خوردنيها و آشاميدنيها از نظر پيشوايان علم و دين

[میثاق]

بسم الله الرحمن الرحیم

خوردنیها و آشامیدنی ها از دیدگاه پیشوایان علم و دین

نوشته :سید محمد تقی حکیم با همکاری دکتر رهنما چیت ساز

بخش اول از مقدمه کتاب:

اكـنـون كـه بـه بـركـت انـقلاب شكوهمند اسلامى ، دست دشمنان را از كشور خود كوتاه نموده ايم مى بايست براى قطع كامل وابستگى ، وضع اقتصاد خود را سر و سامان داده با تـوسـعـه كشاورزى و صنايع به مرحله (خود كفائى ) برسيم بديهى است كه براى نـيـل بـه اين هدف بايد از رشد جسمى و روانى برخوردار باشيم و هنگامى اين رشد ميسر مـى گـردد كـه اصـول بـهـداشـتـى را رعـايـت كـرده و بـا آگـاهـى از مسائل غذاشناسى مواد لازم جهت سلامت جسم و نتيجا سلامت روح را تاءمين و از مواد زياد بخش پرهيز نمائيم . و در عين حال صرفه جوئى و ميانه روى در امر خوراك را كه خود يكى از عـوامـل تـنـدرسـتـى و ضـمـنـا يـكى از راههاى مبارزه با وابستگى است از نظر دور نداشته باشيم .

چگونه ؟
مرورى بر سر گذشت جوامع دربند كشيده نشان مى دهد كه روزى كه استعمار براى اولين بـار بـه سراغ آنان رفت از بازوان نيرومند آنها سيلى خورد پس به فكر چاره افتاد تا بـا شـيـوه هـاى گوناگون تندرستى را از آنان بگيرد اين بود كه با غذاهاى مصنوعى و ظـاهـر فـريـب در لبـاس دروغـين بهداشت - و از ياد بردن غذاهاى پر انرژى و مغذى سالم سـنـتـى سـلامـت جـسم و فكر را از مردم زايل و با سست نمودن ايمان مردم روحشان را بيمار كرد.

عقل سالم در بدن سالم است

شـكـى نـيـسـت كـه اگـر جـسـمـهـا بـه عـلت سـوء تـغـذيـه رنـجـور شـود قـدرت تـفـكر و تعقل از انسان سلم مى گردد اراده اش ضعيف مى شود. سوء تغذيه چهره هاى شاداب را زرد و جـسـمـهـاى نـيـرومـنـد را نـاتوان مى كند. مردمى كه جسم ، فكر و روحشان بيمار شد آماده پذيرش ‍ هر گونه تسلط بيگانگان و چياولگران از خدا بى خبر مى شوند.

امـروز ديـگـر مطالعه مواد غذايى منحصر به كتاب هاى كلاسيك پزشكى نيست و كتاب هاى فراوانى در اين زمينه به چاپ رسيده و مطالعات ارزنده اى درباره مواد غذايى شده است ، زيـرا مـطـالعـه ايـن مـطـالب ، براى دانستن اين كه (چه بخوريم و چگونه بخوريم تا شادابتر و سالمتر باشيم )براى هر فردى ضرورى است .

خـوشـبـختانه اخيرا توجه مردم به اين موضوع جلب شده و تا حدودى با اهميت تلقى شده است . اميد است با فراهم آمدن امكانات و بكار بستن دستورهاى بهداشتى و در نظر گرفتن خواص خوردنيها و آشاميدنيها، همه بدنى سالم و روانى سرشار از نشاط داشته باشند.

اين كتاب :
در كـتـاب حاضر، مختصرى از مطالب بى شمار در زمينه خوراكيها و آشاميدنيها جمع آورى شده و اينك به خواست خدا، در دسترس ‍ خوانندگان عزيز قرار مى گيرد. البته به اندك مـطـالعـه اى مـتـوجـه خـواهـيـد شـد كـه ايـن كـتاب بر ساير كتابهايى كه در اين موضوع نـگـاشـتـه شده ، امتياز دارد، و آن امتياز اين است كه نخست درباره هر خوراكى ، سخنانى از پـيـامـبـر اكـرم صـلى الله عـليـه و آله ، و ائمه اطهار ذكر شده و بعد آخرين تحقيقات علم غذاشناسى به زبانى ساده در پيرامون آن خوراك ، نوشته شده است .

چرا؟

مـمـكـن اسـت ايـن سـؤ ال پـيـش بـيـايـد كـه چرا پيامبر اسلام و ائمه گرامى ما كه وظيفه و مـاءمـوريـت آنـان رسـانـيـده احكام خدا به مردم است ، گاهى به مناسبت ، خواص خوراكيها را بيان فرموده اند؟

جـواب ايـن سـؤ ال ايـن است كه دين مقدس اسلام براى تاءمين سعادت مردم ، از جانب خداوند مـتـعـال آمـده اسـت و هـمـيـشه دنيا و آخرت را منظور داشته و امور مادى و معنوى را به موازات يكديگر مورد توجه قرار داده است .

اين كيش آسمانى ، دنيا را مقدمه و ماديات را وسيله رسيدن به معنويات مى داند.

خوب دقت كنيد كه پيامبر بزرگوار ما درباره نان چه مى فرمايد:
اللهم بارك لنا فى الخبز و لا تفرق بيننا و بينه فلولا الخبز ما صمنا و لا صلينا و لا ادينا فرائض ربنا (1)
(خـدايـا بـراى مـا در نـان بـركت قرار ده و ميان ما و آن جدائى ميانداز چه اگر نان نبود، نيروى نماز خواندن ، روزه گرفتن و ادارى واجبات پروردگارمان را نداشتيم ).

پـيـشـوايـان ديـنـى ما، از يك طرف مردم را به عبادات و مراسم مذهبى و از سوى ديگر به بهره بردارى و از لذايذ حلال و مشروع ، بهداشت ، نظافت ، موجبات تندرستى و آفات آن ، آشنا كرده اند.
روشن بودن و روشن كردند

پـيـشـوايـان مـذهـبـى ما در زمان زندگى مى كرده اند كه علم پزشكى هيچگونه توسعه و تـرقى نداشته ، و اطلاعات طبى بسيار محدود و جزئى بوده است . در آن روزگار، صحبت از عـلمـى بـه نـام غـذاشـنـاسـى در مـيـان نبوده است . با اين همه ، پيشوايان ما با بينايى كـامـل ، خـواص غـذاها و داروها را بيان كرده و مردم را در اين زمينه ، روشن كرده اند. هنگامى كـه سـخـنـان آنـان را بـا تـحـقـيـقـات روز مـقـايـسـه كـنـيـم ، خـواهـيـم ديـد كـه تـطـابـق كـامـل بـيـن آنـهـا مـوجـود اسـت و تـضـادى مـيـان آنـهـا نـيـسـت . روى هـمـيـن اصـل اسـت كـه عـقـيـده داريـم پيشوايان مذهبى ما عالم به همه علوم و آگاه از تمام فنون و رموز بوده اند.

مورد اطمينان
سـخـنـان پـيـغـمـبـر اكـرم و ائمـه مـا، در كـتـاب هـاى مـخـتـلف بـطـور پـراكـنـده نـقـل شـده اسـت كـه هـمـه مـعـتـبـرتـر هـمـان كـتاب اربعه (كتابهاى چهار گانه ): تهذيب ، استبصار، من لايحضره الفقيه و كافى است .

مـرحوم ملا محسن فيض كاشانى كه از علماى بزرگ و مشهور شيعه است ، اين چهار كتاب را در كـتـابـى بـه نـام وافـى گرد آورده است . كتاب وافى در پانزده جزء تنظيم يافته و جزء يازدهم آن درباره (المطاعم و المشارب ) يعنى خوراكيها و آشاميدنيهاست .

نـويـسـنده ، كتاب وافى را مستند خود قرار داده و سخنان پيشوايان دينى را از جزء يازدهم آن انتخاب و ترجمه كرده است . همچنين براى اين كه درباره خوراكيها كلمات جالب ديگرى در مـعـرض مـطـالعـه خـوانـنـدگـان مـحـتـرم قـرار گيرد، از كتاب سفينة البحار و بحار و بحارالانوار نيز استفاده شده است .

سخن پيشوايان
سخن پيشوايان دينى و يا با اصطلاح علمى (اخبار و احاديث )بردو گونه اند:

1- اخبار و احاديثى كه امام در آنها مشخص باشد مانند:
عن ابى عبدالله ، قال لو يعلم الناس ما فى التفاح ماداووا مرضاهم الابه (2)
امام صادق عليه السلام فرمود: اگر مردم فوايد سيب را بدانند، بيماران خود را جز با آن معالجه نمى كنند.

2- اخبار و احاديثى كه از پيامبر يا امام رسيده ولى گوينده آن معين نشده است و مانند:
و روى شرب الماء على الدسم يهيج الداء. (3)
و روايت شده است كه نوشيدن آب بعد از غذاى چرب ، بيمارى مى آورد.

بـنـابـر ايـن ، سـخـنـانـى كه از پيشوايان ، راجع به خوراكيها و آشاميدنيها در اين كتاب مـشـاهـده مـى نـمـايـيـد، هـر كـدام گـويـنـده آن مـشـخـص بـاشـد، در ذيـل آن حـديـث قـيـد شـده ، و هـر كـدام كـه گـويـنـده آن مـعـلوم نـبـاشـد، در ذيل آن اسمى برده نشده است .

همكارى
بـراى هـر يـك از خـوراكيها و آشاميدنيها در اين كتاب ، پس از آن كه سخنان پيشوايان دين آورده شـده اسـت ، مـطـالبـى پـيـرامون فرايد و احيانا زيانهاى آن خوراكى و آشاميدنى از نـظـر عـلم پـزشـكـى روز ذكر شده و تحقيقات اخيرى كه به وسيله دانشمندان و محققان غذا شـنـاس بـعـمـل آمـده توضيح داده شده است . اين مطالب و تحقيقات به قلم نويسنده ارجمند آقـاى دكـتـر احـمـد رهـنـمـا چـيـت سـاز اسـت كـه جـوانـى اهـل قـلم و مـطـالعـه ، پـژوهـشـهـاى وى در زمـيـنـه هـاى مـخـتـلف قابل استفاده است .

اميد
اميد است خوانندگان گرامى دو جهت از اين كتاب استفاده كنند:
1- ايـمـان آنـان بـه پـيـشوايان دينى زيادتر شود و بدانند كه آن بزرگواران ، مردمى عادى نبوده اند و اطلاعات ايشان مختصر و منحصر به رشته هاى مخصوصى نبوده است . از كـسـى استفاده نكرده اند. مكتب نرفته اند و معلم نديده اند، بلكه آنان افرادى فوق العاده بـوده انـد كـه خـداونـد دلهـاى آنـان را روشـن كـرده و بـه آنـان عـلم و فـضـل ، عـنـايـت فـرمـوده است . از اين موضوع تعجب نكنيد، زيرا خدايى كه به بشر قوه بـيـنـايـى ، شـنـوائى ، بـويـائى و سـايـر قـوا را مـرحـمـت فـرمـوده ، بـه افراد منتخب و مـخـصـوصـى ، بدون واسطه نيز نيروى علم و دانش داده است تا آنان راهبر مورد گردند و اجتماع از پرتو فضيلت آنان بهره مند شود.

2- دسـتـورهـاى پـيـشـوايـان را مـورد خوراكيها بكار بندند و متوجه شوند كه هر خوراكى خـاصـيـتـى دارد، هـر غـذائى بـراى بـعـضـى سـودمـنـد و براى برخى زيان آور است . يك خوردنى يا آشاميدنى كه بطور كلى مفيد و پر خاصيت است ، امكان دارد براى شخصى كه دستگاه هاضمه او دچار اختلال و ناتوانى است ، ضرر داشته باشد و او را ناراحت كند. به هـر جـهـت خـوانـنـدگـان محترم بايد وضع خود را در نظر بگيرند، از اين نعمتهاى بيشمار خوراكى بهره مند شوند و سپاس خدا را بجاى آورند.

مسلمان بر سر سفره
هنگامى كه مشغول نوشتن قسمتهاى مختلف پيشگفتار اين كتاب بودم ، به دستورهائى كه از پـيـشـوايـان مـا راجـع بـه كـيـفـيـت غـذا خـوردن و سـر سفره نشستن در كتاب وافى آمده است برخوردم و متوجه شدم كه پاره اى از آنها جنبه بهداشتى دارد و پيغمبر يا امام كه آنها را فرموده اند، مسلما منظور آنان رعايت آن جنبه بوده است و برخى از آنها جنبه معنوى دارد كه بـه مـنـظـور تـقـويـت روح ايـمـان و خـداشـنـاسـى در افـراد، بـيـان شـده اسـت . بـه هـر حـال خـوش نـداشـتم كه از آنها چشم پوشى كنم و آنها را ناگفته بگذارم و بگذارم . اينك فـهـرسـت وار بـه آنـهـا اشـاره مـى كـنـم و تـوفـيـق هـمـگـان را در عمل كردن به آنها از خداوند متعال مسئلت مى نمايم :

1- پيش از غذا خوردن دستها را بشوييد.
2- پس از غذا خوردن دستها را بشوييد.
3- هنگامى شروع به غذا نام خدا را ببريد و (بسم الله )بگوييد.
4- مـوقـعـى كـه بـر سر سفره نشستيد، دعا كنيد كه خداوند نعمتهايش را بر شما و ساير مسلمانان بيشتر و پايدار گرداند.
5- در پايان غذا خوردن ، خدا را بر نعمتهايش سپاس گوييد.
6- ميوه ها را پيش از خوردن بشوئيد.
7- ميوه را با پوست بخوريد.
8- بر سر سفره شما سبزى خوردن باشد.
9- غذاى داغ مخوريد و بگذاريد تا خنك شود.
10- هنگامى كه سير هستيد و اشتها به غذا نداريد، غذا مخوريد.
11- هنوز اشتها به غذا داريد، از غذا خوردن دست بكشيد.
12- پرخورى مكنيد.
13- شب حتما غذاى سبكى بخوريد.
14- در حال راه رفتن غذا مخوريد.
15- بعد از غذا خوردن با خلال لاى دندانهاى خود را تميز كنيد.
16- بعد از غذا خوردن دهانتان را بشوييد.

ان شاءالله ادامه دارد...

-=-=-=-=-=-=-

پاورقی:

1- وافى جزء يازدهم صفحه 40
2- وافى . جزء يازدهم ، صفحه 55.
3- سفينة البحار. جلد دوم ، صفحه 559.

[میثاق]

بسم الله الرحمن الرحیم

بخش دوم مقدمه

ياد خدا و نعمتهاى او
انـسـان مـؤ مـن و خـدا پرست حقيقى ، در قبال مواهب بى شمار پروردگار، از آن جمله غذاهاى گـونـاگـون و خـوراكى هاى لذيذ، وظيفه دارد هميشه خدا و نعمتهاى او را ياد كند و الطاف پروردگار را فراموش ننمايد. تفكر كند كه حقيقتا مقصود از آفرينش جهان هستى چيست ، و اين همه نعمت ها كه خداوند آفريده و در اختيار انسان قرار داده است براى چيست ؟

در قرآن خداوند متعال مى فرمايد:
يا ايها الناس اذكروا نعمة الله عليكم هل من خالق غير الله يرزقكم من السماء و الارض . (4)
اى مردم ! نعمت هايى كه خدا به شما مرحمت فرموده به ياد آوريد، آيا آفريدگارى غير از خداوند هست كه شما را از آسمان و زمين روزى دهد؟

و نيز خداوند مى فرمايد:
فـليـنظر الانسان الى طعامه . انا صببنا الماء صبا. ثم شققناالارض شقا. فانبتنا فيها حـبـا. و عـنـبا و قضبا و زيتونا و نخلا و حدائق غلبا. و فاكهة و ابا. متاعا لكم و لانعامكم . (5)
بـايد انسان به غذاى خود بينديشد. ما باران را فرو ريختيم پس از آن زمين را شكافتيم ، و حـبـوبـات ، انـگـور، سـبـزى ، درخـت هـاى زيـتون و خرما، باغ هاى پر از درخت بزرگ و تنومند، ساير ميوه ها و گياه زار را رويانيديم تا شما از آن ها استفاده كنيد و چهار پايان شما بهره مند شوند.

ولى افـسوس كه هميشه مؤ منان و مردان خدا كم بوده اند و در هر دوره و زمانه كوشيده اند كه مردم را از ياد خدا غافل كنند. و هنگامى كه توجه به خدا كم شد و خدا فراموش گرديد معنويت رو به زوال مى رود.

شكر خدا
انسان غرق در نعمت هاى الهى است . موجوديت او نعمت است . استفاده او از مواهب الهى نعمت است . رزقـى كـه خداوند به او عنايت مى فرمايد نعمت است . خلاصه به هر سو كه رو آورد و بـه هـر چـه بـنـگـرد، نـعـمـت مـى بـيـنـد.

از ايـن جـهـت خـداونـد متعال در قرآن كريم فرموده است .
وان تعدوا نعمة الله لا تحصوها. (6)
اگر بخواهيد نعمتهاى خدا را بشماريد، نخواهيد توانست .

شـخـص بـاايـمـان و حـق شـنـاس بـا توجه به اين مسائل ، بايد شكر پروردگار را بجا بـيـاورد. بـه ايـن تـرتـيـب كـه هر نعمتى را در جايى كه خداوند فرموده بكار ببرد و در موردى كه آن را نهى فرموده است صرف ننمايد.

در قرآن كريم آمده است :
فكلوا مما رزقكم الله حلالا طيبا واشكروا نعمة الله ان كنتم اياه (7) تعبدون .
آنـچـه را كـه خـداونـد بـه شـمـا روزى داده و بـراى شـمـا حـلال و پـاكـيـزه گـردانـيـده اسـت بـخـوريد و شكر نعمت خدا را بجا بياوريد، اگر او را پرستش مى كنيد.

و در جاى ديگر قرآن آمده است :
كلوا من رزق ربكم و اشكروا له (8)
روزى پروردگارتان بخوريد و شكر او را بجا بياوريد.

حــــــــــلال
شـخـص مـسـلمان بايد كسب حلال داشته باشد، و در آمدى كه از راه كار و پيشه خود بدست مى آورد مشروع باشد تا خوراك و پوشاك و ساير لوازم و احتياجاتى كه از در آمد خويش تهيه مى كند حلال ، و استفاده از آنها براى او روا باشد.

خداوند متعال در قرآن مجيد مى فرمايد.
و كلوا مما رزقكم الله حلالا طيبا (9)
از آنچه خداوند به شما روزى داد و حلال و پاكيزه است ، بخوريد.

پيامبر اكرم فرمود:
من اكل من الحال القوت صفا قلبه و رق و دمعت عيناه ولم يكن لدعوته حجاب (10)
كسى كه خوراكش حلال باشد، قلبش با صفا و نازك مى شود. چشمهاى او از خوف خدا اشكبار مى گردد و دعاى او به اجابت مى رسد.

اسراف
انـسـان بـايـد در زنـدگـى و مـخـارج خـويش حد اعتدال را رعايت كند، و پا از دايره اقتصاد بيرون ننهد. اشخاصى كه ميانه رو باشند، هيچگاه مشكلات مالى براى آنان پيش نمى آيد و بـر عـكـس كسانى كه زياده روى كنند، خود را در زحمت مى اندازند و سرانجام به فقر و نادارى دچار خواهند شد.

امام صادق عليه السلام فرمود:
ضمن لمن اقتصد ان لا يفتقر (11)
مـن ضـامـن مى شوم كه اگر كسى ميانه روى كند، فقير نشود. در امر خوردن و آشاميدن نيز انسان بايد حد وسط را نگاه دارد و و زياده روى ننمايد.

خداوند متعال در قرآن مجيد مى فرمايد:
كلوا و اشرابوا و لاتسرفوا انه لا يحب المسرفين . (12)
بخوريد و بيا شاميد و زياده روى مكنيد، زيرا خداوند افرادى را كه زياده روى مى كنند دوست ندارد.

انفاق
انـسـان طـبـعـا مـايـل است :
1- مال و دارايى داشته باشد تا به وسيله آن به آرزوهاى خود بـرسـد.
2- وسـايل زندگى او كامل باشد.
3- غذاهاى لذيذ و متنوع براى او فراهم شود.
4- زندگى راحت و خاطرى آسوده داشته باشد.

ولى شـخـص مـسلمان نبايد اينها را فقط براى خود و خانواده اش بخواهد، بلكه بايد به فـكـر برادران دينى خود نيز باشد و بينديشد كه ديگران نيز مانند او مزاياى نامبرده را خواهانند و اگر آنها را نداشته باشند ناراحت هستند.
بنابر اين اگر مى تواند و قدرت مالى دارد بايد به نيازمندان كمك كند تا از اين رهگذر شكر نعمتهاى الهى را بجا آورده باشد.

خداوند متعال در قرآن مجيد مى فرمايد:
يا ايها الذين آمنوا انفقوا مما رزقناكم (13)
اى كسانى كه ايمان آورده ايد، از آنچه به شما روزى داده ايم انفاق كنيد.

و نيز خداوند در جاى ديگر مى فرمايد:
الذيـن يـنـفـقـون امـوالهـم فى سبيل الله ثم لايتبعون ما انفقوا منا و لا اذى لهم اجرهم عند ربهم . (14)
كـسـانـى كـه امـوال خـود را در راه خـدا مـى بـخـشـنـد و بـه دنـبـال بـخـشـش خـود، مـنـتـى نـمـى گـذارنـد و آزارى نـمـى رسـانـنـد، پاداش آنان در نزد پروردگارشان خواهد بود.

جـالب ايـن جـا اسـت كـه خـداونـد وعـده فـرمـوده است : اگر انسان چيزى در راه خدا بخشيد، پروردگار عوض آن را به او گرامت فرمايد.
اين آيه را ملاحظه بفرمائيد:
و ما انفقتم من شى ء فهو يخلقه و هو خير الرازقين . (15)
و هـر چـه انفاق كرديد او ( خداوند) عوض آن را خواهد داد، و او(خدا) بهترين روزى دهندگان است .

اطعام
يكى از راههاى شكر نعمت خداوند، اطعام ، يعنى غذا دادن به مؤ منان و مستمندان است . خداوند متعال در قرآن مجيد در ستايش ‍ حضرت على و فاطمه و امام حسن و امام حسين عليهم السلام و فضه خدمتكار آنان ، هنگامى كه براى شفاى امام حسن و امام حسين سه روز روزه گرفتند، و مـوقـع غروب و افطار، نانى كه تهيه كرده بودند در آن سه روز به ترتيب به مستمند يتيم و اسير دادند (16) چنين مى فرمايد:
و يـطـعـمـون الطعام على حبه مسكينا و يتيما و اسيرا انما نطعمكم لوجه الله لانريد منكم جزاء و لاشكورا. (17)
غـذاى را بـا آنـكـه دوسـت دارنـد، بـه مـسـتـمـنـد و يـتـيـم و اسـيـر مـى دهـنـد و بـه زبـان حـال مى گويند. ما به خاطر خدا شما را طعام كرديم . نه از شما پاداشى مى خواهيم و نه انتظار سپاسگزارى داريم .

پيغمبر اكرم (صلى الله عليه وآله ) فرمود:
ما من مسلم اطعم مسلما على جوع الا اطعمه الله من ثمارالجنة (18)
هـر مـسـلمـانـى كـه مـسـلمان گرسنه اى را طعام و سير كند، خداوند از ميوه هاى بهشت به او بخوراند.

امام صادق عليه السلام فرمود:
من اطعم مؤ منا حتى يشبعه لم يدر احد من خلق الله ماله من الا جرفى الاخرة لامللك مقرب و لا نبى مرسل الاالله رب العالمين (19)
كسى كه مؤ منى را طعام كند تا سير نمايد، هيچيك از مخلوقات خدا، نه فرشته مقرب و نه پـيـامـبـر مـرسـلى ، اجـر اخـروى آن را نمى داند و تنها خدا پروردگار جهانيان است كه از پاداشت آن آگاه است .

[b]نتيجه
در پـايـان پـيـشـگـفـتـار يـاد آورى مـى شـود كـه مـطـالب گـرد آمـده در پـيـشـگـفـتـار و اصل اين كتاب ، تنها گوشه بسيار كوچكى از دستورهاى حيات بخش اسلام و خاصيت آنها ايـجـاد زنـدگـى سـعادتمندانه براى انسان است . انسانى كه ايمان داشته باشد، گوش فرا دهد، آنها را خوب درك كند و بكار بندد.

چـنـانـچـه اجـتـمـاعى در برابر اين دستورهاى سازنده تسليم شود و آنها را ملاك كار خود قرار دهد، ديرى نپايد كه بى عدالتى ها و نابرابرى ها از ميان آن اجتماع رخت بربندد و مواساتى كه اسلام بدان سفارش و تاءكيد كرده است در آن حكمفرما شود.
از خداوند بزرگ ، توفيق همگان را در راه عمل به تعاليم خوشبختى - آفرين اسلام آرزو دارد.

سيد محمد تقى حكيم

ان شاءالله ادامه دارد...

-=-=-=-=-=-=-=-

پاورقی:

4- قرآن ، 3 35.
5- قرآن ، 32 - 24، 80.
6- قرآن ، 34، 14.
7- قرآن ، 114، 16.
8- قرآن ، 15، 34.
9- قرآن ، 88، 5.
10- مجمع البحرين ، جلد پنجم ، ص 353.
11- سفينة البحار، جلد دوم ، صفحه 431.
12- قرآن ، 31. 7
13- قرآن ، 254: 2
14- قرآن ، 262: 2.
15- قرآن ، 39: 34
16- مجمع البيان جلد دهم ، ص 404: 17- قرآن ، 9 و 8، 76.
18- مجمع البيان . جلد دهم ، صفحه 407.
19- اصول كافى . جلد دوم ، صفحه 201.