خوانيد؟ عاشورا، عاشورا، عاشورا! شما چرا جامعه نمي‌خوانيد؟ جامعه، جامعه، جامعه!».137

خاتمه
دولت حضرت مهدي (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف) و رجعت امام حسين (عليه‌السلام)
«رجعت»، مسأله‌اي است كه در زمان ظهور، نمود پيدا مي‌كند و در حقیقت حضرت ولي عصر (عليه‌السلام)، صاحب آن است. اولين امامي كه در دولت كريمه، رجعت مي‌كند، امام حسين (عليه‌السلام) است و ایشان همان کسی است که بعد از امام زمان (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف)، حاكم و امام حكومت مي‌باشد.
چنان‌چه امام صادق (عليه‌السلام) در این‌باره فرموده‌اند: «اولين كسي كه زمين به رويش شكافته مي‌شود و به دنيا برمي‌گردد، حسين بن علي (عليه‌السلام) است».138
هم‌چنین از امام محمد باقر (عليه‌السلام) نقل شده است: «امام حسين (عليه‌السلام) در شب عاشورا به اصحابش فرمود: "شما را به بهشت بشارت باد. به خدا قسم كه بعد از آن‌چه بر ما جاري می‌شود، تا زمانی‌ که خداي تعالي بخواهد، مكث خواهيم كرد؛ بعد از آن، خداوند ما و شما را در هنگامي كه قائم ما ظاهر شود، بیرون خواهد آورد و از ظالمین انتقام خواهد كشيد و ما و شما آنان را در سلاسل و اغلال، و گرفتار به انواع عذاب و نكال مشاهده خواهيم كرد...»139.
امام حسين (عليه‌السلام) هم‌چنین در روز عاشورا، باز از رجعت خود سخن گفته و فرموده‌ است: «من اولين كسي خواهم بود كه زمين برای او شكافته مي‌شود و رجعت مي‌كند».140
امام صادق (عليه‌السلام) نیز در تأویل آية شريفة «ثُمَّ رَدَدْنَا لَكُمْ الْكَرَّةَ عَلَيْهِم»141 فرموده‌اند: «مقصود، زنده شدن دوبارة امام حسين (عليه‌السلام) و هفتاد تن از اصحابش در عصر امام زمان (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف) است؛ در حالي كه كلاه‌خودهايي طلايي بر سر دارند و به مردم، رجعت و زنده شدن دوبارة حضرت حسين (عليه‌السلام) را اطلاع مي‌دهند تا مؤمنان به شك و شبهه نيفتند».

فرصت ها
شناختن پيوندها و ارتباطات میان قیام امام حسین (عليه‌السلام) و قیام امام زمان (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف)، فواید و فرصت‌هایی را پیش روی ما می‌گذارد که از جملة آن، این موارد است:
1. به کمک این شناخت، می‌توان انديشيد و فرهنگ غني شيعه را تبيين و پالايش نمود.
2. با توجه به مشابهت ياران هر دو قيام (نقش جوانان و زنان در هر دو دوره) و اشتراك اهداف هر دو نهضت، عرصه را براي حضور و ظهور امام زمان (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف) ‌فراهم کرد.
3. با توجه به مبحث «مديريت تحول» مي‌توان از نهضت امام حسين (عليه‌السلام)، براي بسط و تعميق انديشة انسان مدرنِ عصر غيبت، بهره جست و نگذاشت تكرار تاريخ، خاطره‌هاي تلخ و سياه را استمرار بخشد.

عبرت ها
1. همان‌طور که وضعيت نابسامان اجتماعي و سياسي عصر امام حسین (عليه‌السلام)، منجر به شهادت غريبانة ایشان شد؛ امروز نیز وضعیت نامطلوب اجتماعی به طولاني شدن غيبت می‌انجامد.
2- مردمی که حاضر به همكاري با حسین (عليه‌السلام) نشدند، انسان‌ها‌یی به ظاهر متدین بودند که نماز مي‌خواندند، قرآن تلاوت مي‌كردند، روزه مي‌گرفتند و به حج مي‌رفتند؛ اما عبادت‌هایشان خالي از روح ولايت بود142 و به همین علت، وقتي امام زمانشان در هشتم ذي‌حجه، مكه را به سمت كوفه ترك کرد، آن‌ها به سوي مني و عرفات رفتند...
اين مسئله، تهديدی بسيار جدي براي ما است؛ چراکه نبايد از وجود امام عصر (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف) غافل بود و سرگرم دنيا و یا حتي غرق در عبادت بدون ولايت شد.
3. همان‌طور که انسان‌‌هاي زمان امام حسين (عليه‌السلام) در برابر وجدان تاريخ و در محكمة عدل خداوند متعال، محكوم و مجرم مي‌باشند، امروز نیز كساني كه به استنصار امام زمان (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف) لبيك نمي‌گويند، مقصر و مجرم‌اند.

سخن پاياني
حضرت امام حسين (عليه‌السلام) در عالم مكاشفه، به يكي از بزرگان قم فرمودند: «... مهدي ما در عصر خويش مظلوم است. تا مي‌توانيد دربارة او سخن بگوييد و قلم‌فرسايي كنيد. آن چه دربارة او بگوييد، دربارة همة معصومان (عليهم‌السلام) خواهد بود؛ چراکه حضرات معصومين، همه در عصمت، ولايت و امامت، يكي هستند؛ اما چون عصر، عصر مهدي ماست، سزاوار است مطالب، دربارة او گفته شود... باز تأكيد مي‌كنم كه دربارة مهدي ما زياد سخن بگوييد و بنويسيد. بيش از آن چه نوشته و گفته شده، بايد درباره‌اش نوشت و گفت»143.

نتيجه
عاشورا، شور انتظار و شوق ظهور را مضاعف می‌كند؛ از این رو، عزاداران حسيني، با يك چشم بر مصائب اباعبدالله الحسین (عليه‌السلام) گريه می‌کنند و با چشم ديگر، افق‌ ظهور را رصد می‌نمایند.
امروز باید با چشمان اشك‌بار و با لبان مترنم به دعای فرج، بيرق عزاي حسين (عليه‌السلام) و پرچم سبز انتظار را به دوش گرفت و با يك دست، در رثاي حسين (عليه‌السلام)، بر سر و سينه زد و با دست ديگر، رو به آسمان، براي ظهور، دعا نمود.

كي شود مهدي بيايد يا حسين
كربلا را او گشايد يا حسين
كي شود آواي تو از ناي او
در كنار كعبه آيد يا حسين
مي‌شود با يا لثارات الحسين
نهضتي برپا نمايد يا حسين
كي شود گيرد ز دشمن انتقام
شعر پيروزي سرايد يا حسين
كي شود آن روضه‌خوان خون‌جگر
سوز اين دل را فزايد يا حسين144

............................

97. «کهیعص».
98. كمال الدين، ج 2، ص‌420.
99. «وَ النَّهارِ إِذا جَلَّاها»؛ «قسم به روز، هنگامى كه جهان را روشن سازد».
100. تفسير فرات كوفى، ص‌212.
101. تفسير عياشى، ج 2، ص‌290.
102. ياد مهدي، محمد خادمي شيرازي، ص‌16 و ص‌132.
103. كمال الدين، ج 1، ص‌317؛ اثبات الهداة، ج 6، ص‌397؛ بحارالانوار، ج 51، ص‌134.
104. كفاية الاثر، ص‌167.
105. منتخب الاثر، ف6، ب10، ص578، ح2. (در روايت ديگري نیز امام علي (عليه‌السلام) به فرزندش امام حسين (عليه‌السلام) مي‌فرمايد: «اي حسين! نهمين فرزند تو، قائم به حق و ظاهر كنندة دين و گسترده كنندة عدالت است». كمال‌الدين، ج1، ص304، ب26، ح16؛ معجم احاديث الامام المهدي (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف)، ج3، ص66.
106. كمال الدين، ج 1،، ب30، ص‌318، ح5؛ اثبات الهداة، ج 6، ص‌397؛ بحارالانوار، ج‌51، ص‌133.
107. دربارة اين زيارت، مقاله‌اي از همين قلم، در صفحة 236 كتاب «نينوا و انتظار، تأملي نو» ذكر گرديده است.
108. بحارالانوار، ج 101، ص‌239، ح 38.
109. بحارالانوار، ج 101، ص‌239، ح 38.
110. امالي شيخ طوسي، ج 2، ص‌233.
111. دلائل الامامة، طبرى، ص‌239.
112. «وَ يَقُولُونَ مَتى‏ هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقينَ»، سورة یونس، آية 48.
113. كمال الدين، ج 1، ب30، ص‌317، ح3؛ عيون الاخبار، ج 1، ص‌18؛ بحارالانوار، ج 51، ص‌133؛ معجم احاديث الامام المهدي (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف)، ج3، ص184.
114. كمال الدين، ج 1، ص‌317؛ عيون الاخبار، ج 1، ص‌18؛ بحار الانوار، ج 51، ص‌133.
115. كمال الدين، ج 1، ب 30، ص‌317، ح4؛ معجم احاديث الامام المهدي، ج1، ص157.
116. بحار الانوار، ج 98، ص‌320.
117. الغيبة، طوسي، ص‌274؛ بحارالانوار، ج 52، ص‌290؛ معجم احاديث الامام مهدي، ج3، ص239.
118. الغيبة، طوسي، ص‌274؛ كشف الغمة، ج 3، ص‌252؛ بحارالانوار، ج 52، ص290؛ معجم احاديث الامام مهدي، ج3، ص293.
119. ر. ك: فصلنامة انتظار، ش13 و 14، ويژنامة «عدالت مهدوي».
120. محاسن برقي، ج1، ص134، ح117؛ بحارالانوار، ج27، ص90؛ معجم احاديث الامام مهدی (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف)، ج3، ص181؛ موسوعة كلمات الامام حسين، ص538.
121. الزام الناصب في اثبات الحجة الغائب، يزدي حائري‌پور، ج 2، ص‌282.
122. قصص الانبياء، راوندي، ص‌80؛ بحارالانوار، ج 52، ص‌225؛ چشم‌اندازي به حكومت مهدي (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف)، ص‌170.
123. مناقب ابن شهر آشوب، ج 4، ص‌85؛ بحارالانوار، ج 45، ص‌299؛ چشم‌اندازي به حكومت مهدي (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف)، ص‌148؛ معجم احاديث الامام مهدي (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف)، ج3، ص182.
124. معالي السبطين، ج 1، ص‌208؛ رياض القدس، ج 1، ص‌263؛ سحاب رحمت، ص‌342؛ الدمعة الساكبة، ص271؛ ناسخ التواريخ، ج2، ص158؛ اسرار الشهادة، ص268؛ موسوعة كلمات الامام حسين (عليه‌السلام)، ص399.
125. مزار ابن مشهدي، ص107؛ نجم الثاقب، ص‌469.
126. بحارالانوار، ج 45، ص‌189.
127. من لا يحضره الفقيه، ج 1، ص‌53 و 232؛ بحارالانوار، ج 52، ص‌333؛ اثبات الهداة، ج 3، ص‌517، 566؛ الشيعه و الرجعة، ج 2، ص‌400؛ ارشاد، ص‌365؛ روضة الواعظين، ج 2، ص‌246.
128. مصباح المتهجد، اليوم الثالث يوم ولد فيه الحسين (عليه‌السلام)، ص‌758؛ مفاتيح الجنان، اعمال روز سوم شعبان؛ اقبال، سيد علي بن طاووس، ص‌689؛ شيعه و رجعت، ص‌190.
129. با حسين (عليه‌السلام) تا مهدي (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف)، سيد مجتبي حسيني، ص‌23.
130. بحارالانوار، ج 36، ص‌191.
131. مفایتح الجنان، اعمال شب نیمة شعبان. ‌
132. همان، اعمال ماه رمضان.
133. مصباح المتهجد، شيخ طوسي، المحرم و شرح زيارة الحسين (عليه‌السلام)، ص‌713 و 714؛ بحارالأنوار، ج98، ص290.
134. بحارالأنوار، ج98، ص231.
135. تهذيب الاحكام، ج6، ص58.
136. شيفتگان حضرت مهدي (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف)، ج 3، ص‌172؛ ملاقات با امام عصر، ص‌315؛ عنايات حضرت مهدي (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف) به علما و طلاب، ص‌397؛ كلمة المختار، ج 1، ص‌440.
137. نجم الثاقب، ص‌60، مفاتيح الجنان بعد از زيارت جامعه.
138. بحارالانوار، ج 53، ص‌39؛ الزام الناصب، ج 2، ص‌360؛ تفسير برهان، ج 2، ص‌408؛ الايقاظ من الجمعة، ص‌360.
139. گزيده كفاية المهتدي، ص‌105 و 106، ح 19.
140. بحارالانوار، ج45، ص80 و ج 53، ص‌62؛ الايقاظ من الهجعه، ص‌352؛ فوز اكبر، ص‌36.
141. سورة اسراء، آية 6.
142. ر. ک: مقالة نگارنده، با عنوان «مهدی (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف)، روح حج»، فصلنامة انتظار، ش 5.
143. صحيفة مهديه، ص59.
144. فراق مهدي (عجل‌الله‌تعالي فرجه‌الشريف) رثاي حسين (عليه‌السلام)، ص262.
پدیدآونده: حجت الاسلام و المسلمین محمدرضا فؤاديان