عبادت جز به خدمت خلق نیست!!؟(رفع یک شبهه)

عبدالرحمن

بسم الله الرحمن الرحیم

لطفا با حوصله بخوانید.

در اخبار شاهان پیشینه هست

که چون تُکله (1)

بر تخت زنگی نشست

به دورانش از کس نیازرد کس

سَبَق بُرد(2)

اگر خود همین بود و بس

چنین گفت یک ره (3)

به صاحبدلی که عمرم به سر رفت، بی حاصلی

[b]بخواهم به کُنج عبادت نشست

که دریابم این پنج روزی که هست

چو می بگذرد مُلک و جاه و سریر

نبُرد از جهانْ دولت، الّا فقیر

چو بشنید دانای روشن نَفَس

به تندی برآشفت کای تُکله، بس!

عبادت (4) بجز خدمت خلق نیست

به تسبیح و سجّاده و دلق نیست

تو بر تخت سلطانی خویش باش

به اخلاق پاکیزه، درویش باش

به صدق و ارادت، میان بسته دار(5)

ز طامات (6)

و دعوی، زبان بسته دار قدم (7)

باید اندر طریقت، نه دَم

که اصلی ندارد دَمِ بی قدم(8)

بزرگان که نقد صفا داشتند

چنین خرقه زیر قبا داشتند.(9)

خداوند در قرآن کریم، هدف از خلقت انسان را عبادت خود ذکر کرده است، آنجا که می فرماید:

و جِنّ و اِنس را نیافریدم، جز برای آنکه مرا بپرستند.(10)

اسلام، دینی است کامل و همه جانبه نگر که همه نیازهای فردی و اجتماعی انسان را در نظر داشته است و اگر به دستورات آن عمل شود، سعادت دنیا و عقبا را در پی دارد. عبادت نیز همچون دیگر دستورات آیین اسلام، هم جنبه فردی دارد و هم جنبه اجتماعی. اسلام، زُهد صوفیانه به معنای از مردم بُریدن و کُنج عبادت گُزیدن را به شدّت رد کرده و مسلمانان را از آن باز داشته است.(11)

لذا می بینیم که به جا آوردن نماز نیز - که بهترین و نزدیک ترین راه ارتباط با معبود است - به صورت دسته جمعی توصیه شده است و فرد در کنار جمع، با خدای خویش خلوت کرده، راز و نیاز می کند.
بارزترین جنبه اجتماعی عبادت، خدمت به مردم و برآوردن نیازهای آنان است. پیامبران الهی و امامان معصوم، دلسوزترین و خدمتگزارترین انسانها نسبت به جامعه بوده اند و برای هدایت مردم و
در آسایش بودن آنها مشکلات طاقت فرسایی را به جان می خریده اند. قرآن کریم، درباره پیامبر اسلام می فرماید:
به درستی که برای شما پیامبری از خودتان آمد که بر او دشوار است شما در رنج بیفتید، به (هدایت) شما حریص، و نسبت به مؤمنان، دلسوز و مهربان است.(12)

در روایات مختلف نیز بر اهتمام ورزیدن بر امور مسلمانان و رفع گرفتاریهای آنها تأکید فراوان شده است. پیامبر خدا در این باره فرموده است:
کسی که هر روز به امور مسلمانان همّت نگمارد، مسلمان نیست.(13)

همچنین از ایشان درباره محبوب ترینِ بندگان نزد خداوند، سؤال شد. فرمود: «محبوب ترین بندگان نزد خداوند، آن کسی است که سودش بیشتر به مردم برسد».(14)

مولانا جلال الدین محمد بلخی در مثنوی این چنین به این روایت اشاره کرده است:
از تَرَهُّب (15)

نهی کرده ست آن رسول
بدعتی چون درگرفتی ای فضول!
جمعه شرط است و جماعت در نماز
امر معروف و ز منکر احتراز
رنج بدخویان کشیدن زیر صبر
منفعت دادن به خلقان همچو ابر
خیر ناس آن ینفعُ الناس ای پدر
گرنه، سنگی، چه حریفی با مَدَر(16) (17)

همچنین از آن حضرت روایت شده است:
هر مسلمانی که گروهی از مسلمانان را خدمت کند، خداوند به تعداد آنها در بهشت به او خدمتکار می دهد.(18)

عبادتی نبُود در جهان از آن بیشی
که مرهمی نهی از لطف بر دل ریشی
به زیر پای تو جبریل، بالْ فرش کند
اگر پیاده شتابی به کار درویشی.

در اسرار التوحید، در احوال شیخ ابو سعید ابوالخیر آمده است:

شیخ را گفتند: فلان کس بر روی آب، راه می رود. گفت: «سهل است. بَزَغی (19) و صعوه ای (20) نیز برود». گفتند: فلان کس در هوای پرّد. گفت: «مگسی و زغنه ای (21) (هم )می پرد». گفتند: فلان کس در یک لحظه از شهری به شهری می شود. شیخ گفت: «شیطان نیز در یک نَفَس از مشرق به مغرب می شود. این چنین چیزها را بس قیمتی نیست. مرد، آن بُود که در میان خلق بنشیند و برخیزد و بخُسبَد و بخورَد و در میان بازار، در میان خلق، داد و ستد کند و با خلق بیامیزد و یک لحظه به دل از خدای غافل نباشد».(22)

در روایتی از امام صادق(علیه السلام) آمده است که فرمود: «مؤمنان، خدمتکار یکدیگرند». سؤال شد: چگونه خدمتکار یکدیگرند؟ فرمود: «به یکدیگر سود می رسانند».(23)

در روایت دیگری می خوانیم:
مردم، خانواده خدایند. هر کس برای این خانواده سودمندتر باشد، ادّعایش در دوستی خدا، صادق تر است.(24)

مولانا در مثنوی، این گونه به این روایت، اشاره کرده است:
ما عیال حضرتیم و شیرخواه
گفت: الخلق عیالٌ للإله.(25)

مولای متّقیان علی(علیه السلام)، که خود نمونه والای ایثار و گذشت و خدمتگزاری به مردم بود و بزرگواریها و احسان ایشان به دیگران باعث شد تا سوره «هل أتی» در شأن او نازل شود، در سفارش به یکی از فرزندانش می گوید:
برای دوستت، جان و مالت را ببخش.(26)

عبادتی بی رقیب

اکنون، پس از توضیحاتی که گذشت، به شعر آغازین بحث برمی گردیم و مصراع مورد نظرمان که: «عبادت، بجز خدمت خلق نیست».

هرچند باید گفت که سعدی در اینجا اغراق ادبی کرده است و حقیقت این است که خدمت کردن به خلق، یکی از مصادیق بارز عبادت است ، ولی روایات متعدّدی که درباره حقوق برادران (انسانها) بر گردن یکدیگر در متون دینی آمده و مراجعه به سنّت و سیره پیامبر خدا و ائمه اطهار، از شدّت این اغراق، بسیار می کاهند که به برخی از آنها اشاره شد.
وقتی می بینیم که در روایتی از امام صادق(علیه السلام) آمده است: «رفتن مسلمان در پیِ کار برادر مسلمان خویش، از هفتاد بار طوافِ خانه خدا بهتر است»(27)

و یا در نقل دیگری از ایشان می خوانیم که: «اگر کسی نسبت به حقوق برادران دینی خود، کوتاهی کند و آنان را در اموال خود، شریک نسازد و آشکار و نهان امر خود را با ایشان در میان ننهد و در مال و منال دنیا، تنها خود بهره گیرد، به جُرم آنکه در احسان نسبت به برادران خود تقصیر کرده، معرفت از او سلب می شود»،(28)
جای تردیدی باقی نمی مانَد که احسان و خدمت به خلق، در واقع عبادتِ خداست و هر کس به مردم و خصوصاً به مردم محروم، بیشتر خدمت کند، به خالق خود نزدیک تر شده و به بساط اُنس و قرب و محبّت او بیشتر راه می یابد.
بر این اساس است که می بینیم در آثار سعدی و خصوصاً در بوستان - که سعدی در آن، مدینه فاضله خویش را ترسیم کرده است - ، احسان و نیکوکاری، بسیار شریف و ستودنی و والاست، چنان که به پیری که در راه حجاز، در اثر زیادی عبادت، دچار عُجب شده، ندا می رسد:

مپندار اگر طاعتی کرده ای
که نُزْلی (29)
بدین حضرت آورده ای
به احسانی آسوده کردن دلی
بِه از اَلف رکعت (30)
به هر منزلی.(31)
از نگاه او ارزش و فضیلت انسان، به سود و خدمتی است که از او به دیگران رسیده است. آنکه زر می اندوزد و دلش بر احوال آدمیان نمی سوزد، از انسانیت بی بهره است و به قول سعدی:
اگر نفع کس در نهاد تو نیست
چنین جوهر و سنگ خارا یکی است.(32)
در عالم بوستان، همه افراد با یکدیگر همدلی می ورزند و همدردی. به همین سبب در قحطسال دمشق، مردی با آنکه خود نیازمند نیست، به خاطر رنج دیگران، از او استخوانی مانده و پوستی و غم بینوایان، رُخ او را زرد کرده است و در خشکسالی، عمر بن عبدالعزیز، نگین انگشتری اش را به سیم می فروشد، بدان دلیل:
که زشت است پیرایه بر شهریار
دلِ شهری از ناتوانی فگار(33)
مرا شاید انگشتری بی نگین
نشاید دل خلقی اندوهگین.(34)

حقوق برادران

رعایت حقوق برادران دینی، از چنان اهمّیتی برخوردار است که اگر کسی آنها را رعایت نکند، از دین خارج می شود. برای روشن شدن مطلب، روایتی را که از امام صادق(علیه السلام) در این باره نقل شده، به اختصار از داستان راستان می آوریم.
حکایت بدین گونه است که عبدالأعلی نامی، از کوفه عازم مدینه می شود و سؤالاتی را به صورت مکتوب خدمت امام صادق(علیه السلام) عرضه می دارد و پاسخ آنها را دریافت می کند ؛ امّا حضرت، پاسخ سؤال شفاهی او را در مورد حقوق مسلمان بر مسلمان دیگر، بدون پاسخ می گذارد. عبدالأعلی، هنگام برگشت به کوفه، مجدداً خدمت امام صادق(علیه السلام) می رسد و سؤال را دوباره مطرح می کند. حضرت می فرماید: «من عمداً به آن پاسخ ندادم!» و وقتی دلیل آن را می پرسد، می فرماید: «زیرا می ترسم حقیقت را بگویم و شما بدان عمل نکنید و از دین خدا خارج شوید».
آن گاه ایشان چنین به سخنان خود ادامه می دهد: «همانا از سخت ترین تکالیف الهی درباره بندگان، سه چیز است: یکی رعایت عدل و انصاف میان خود و دیگران، آن اندازه که با برادر خود چنان رفتار کند که دوست دارد با خودش چنان رفتار شود ؛ دوم اینکه مال خود را از برادران مسلمان، مضایقه نکند... سوم، یاد خداست...».(35)

مَرام اهل معرفت

به گواهی تاریخ، پس از انبیا و امامان معصوم، کوشاترینِ افراد در اهتمام ورزیدن به امور جامعه انسانی، علما و بزرگان عرصه دین و عرفان و معرفت بوده اند که همواره در دلِ جامعه و با مردم زیسته اند و در رهانیدن آنها از قید و بند مشکلات زندگی، بزرگ ترین رنجها و مصائب را به جان خریده اند و به دیگران نیز توصیه کرده اند.
پیر و مراد ما حضرت امام خمینی(رحمة الله علیه) در وصیّتنامه اخلاقی خویش به فرزندشان فرموده اند:
پسرم! از زیر بار مسئولیت انسانی که خدمت به حق و در صورتِ خدمت به خلق است، شانی خالی مکن.(36)
یکی از دغدغه های همیشگی ایشان در زمان حیاتشان، رفع گرفتاری مردم بود و همواره مسئولان را بدین امر، فرامی خواندند.
کم نبوده اند عالمان عارفی که تمام عمر را در نهایت قناعت پیشگی گذرانده اند تا همسایگان و اطرافیان آنها رنج و فقر کمتری تحمّل کنند. درباره حاج میرزا علی آقا قاضی، استاد عرفان علامه طباطبایی، نقل شده که در نزدیکی خانه ایشان، میوه فروش بی بضاعتی بوده است و مرحوم قاضی، همیشه میوه ها و سبزیجات پلاسیده وی را خریداری و مصرف می کرده است.
روزی یکی از شاگردان وی که شاهد جدا کردن کاهوهای نامرغوب توسط ایشان بوده، از علّت آن می پرسد. ایشان می گوید: «آقاجان! این مرد فروشنده، شخص بی بضاعت و فقیری است. گاه گاهی به او کمک می کنم و نمی خواهم به او چیزی بلاعوض داده شود تا عزّت و آبرویش از بین برود و در ضمن، خدای ناخواسته به مجّانی گرفتن هم عادت کند. برای ما هم فرقی نمی کند که کاهوی لطیف و نازک بخوریم یا از این کاهوها!».(37)
در شرح زندگی شیخ جعفر کاشف الغطا نوشته اند که آن قدر به مستمندان رسیدگی می کرد و در رفع مشکلات آنان فعّال بود که گاه دیده می شد هرچه داشت، انفاق کرده و وقتی از همه جا دستش کوتاه می شد، خانه مسکونی خویش را رهن می گذاشت و پولش را به فقرا می بخشید.(38)
در شرح حال شیخ انصاری آمده است که دستگیری از فقرا و بینوایان را جزء وظایف حتمی خود می دانست و با لباس مبدّل به درِ خانه آنان می رفت. از افراد مختلف نقل شده که در یکی از محلاّت دزفول، مستمند عاجزی بود که شیخ، هر شب شام خود را به آن فقیر می داد و با شکم گرسنه می خوابید.
یکی از علما می گوید نزد شیخ انصاری رفتم و برای سیّد فاضلی که مستمند بود و همسرش بیمار شده بود، کمک خواستم. گفت: «چیزی ندارم، جز مبلغی برای نماز و روزه استیجاری. خوب است دو سال عبادت استیجاری به او بدهم». گفتم که فلانی از خانواده شریفی است و تاکنون چنین کارهایی نکرده است. شیخ، تأمّلی کرد و گفت: «پس من خودم دو سال عبادت به جا می آورم و اُجرتش را به شما می دهم به آن سیّد بدهید!»، و چنین کرد.(39)

1 . پسر اتابک زنگی، از سلسله اتابکان سلغُری فارس.
2 . سَبَق بردن: سبقت جُستن و بر دیگران پیشی گرفتن.
3 . یک ره: یکبار .
4 . در بعضی نسخ به جای عبادت، طریقت آمده است.
5 . میان بسته دار: آماده باش .
6 . طامات: سخنان گزافه و بیهوده .
7 . قدم: اقدام، عمل .
8 . دَم: سخن، حرف .
9 . بوستان سعدی، تصحیح: غلامحسین یوسفی، تهران: خوارزمی، 1369، اوّل، ص 55 .
10 . ذاریات، آیه 56 .
11 . لا رَهبانیة فی الإسلام. (دعائم الاسلام، ج 1، ص 193)
12 . توبه، آیه 128 .
13 . أصول الکافی، ج 3، ص 238 .
14 . همان، ص 239 .
15 . ترهّب: زهدپیشگی، راهب شدن.
16 . مَدَر: کلوخ. چه حریفی با مَدَر: چرا که با کلوخ برابری .
17 . مثنوی، دفتر ششم، بیت 479 - 482 .
18 . میزان الحکمة، محمّد محمدی ری شهری، ح 4630 .
19 . بَزَغ: قورباغه، وَزَغ .
20 . صعوه: مرغی کوچک .
21 . زغنه: مرغی شکاری .
22 . اسرار التوحید، محمّد بن منوّر مِیهنی، تصحیح: محمّدرضا شفیعی کَدکَنی، تهران: آگاه، 1366، اوّل، ص 99 .
23 . میزان الحکمة، ح 4632 .
24 . الجامع الصغیر، ج 2، ص 11؛ دعائم الاسلام، ج 1، ص 320 .
25 . مثنوی، دفتر اوّل، بیت 2295 .
26 . الخصال، ص 147 .
27 . مصادقة الأخوان، شیخ صدوق، ترجمه: سیّد محمّد مشکوة، ص 39 .
28 . قسمتی از حدیثی طولانی درباره حقوق برادران دینی است. برای اطّلاع بیشتر، ر.ک: بحارالأنوار، ج 7، باب 85 .
29 . نزل: غذا و جز آنکه برای میهمان آورند. در اینجا یعنی: تحفه و توشه راه .
30 . اَلف رکعت: هزار رکعت نماز.
31 . بوستان، ص 83 - 84 .
32 . همان، ص 62 .
33 . فگار: آزرده .
34 . بوستان، ص 54 .
35 . ر.ک: داستان راستان، مرتضی مطهری، ج 2، ص 207 - 209 .
36 . صحیفه نور، ج 22، ص 359 .
37 . ر.ک: سیمای فرزانگان، رضا مختاری، ص 349 .
38 . همان، ص 358 - 359 .
39 . همان، ص 260 .

منبع

قصدم از زدن این تاپیک این بود

اگر جمله تیتر این تاپیک به عنوان یک ضرب المثل در آمد در مقابل عبادت صوفیانه دور از اجتماع بود نه عبادت واقعی

متاسفانه از همین جمله گاهی ضد خود عبادت کردن استفاده می شود

جملاتی مشابه نیز مانند:این مسیحیا مسلمان تر از ما هستند و غیره از همین دست است.

اگر یک نفر اسلام را اجرا نکند که اصلا مسلمان نیست که بخواهیم او را با غیر مسلمان مقایسه کنیم

ولی این تضعیف جایگاه مسلمانی هم کار درستی نیست

شاید نکته ای کوچک بود ولی بعضی اوقات همین پُتکی می شود بر سر اهل عبادت

شخصی خودش اصلا در فاز کمک نیست ولی برای کوبیدن اهل عبادت از چنین جملاتی سوء استفاده می کند در حالی که قرار نیست کمک به دیگران علنی باشد.

امامان ما که نهایت عبادت خدا بودند در کنارش بهترین کمک کنندگان به خلق خدا بودند

امیدوارم منظورم را از ایجاد این تاپیک متوجه شده باشید

با تشکر

aboutorab

سلام

مطلب عالي و تاثيرگذار

فقط اگه ميشد كوتاه و مختصرتر بود خيلي عالي تر ميشد .

[/b]

[b]موفق باشيد

يا علي عليه السلام [/b]