طومار شیخ بهایی

[bagheri4]

با نظری مختصر به تاریخ پر افتخار ایران می توان دست روی مردان وزنانی گذاشت
که همواره باعث سر افرازی وپیشرفت جهانیان بودند که هنوز هم این سیر روان
جاری است وایرانیان بسیاری در عرصه علم وفناوری حرف اول را زدند وهمین علم
را با ایمان گره زدند که باعث شدند که طرحی نو در اندازند اینجا میخواهم به چند
مورد از این کارها اشاره کنم .



طومار شیخ بهایی

یکی از کارهای شگفت شیخ بهایی طومار تقسیم آب زاینده‌رود است. وی در عهد سلطنت شاه طهماسب صفوی، سندی تهیه کرد که به <طومار شیخ بهایی> معروف است، براساس این سند سال به ۳۶۰ روز، و برنامه استفاده از آب به دو فصل مشخص تقسیم شده است. طبق طومار شیخ بهایی فصل سیلابی، که ۱۹۵ روز بود، از اول آذر هر سال آغاز و تا ۱۵خرداد سال بعد ادامه داشت و فصل جریان عادی، که ۱۶۵روز بود، از ۱۶ خرداد تا اول آذر همان سال بود.
این چشمه جوشان و مارپیچ از زردکوه بختیاری تا مرداب گاوخونی را سیراب می‌سازد و در این راه هشتاد فرسنگی، همواره جیره بلوکات و مزارع مختلف را داده است. شیخ بهایی در پی پیدا کردن راه علاجی برای تقسیم عادلانه این آب، به تنظیم طومار تقسیم آب زاینده‌رود پرداخت و کل آن را به ۳۳ سهم و ۲۷۵ سهم جزئی‌تر تقسیم نمود و آن را با طراحی ۱۳ نهر توزیع نمود.‌استفاده و برداشت از آب زاینده‌رود در زمانی که استفاده زراعی ندارد، آزاد است؛ ولی در زمان نیاز و کم‌آبی، به صورت سهم‌بندی تقسیم می‌شود که اشتراک آن برای بلوک‌های ششگانه، به روش طومار شیخ بهایی، شامل ۳۳ سهم به شرح زیر است:‌
۱‌- بلوک لنجان: شش سهم؛۲ – بلوک النجان: چهار سهم؛۳ – بلوک ماربین: چهار سهم؛۴- بلوک جی: شش سهم؛۵ – بلوک کراج: سه سهم؛۶ – بلوک رودشین / برآن: ده سهم.
در طومار دیگری که به شیخ بهایی نسبت داده می‌شود، تقسیمات جزئی دیگری نیز وجود دارد؛ اما انتساب این طومار به شیخ بهایی، شاید صحیح نباشد؛ چون تقسیم‌نامه آب زاینده‌رود به فرمان شاه‌طهماسب صفوی است که سواد آن در مالیه اصفهان موجود و مربوط به سال ۹۲۳ هجری است، بنابراین طومار اخیر را به میرفضل‌الله شهرستانی نسبت می‌دهند که گویا فقط به تایید شیخ بهایی رسید و تغییراتی جزئی در آن انجام شد.‌

---

تاریخچه و نحوه کارکرد حمام شیخ بهایی

انتصاب این حمام به شیخ بهایی،‌ یعنی همان عالم علوم تجربی و فقه شیعی است. می‌گویند نظام کانال‌های آبی (یا به‌قول اصفهانی‌ها "مادی") که روزگارانی بسیار آب این شهر از طریق آن‌ها تامین می‌شد توسط همین مرد فرهیخته طراحی شده است.

در حقیقت با ساخت این حمام می‌توان چنین نتیجه گرفت که شیخ بهایی از قوانین فیزیک و

طراحی مدل‌های فیزیک و شیمیایی اطلاع داشته است. این فقیه و عالم و مهندس علوم تجربی میان سال‌های 953 تا 1030 ه.ق در عصر صفوی می‌زیسته است. وجود او در کنار میرداماد و میر فندرسکی به عنوان مشاوران مهم شاه عباس می‌تواند علت و چگونگی نیروی سازندگی این شاه را آشکار می‌سازد. او در حقیقت حمامی ساخت که هنوز هم تمام ابعاد علمی و فنی و زایش و مصرف انرژی در آن به درستی کشف نشده است. آن‌چه می‌دانیم آن است که آب این حمام طی روندی خودکار بدون مصرف انرژی مستقیم گرم می‌شده است. به روایتی دیگر این حمام را یک شعله کوچک به اندازه شعله شمع گرم می‌کرده است. تحقیقات انجام شده نشان می‌دهد که بیوگاز تولید شده در فاضلاب آن روز اصفهان توجه شیخ بهایی را به خود جلب نموده است. این گاز از طریق لوله‌هایی از مجرای فاضلاب اصفهان(تنها شهری که در آن زمان دارای سیستم فاضلاب بوده است) به حمام رسیده و مشترگا همراه با محصول جنبی روغنی که حاصل تولید عصاره خانه‌ای در نزدیکی آن بوده. نیروی سوخت را به وجود می‌آورده‌اند.

مطالعات نشان می‌دهند که حمام شیخ بهایی در آغاز، حمامی متعلق به شهر بوده اما به تدریج در طول زمان به تملک شخصی در می‌آید، به طوری که هم اکنون متجاوز از 30 بازمانده از آن سهم می‌برند. بنا به گفته مسئولین میراث وضعیت خاص این حمام به همراه تعداد زیاد بناهای قدیمی که در صف آماده سازی و جلوگیری از تخریب خود قرار دارند. این حمام تاریخی که شاید از اولین حمام‌هایی باشد که در جهان با سوخت بیوگاز کاری کرده است. از تاریخ شروع خود از مراحل زیر گذر کرده است

-1 مرحله زندگی حمام با شکل اولیه خود که به صورت حمام عمومی و انرژی حاصل از بیوگاز کار می‌کرده (از سال 1203 ه.ق تا سقوط صفویه)

[/font][font=Arial]-2 مرحله تغییر مالکیت حمام طی این مرحله، حمام شیخ بهایی از مالکیت عمومی به مالکیت خصوصی انتقال پیدا می‌کند. متاسفانه از زمان تغییر مالکیت آن اطلاع درستی نداریم. اما می‌توان حدس زد که، پس از شکست صفویه از افغان ها و بحران‌های حاصل از آن وضع مالکیت آن دگرگون شده و دست به دست می‌گردیده است.

-3 مرحله ظهور عناصر مدرن در ساخت آن در هنگام نگهداری، نظیر لوله‌کشی. نصب دوش و کاربرد سیمان در آن: طی این مرحله که ظاهرا از اواسط دوره پهلوی آغاز شده است، در جریان نگهداری حمام و استفاده از آن از مصالحی بهره بردند که موجب تخریب اصالت تاریخی آن گردیده است. به عبارت دیگر برای جلوگیری از تخریب فیزیکی آن به تخریب ساختاری تاریخ آن پرداختند. ورود مصالحی چون سیمان، لوله‌ها و دوش از عوامل تغییر فوق می‌باشد.

درمتون و اقوال چنین آمده که این حمام دارای خزینه‌ای بوده که آب آن به طور خودکار و بدون مصرف مستقیم انرژی می‌دهد. البته کتابی از شیخ بهایی در ارتباط با ساخت حمامها باقی مانده که در آن به صورت تفصیلی نحوه ساخت حمام و روشهای عایق حرارتی(ایزوله) کردن خزینه را شرح داده که نهایتا باعث کمترین میزان اتلاف انرژی می‌شود. لازم به ذکر است که طراحان در ساخت حمام‌های قدیمی همواره بر این مساله تاکید داشته‌اند که آنها را تا حد امکان در ترازهایی پایین‌تر از سطح زمین بسازند و این عاملی بسیار موثر در ذخیره انرژی داخل حمام جهت جلوگیری از تبادل آن با فضای خارج بوده که در این حمام نیز مشاهده می‌گردد.

اکنون می‌توان فرضیه‌ای قابل طرح را عنوان نمود که تاکنون به صورت عملی و مستدل به اثبات نرسیده است. مثلا آنکه بر مبنای اصل جلوگیری از اتلاف انرژی مواد زاید، که براساس آن در کشوری همچون چین حداقل از یک هزار سال قبل از انرژی گرمایی موادی چون فضولات استفاده می‌شده، می‌توان گفت احتمالا یک سیستم سفالینه لوله‌کشی زیرزمینی حد واسط توالت مسجد جامع و این حمام بوده که با روش مکش طبیعی، گازهایی چون متان (4(CH واکسیدهای گوگردی به مشعل خزینه حمام هدایت می‌شده و به عنوان منبع گرما در مشعل می‌سوخته و یا آنکه مستقیما این گازها را از مواد زاید دفع شده در خود حمام جمع‌آوری می‌نموده و استفاده می‌شده است که این روش را تحت عنوان "بیوگاز" (استفاده از انرژی موجود در مواد زائد که به صورت گاز از آنها متصاعد می‌‌شود) می‌شناسیم. ابعاد فعلی سطحی که این حمام اشغال نموده حدود 24 متر 40 x متر می‌باشد و دسترسی به داخل آن فعلا میسر نیست.

این حمام که تا سه دهه قبل دائر بوده است، سنگابی (برخی هم به جای سنگاب از جام برنجی یاد کرده‌اند) داشته که بر روی آن چهل بار عبارت "بسم‌الله‌الرحمن‌الرحی م" همراه با آیاتی دیگر از قرآن مجید حکاکی شده بود و مردم به جهت گشایش کارها و رفع حوایج خویش از آب آن می‌نوشیدند و این سنگاب یکی دیگر از جاذبه‌های حمام بوده است.


حمام شیخ بهایی، شمع یا شعله

حتما شما نیز اسم شیخ بهایی و حمام معروفش را شنیده اید. حمامی که در بین عموم معروف است که با شمع گرم میشده است. و عده ای میگویند آن شمع با اتم کار میکرده است. و نهایت اینکه شایع شده که چون این شمع با اتم کار میکرده است انگلیسی ها یکی از شمعها را برده اند و آن یکی را دست کاری کرده اند و بخاطر آن، از کار افتاده است.

راستی واقعیت این حمام چی بوده است؟ آیا واقعا با یک شمع گرم میشده است؟ چطور ممکن است؟

تنها نظریه قابل قبول و شاید پذیرفته شده ای که هم اکنون وجود دارد این است که یک سیستم سفالینه لوله کشی زیرزمینی حدفاصل آبریزگاه مسجد جامع و این حمام وجود داشته که با روش مکش طبیعی گازهایی چون متان و اکسیدهای گوگردی به مشعل خزینه حمام هدایت میشده و بعنوان منبع گرما در مشعل میسوخته و یا اینکه مستقیما این گازها را از مواد زاید دفع شده در خود حمام جمع آوری میکردند و مورد استفاده قرار میدادند.در جریان مرمت خانه شیخ بهایی در همان نزدیکی در کف زمین تنپوشه های سفالی و چاههای مرتبطه و یک لوله آزمایش پیدا شده بود که احتمال میدهند مربوط به طراحی حمام باشد.

همچنین طبق مطالعاتی که توسط باستان شناسان و متخصصین انجام شده است معلوم گردیده که فاضلاب شهر اصفهان توسط لوله های جمع آوری فاضلاب وارد خزینه حمام میشده است. و طبق محاسبات دقیقی که شیخ بهایی انجام داده بود و با طراحی خاص خزینه، این فاضلاب تبدیل به گاز متان میشد که قابل سوختن است. لجن های ته نشینی نیز بعنوان کود آلی مورد استفاده قرار میگرفت.

شیخ بهایی با محاسباتی که انجام داده بود، حجم لجن را برای تولید بیوگاز مشخص کرده بود و گفته بود که اگر لجن به اندازه ای که خود مشخص کرده بود برسد میتوانید مقدار مشخصی از لجن را بعنوان کود استفاده کنید. برای برداشت این لجن اضافی برنامه دقیقی ترسیم شده بود و در هر زمانی میزان برداشت اهالی هر منطقه ای مشخص بود.


گاز تولید شده توسط فاضلاب بوسیله شعله هایی که تعبیه شده بود مخزن آب حمام را گرم میکرد. پس از گذشت چندین سال و ضعف حکومت آن زمان که پایتخت ایران، اصفهان بود کشاورزان بدون برنامه و خارج از نوبت از این لجن ها برداشت نمودند تا بعنوان کود استفاده نمایند و بدین جهت بود که این شعله ها خاموش شدند.

امروزه تولید گاز از فاضلاب بعنوان بیوگاز نامیده میشود که یکی از تخصصهای مهندسین بهداشت و محیط زیست می باشد. در کشورهای اروپایی و آمریکا از این سیستم بعنوان بازیافت فاضلاب و تهیه سوخت استفاده میشود ولی متاسفانه در ایران کاربرد زیادی ندارد و آنطور که شنیده شده است در حصارک کرج از این سیتم جهت روشنایی و گرمایش و وسیله پخت و پز استفاده میشود.

حمام شیخ بهایی در اصفهان یکی از شاهکارهای معماری ایرانی و مهندسی جهان، مربوط به دوره صفویه است که با مهندسی شیخ بهایی ساخته شده است.


آب این حمام با سیستم "دم و گاز" یعنی از گاز متان فاضلاب مسجد جامع و چکیدن روغن عصارخانه شیخ بهایی که در مجاورت حمام قرار دارد روشن می‌شده است.

عصارخانه محلی برای تهیه روغن از دانه‌های روغن بوده است. این حمام با استفاده از این سیستم پیچیده مهندسی به مدت طولانی تنها با یک شمع روشن می‌شده است.

---

ابن هیثم ،گنجینه نور

معروفترين اثر باقي مانده از ابن هيثم، كتاب نفيس« في المناظر» ميباشد. اين كتاب به نام گنجينه نور شناخت در سال ۱۵۷۲ ميلادي از عربي به لاتين ترجمه گرديد و تاثيري ژرف و ماندگار بر دانش مغرب زمين گذارد و پيشرفت بزرگي را در زمينه روشهاي كاربردي پديد آورد.

به قول «ميرهوف» تمام دانشمنداني كه در قرون وسطي در مبحث نور شناسي كار مي كردند، آزمايشات و تحقيقات خود را با استفاده از كتاب «المناظر» انجام داده اند. راجر بيكن و كپلر از آن بهره فراوان گرفتند.

ابن هيثم ،در كتاب «المناظر» مساله ي مربوط به آينه هاي كوژ (محدب) را حل كرد كه در فيزيك به نام خود او «آلهازن» خوانده مي شود. اين مساله را بعدها لئوناردو داوينچي از راه مكانيك و هويگنس از راه جبري حل كردند. در اين كتاب ارزشمند راجع به رنگها، انتشار، انكسار نور، زاويه انكسار و انعكاس مطالب مهمي نوشته است. ابن هيثم انكسار نور را در تمام اجسام و مايعات شفاف اندازه گرفته و در تشريح آزمايشهاي خود به قطعات كروي شكل رسيده است و بطور نظري عدسي را پيشنهاد مينمايد. در صورتيكه عدسي سه قرن بعد در ايتاليا و قانون سينوسي را شش قرن بعد «سنل» و «دكارت» وضع كردند.

ابن هيثم در ضمن مطالعه درباره انكسار نور در اجسام شفاف چون هوا و آب، چنان به اختراع ذره بين نزديك شد كه ۳۰۰ سال بعد « راجر بيكن »و « دبليونر» و ديگر دانشمنِدان اروپا، ضمن تلاشي كه براي اختراع ذره بين و دوربين كردند بر تحقيقات او تكيه فراوان نمودند و براساس همين تحقيقات «زاكاري يافسون» در قرن ۱۶ ميلادي ميكروسكپ را اختراع كرد و بعدها «گاليله» و«نيوتن» آنها را تكميل نمودند و تلسكوپ را هم ساختند . بعدها« راجربيكن» از روي همين تحقيقات كه در كتاب المناظر آمده است ، موفق به ساختن عينك شد .

ابن هيثم فرضيه «اقليدس » و«بطلميوس» را درباره تابش پرتو نور از چشم بر اجسام رد كرد و درخشانترين نظريه خود را بر پايه بازتاب نور از اجسام به چشم اعلام كرد و رنگين كمان را شرح داد و گفت : رنگها، واقعي و جدا از نور هستند، اما هميشه با آن همراهند . وي كجراهي و تمركز نور را با عدسي توصيف و توجيه نمود . او براي نخستين بار تاريكخانه يا اتاق تاريك را از ديدگاه رياضي بحث نمود . امروزه محققين بناي اختراع سينما را از پرتو فكري اين دانشمند اسلامي ميدانند . چنانچه پودويك در كتاب تاريخ سينما مينويسد : « بدون شك نقطه عزيمت و اساس اختراع سينما تاريكخانه است. » .

ابن هيثم تحقيقاتي در بيماريهاي چشم انجام داده و قسمتهاي مختلف چشم از قبيل مخاط خارجي، قرنيه، شبكيه و عنبيه را اولين بار به طور علمي تشريح نمود.

[نجف آبادی]

راستی. شیخ بهایی خدا بیامرز ,شهرمارو ساخته.
اونم جوری که اگه (به قول گفتنی) دشمن بخواهد حمله کنه و بیاد توی این شهر , گم میشوند و امکان داره همدیگه رو نفله کنند.
نجف آباد رو طوری طراحی کرده که اگه از هر راهی بری آخرش میرسی به میدان شهر.

خدا چی خلق کرد.
اون دیگه چی درست کرد