چگونه خوب حرف بزنیم؟

[fiftynine]

آداب سخن گفتن در سیره امامان

پيامبر اكرم صلّي اللّه عليه و آله فرمود: هنگامي كه موسي بن عمران عليه السلام با خضر عليه السلام ملاقات كرد موسي عليه السلام به وي گفت: مرا موعظه كن. خضر گفت: اي كسي كه جوياي دانشي! بدان كه گوينده كمتر از شنونده خسته مي‌شود، پس هيچ گاه اهل مجلس خود را خسته مكن[/b]. بحار / 1 /2
26
1 اثر كم سخن گفتن
قال علي عليه السلام:
ان احببت سلامة نفسك و ستر معايبك فاقلل كلامك و اكثر صمتك يتوفّر فكرك و يستيز قلبك
. غرر الحكم / 3725

اگر سلامت نفس و وجودت و نيز پوشانده ماندن عيوبت را دوست داشتي گفتارت را کم کن و سکوتت را بسيار تا آنکه انديشه‌ات بسيار و دلت روشن شود و مردم از دست تو در امان باشند.

2 اثر زياد سخن گفتن قال علي عليه السلام:
من كثر كلامه كثر خطاؤ ه و من كثر خطاؤ ه قلّ حياؤ ه و من قلّ حياؤ ه قلّ ورعه و من قلّ ورعه مات قلبه و من مات قلبه دخل النار
. بحار / 71 / 286

هر که کلامش زياد شود. اشتباهاتش زياد مي‌شود و هر کس خطايش زياد شود، شرم و حيايش کم مي‌شود و آنکه حيايش کم شود، ورع و پرهيزگاري‌اش کم شود، و هر کسي خداترسي‌اش کم شود، قلبش مي‌ميرد و آنکه قلبش مُرد، در آتش افکنده شود.

3 بهترين سخن

• الف- سخن راست؛ قال علي عليه السلام:
  خيرالكلام الصدق
  . غرر/4 99

بهترين حرف، حرف راست است

• ب- همراه با عمل؛
  خير المقال ما صدّقه الفعال
  . سفينة البحار / 7 / 383

بهترين گفتار کلامي است که عمل و رفتار ثابتش کند.

• ج- ملال آور نباشد؛ قال علي عليه السلام:
  خير الكلام ما لا يملّ و لا يقلّ
  . غرر الحكم / 4969

بهترين کلام، گفتاري است که خسته کننده نباشد و از گوينده نکاهد. [يعني جايگاه گوينده‌اش را پايين نياورد]

• د- منظم و همه فهم؛ قال علي عليه السلام:
  احسن الكلام مازانه حسن النظام و فهمه الخاص و العامّ
  . غرر الحكم / 3304

نيکوترين گفتار، کلامي است که منطق و نظم زيبايش کرده باشد و همه فهم باشد.

• ه-‍ متقن و استوار؛ قال علي عليه السلام:
  احسن القول السداد
  . غرر الحكم / 2865

نيکوترين کلام، کلام استوار و محکم است.
4 آداب سخن گفتن
1 پاكيزه باشد؛ قال رسول الله صلّي اللّه عليه و آله:
ثلاث من ابواب البر: سخأ النفس و طيب الكلام و الصبر علي الاذي
. محاسن / 1 / 66
سه چيز است که از جمله راه‌ها و درهاي نيکي است: بخشندگي و سخاوت، خوبي گفتار و صبوري در مقابل آزارها
2 زيبا باشد؛ قال علي عليه السلام:
اجملوا في الخطاب تسمعواجميل الجواب
.
غررالحكم /2568
در گفتار خود اختصار را پيشه کنيد تا جوابهاي نيکو بشنويد.
3 خريدار داشته باشد؛ قال علي عليه السلام:
لا تتكلّمن اذا لم تجد للكلام موقعا
.غررالحكم / 10274
هرگاه براي حرف خود جايي نمي‌بيني حرف نزن
4 نرم و ملايم باشد؛ قال علي عليه السلام:
عوّد لسانك لين الكلام و بذل السلام يكثر محبّوك و يقلّ مبغوضك.
غرر الحكم / 6231
زبانت را به گفتار نرم بگردان و سلام را هديه کن تا دوستدارانت زياد و دشمنانت کم شوند.
5 از روي علم و آگاهي باشد؛ قال علي عليه السلام:
لا تقل بما لا تعلم فتتّهم باخبارك بما تعلم
.غرر الحكم / 10426
6 بي فايده نباشد؛ قال رسول الله صلّي اللّه عليه و آله:
من حسن اسلام المرء تركه الكلام فيما لا يعنيه
. بحار / 28 / 136
از نشانه‌هاي خوبي ايمانِ شخص اين است که ايمانش او را از کلامي که سودي برايش ندارد باز دارد.
7 مستهجن نباشد؛ قال علي عليه السلام:
اياك و مستهجن الكلام فانه يوغر القلوب
.غرر الحكم / 2675
از کلام مستهجن بپرهيز که قلبها را به دشمني و کينه مي‌اندازد.
8 پاسخ آن انسان را ناراحت ننمايد؛ قال علي عليه السلام:
لا تقولنّ ما يسئوك جوابه
.غرر الحكم / 10155
حرفي که جوابش ناراحتت مي‌کند را نگو

منبع: سایت تبیان

[fiftynine]

پیامبر هرگز بدون جهت‏ سخن نمى ‏گفت، و اگر سخنى مى‏ گفت‏ بیشتر جنبه موعظه و پند داشت، یا مطلبى را مى‏ آموخت و یا به معروف و خیرى امر مى‏ کرد و یا از شر و منکرى مردم را باز مى‏ داشت، تمام‏ سخنانش سودمند و یک کلمه، نه بلکه یک حرف، پوچ و بى‏ ارزش نبود، زیرا خوب مى‏ دانست که: «و ما یلفظ من قول الا لدیه رقیب عتید» وانگهى پیامبر اسوه است و الگو و اوست انسان کامل. پیامبر کسى‏ است که نخستین آفریده پروردگار، نور مبارکش است: «اول ما خلق‏الله نورى‏» پس، از این نور کامل چیزى تراوش نمى‏ کند جز نور، و هر چه مى‏ گوید گفته خدا است «و ما ینطق عن الهوى ان هو الا وحى‏یوحى‏». پیامبر هرگز از ذکر خدا غافل نمى‏ شد. در روایت است: «ولایجلس و لایقوم الا على ذکر» او نمى‏ نشست و برنمى‏ خاست جز با ذکر و یاد خدا.

پیامبر در هر آن قرین و همنشین ذکر خدا بود چه بر زبان آورد و چه در دل گوید. او خود ذکر خدا را کفاره مجلس‏ مى‏ دانست و اعلام مى‏ داشت که اگر در مجلسى یاد خدا نباشد یا ذکرى ‏از اهل بیت که آن نیز یاد خدا است، پس آن مجلس بر اهلش وزر و وبال است و نحس است و شوم. و اگر حضرت مى‏ خندید از تبسم تجاوز نمى‏ کرد «جل ضحکه التبسم‏» زیرا قهقهه و خنده با صدا با شئون ‏انسان مودب منافات دارد چه رسد به انسان کامل و چه رسد به اشرف‏ مخلوقات.

پیامبر آرام و آهسته سخن مى‏ گفت و هیچ گاه فریاد نمى‏ زد و صدا را بلند نمى‏ کرد. و مجلس آن حضرت نیز از چنان آرامشى‏ برخوردار بود که عین ادب و تواضع است و کسى در مجلس پیامبر بلند سخن نمى‏ گفت «و اغضض من صوتک‏» و دستور هم همین بود که ‏کسى صدایش را بالاتر از صداى رسول الله نکند «لاترفعوا اصواتکم‏فوق صوت النبى‏» و چون خود حضرت آهسته و آرام سخن مى‏گفت لذا مجلسش بسیار آرام و باوقار بود که حتى صداى به هم زدن بال ‏پرنده به گوش مى‏ رسید. «لایقطع على احد کلامه‏» هرگز سخن کسى را قطع نمى‏ کرد و تاشخصى مشغول سخن گفتن بود، به او خوب گوش مى‏ داد و پس از تمام‏ شدن سخنش آرام پاسخش را مى‏ گفت. و چنان اصحابش را تربیت کرده ‏بود که هرگاه لب مبارکش به سخن وا مى‏شد، تمام حاضران ساکت‏ میشده و سرا پا گوش میشدند «کان على رووسهم الطیر» و هرگاه‏ سخن حضرت تمام مى‏ شد بدون آنکه سخنانشان با هم تزاحم کند، با هریک به نوبت‏ حرف مى‏ زد.

منبع:

فضایل و سیره فردی رسول خدا(صلّي اللَّه عليه و آله و سلّم)- گوشه ای از اخلاق عظیم پیامبر- استاد محمد جواد مهری