دعای ندبه و فرقه کیسانیه(شبهه و جواب)

[عبدالرحمن]

بسم الله الرحمن الرحیم

سوال:

دعای ندبه از کجا آمده؟ ودر ضمن در دعاى ندبه خطاب به امام زمان عجل الله تعالي فرجه الشريف عرض مي‌کنيم: «اي کاش مي‌دانستم كدام سرزمين تو را در بر گرفته است، قرارگاهت كجاست؟ در كوه رضوى يا ذى طوى؟» براي برخي اين پرسش پيش آمده که در اين دعا چرا سراغ حضرت مهدى عجل الله تعالي فرجه الشريف را در ذى طوى و كوه رضوى مى‌گيرند كه جايگاه محمد حنفيه (امام زمان فرقه كيسانيه) است و معتقدند که وي در اين كوه از انظار مخفى شده و از آنجا ظهور خواهد نمود. مطالعه دقيق متن دعاى ندبه كه به تصريح و ترتيب از ائمه ما نام نمى‌برد و پس از حضرت امير ـ كه به تفصيل از مناقب و فضايل وى سخن گفته شده ـ ناگهان و بى واسطه به امام غايب خطاب مى‌كند، اين شبهه که دعاي ندبه اشاره به عقايد فرقه کيسانيه دارد را بيشتر در ذهن طرح مى‌كند.

جواب:

يكي از دانشمندان اسلامي به نام حاج شيخ عباسعلي اديب اصفهاني، كتابي به نام وظائف الشيعه در شرح دعاي ندبه نوشته است. در مقدمه آن كتاب مي فرمايد: مرحوم محدث نوري كه در فن رجال و حديث استاد و اهل خبره است در كتاب تحيه الزائر مي فرمايد اين دعا در سه كتاب نقل شده است:
۱- مصباح الزائر، علي بن طاووس
۲- مزار كبير، شيخ محمد بن المشهدي
۳- مزار قديم.
و هر سه كتاب از شيخ ابوالفرج محمد بن علي بن يعقوب بن اسحاق بن ابي قره القناني الكاتب نقل مي كنند و او از كتاب ابي جعفر محمد بن حسين بن سفيان البزوفري نقل مي كند كه اين دعا از حضرت مهدي(عجل الله تعالی فرجه الشریف) به ما رسيده است.
ناقلين حديث همه افراد معتبر و شايسته و اهل تقوا مي باشند و بعد از اين كه شرح حال تك تك افراد را بررسي مي نمايد، در خاتمه مي فرمايد: يا اين كه سند اين دعاي شريف نسبت به دعاها و زيارات مأثوره (يعني وارده از معصومين) برابر بلكه بالاتر است مضامين و عبارات لطيفه آن نيز بهترين شاهد است كه از مطلع انوار ائمه اطهار صادر شده است.

اما دعاى ندبه، به حق يكى از دعاهاى جالب و پر معنى است. از نظر فصاحت بسيار فصيح و روان و حساب شده و متين است و از نظر محتوا بايد گفت يك دعاى علمى، انقلابى، عقيدتى و سياسى و در عين حال پر احساس و عاطفى است و اگر درست به مفهوم آن آگاهى حاصل شود، مى‌تواند منبع الهام بخشى براى مبارزات اجتماعى بر ضد ظلم باشد (البته به شرط آگاهى، نه به صورت تخدير). در آغاز دعا نخست اشاره‌اى به فلسفه بعثت پيامبران مي‌شود و سپس به صورت گذرا به تاريخچه آنان و مقامات مختلف هر يك مي‌پردازد و سپس بطور مشروح‌تر از قيام پيامبر اسلام صلي الله عليه و آله و سلم و مقامات آن بزرگوار و سپس خلافت بلافصل اميرمؤمنان على عليه السلام بحث مي‌شود و با دلايل و مدارك زنده و قاطع از آيات و رواياتى كه مورد قبول همه فرق اسلامى است به آن اشاره مي‌شود و به علل مخالفت برخي از امت با اهل‌بيت و خاندان پيغمبر و شهادت و كشتار و تبعيد آنان مي‌پردازد به طوري كه قلوب را كاملاً متوجه به قيام مهدى عجل الله تعالي فرجه الشريف مى‌نمايد و از آن پس با لحنى عاشقانه و آميخته با هيجان خاص روحى و عميق‌ترين احساسات انسانى، خطاب متوجه ولى عصر عجل الله تعالي فرجه الشريف مى‌شود و ضمن ابراز اشتياق شديد به قيام حضرتش، برنامه اصلاحى و انقلابى او تشريح مى‌شود و بعد با چند نيايش زنده و مؤثر، دعا پايان مى‌پذيرد.
اين از نظر محتويات دعا، اما اين كه بعضى پنداشته‌اند كه اين دعا شباهتى با عقايد كيسانيه دارد، كاملاً مردود است و قبلاً لازم است چند جمله كوتاه در معرفى مذهب كيسانيه ذكر كرده و سپس شواهد رد پندار بالا را از خود دعا استخراج كنيم. كيسانيه آنچنان كه در كتب عقايد و مذاهب آمده است، يك فرقه شيعه چهار امامى بوده است كه پس از حضرت على و امام حسن و امام حسين عليهم السلام صحبت از امامت محمد حنفيه مي‌گردد و گفته مى‌شود علت اين كه آنها را كيسانيه مى‌نامند اين است كه يكى از هوا خواهان سر سخت اين مذهب، شخصى به نام كيسان بوده است كه خود را از علاقمندان على عليه السلام معرفى مى‌كرد. گرچه كيسانيه، خود منشعب به شعبه‌هايى شده‌ است، ولى شعبه مشهور آنها عقيده دارند كه محمد حنفيه هم اكنون زنده است و در كوه رضوى در اطراف مدينه در نقطه دور افتاده‌اى زندگى مى‌كند و خداوند آب آشاميدنى و عسلهاى كوهى را در اختيار او قرار داده و او مهدى منتظر است.
دعاى ندبه با صراحت تمام، مذهب كيسانيه را نفى مى‌كند و با عقايد شيعه اثنى عشرى كاملاً منطبق است؛ زيرا:
1- در عباراتي از دعاى ندبه درباره نسب حضرت مهدى عجل الله تعالي فرجه الشريف مى‌خوانيم: و ابن خديجة‌الغراء و ابن فاطمه الكبرى... و جدته الصديقه الكبرى فاطمة بن محمد صلي الله عليه و آله و سلم يعنى او از فرزندان خديجه و فاطمه عليهم السلام است. در حالى كه محمد بن حنفيه؛ هيچ گونه نسبتى با خديجه و حضرت فاطمه (رحمة الله علیه) دخت پيامبر اسلام صلي الله عليه و آله و سلم ندارد؛ چه اين كه مادرش خوله حنفيه، دختر جعفر بن قبس بود و نه ارتباطى با خديجه داشت و نه با فاطمه زهرا عليهم السلام. با اين حال، جاى تعجب است كه كسى براى دعاى ندبه شباهتى به عقايد كيسانيه قائل شود. اگر فرضاً كلمه «رضوى» ايجاد شبهه‌اى كند (كه خواهيم ديد نمى‌كند) اين عبارات صريح، هرگونه شبهه‌اى را برطرف مي‌سازد.
2- در اين دعا بعد از جمله اين «ابناء الحسين» مى‌خوانيم:
«صالح بعد صالح و صادق بعد صادق اين السبيل بعد السبيل، اين الخيرة بعد الخيرة، اين الشموس الطالعه، اين الاقمار المنيرة، اين الانجم الزاهره، اين اعلام الدين و قواعد العلم اين بقية الله؛ كجا هستند فرزندان امام حسين عليه السلام، صالحى پس از صالح ديگر و راستگويى پس از راستگوى ديگر، كجا هستند راه‌هاي به سوى خدا پس از ديگرى، انتخاب شده‌اى (از سوى خدا) پس از ديگرى، كجا هستند خورشيدهاى درخشان و ماه‌هاى تابان و ستارگان فروزان و پرچم‌هاى آيين حق و پايه‌هاى علم و دانش؟» سپس جمله را به صورت مفرد آورده و مى‌گويد: «كجاست آن كسى كه خدا او را ذخيره كرده است؟» اين جمله‌هاى مكرر به روشنى مى‌گويد بعد از امام حسين عليه السلام امامان متعددى بوده‌اند كه يكى پس از ديگرى، براى اصلاح امت و دعوت به سوى خدا و بسط علم و دانش قيام کرده‌اند تا نوبت به آخرين ذخيره الهى رسيده است.
با اين حال آيا مى‌توان شباهتى براى دعاى ندبه با عقايد كيسانيه ـ آنها كه نه براى فرزندان امام حسين عليه السلام منصبى قائل هستند و نه غير از محمد بن حنفيه امامان ديگرى را به رسميت مى‌شناسند ـ پيدا كرد؟ آيا جاى تعجب نيست كه گفته مي‌شود پس از ذكر ولايت على عليه السلام مطلب، بريده شده و امامان ديگر ناديده گرفته شده‌اند و تنها سخن از مهدى به ميان آمده و اين مناسب عقيده فرقه كيسانيه است؟ آيا اين ده جمله پى در پى درباره امامان ديگر، تنها به خاطر اين كه اسمشان صريحاً برده نشده، كافى به نظر نمى‌رسد؟ آيا براى نفى عقايدكيسانيه ده جمله كم است؟
3- در ضمن جمله‌هاى «بنفسى انت من مغيب لم يخل منا بنفسى انت من نازح ما نزح عنا» خطاب به ولى عصر عجل الله تعالي فرجه الشريف مى‌گوييم: «جانم به فدايت كه پنهانى، ولى در ميان ما هستي، جانم به فدايت که اگرچه دوري اما از ما جدا نيستى». در اين دو جمله، حضرت را در ميان خود و نزديك به خود معرفى مى‌كنيم و اين خود مى‌رساند كه غيبت او به اين معنى نيست كه همچون يك موجود نامرئي و در مكان خاصى از چشم‌ها پنهان باشد، بلكه به صورت ناشناس در اجتماعات، رفت و آمد دارد و تنها محل ثابتى براى او نيست.
4- از آنچه در بالا گفتيم روشن شد كه فقرات اين دعا، يكى پس از ديگرى عقيده فرقه خرافى كيسانيه را نفى مى‌كند و با عقيده شيعه اثنى عشرى كاملاً منطبق است. تنها چيزى كه باقى مى‌ماند وجود كلمه «رضوى» در يكى از جمله‌هاى اين دعاست كه نكته آن با مراجعه به مدارك و منابع اسلامى روشن مى‌گردد. توضيح اين كه: ياقوت حموى بغدادى، نويسنده معروف در كتاب «معجم البلدان» درباره رضوى نوشته است: «رضوى كوهى است در اطراف مدينه و پيغمبر اكرم صلي الله عليه و آله و سلم درباره اين كوه فرمود: رضوى كوهى است كه خدا از آن راضى و خشنود است.» بغدادي بعد از نام بردن از كوه‌هاى مقدس ديگر ادامه داده است: «عرام بن اصبع سلمى گفته است: رضوى كوهى است كه از ينبع يك روز فاصله دارد و در هفت منزلى مدينه است و يكى از كسانى كه اين كوه را سير كرده به من اطلاع داد كه آب فراوان و درختان بسيار دارد و اين همان كوهى است كه طايفه كيسانيه مى‌پندارند محمد بن حنفيه در آن اقامت دارد و زنده است.» و اما ذى طوى كه بعد از كوه رضوى در دعاى ندبه آمده، يكى از كوه‌هاى اطراف مكه است كه در راه تنعيم قرار دارد و يك فرسخ از مكه فاصله دارد و از آنجا خانه‌هاى مكه ديده مى‌شود. در روايتى از امام باقر عليه السلام هم وارد شده است: «حضرت قائم عجل الله تعالي فرجه الشريف از طريق ذى طوى وارد سرزمين مكه مى‌شود و نخست با مجاهدانى به تعداد مجاهدان بدر به كنار خانه كعبه مى‌آيد و پرچم انقلاب و پيروزى را در آنجا برمى‌افرازد.»
از آنچه در بالا گفته شد، نتيجه مى‌گيريم كه رضوى از كوه‌هاى مقدس است؛ همان گونه که در روايات پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم آمده است: «مقدس بودن يك سرزمين يا يك كوه يا مثلاً حجر الاسود به خاطر جهت‌هاي تاريخى و حوادث مهمى است كه در طول تاريخ بشر براى آنها گذشته و مربوط به صحنه‌هاى فداكارى مردان خداست كه به خود ديده است». بنابراين كوه رضوى پيش از آنكه در عقايد كيسانيه نقشى پيدا كند، در سخنان پيامبر وارد شده است، بلكه شايد انتخاب اين كوه از طرف كيسانيه براى عقايد خود به خاطر همان قداست آن بوده تا رنگ قداست به معتقدات باطل خود بدهند. شاهد ديگر اين سخن، ذكر كوه ذى طوى كه در نزديكى مكه است، مى‌باشد؛ زيرا ذى طوى به هيچ وجه دخالتى در عقايد كيسانيه ندارد و از همه گذشته، كلمه «أم غيرها» است (يعنى غير اينها) و اين خود دليل بر اين است كه حضرت مهدى عجل الله تعالي فرجه الشريف بر خلاف پندار كيسانيه محل خاصى ندارد و در شهرها و كوه‌ها و نقاط مختلف جهان ممكن است رفت و آمد داشته باشد و همچون جدش پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم كه گاهى در جبل النور و غار حرا و زمانى در كنار خانه كعبه و زمانى در ميان مردم مكه يا مدينه بود، حضرت مهدى عجل الله تعالي فرجه الشريف نيز ممکن است در نقاط مختلفى به سر برد و گاهى نيز در ميان ما بوده باشد.


منبع: پاسخ به پرسشهاى مذهبى، نوشته حضرات آيات، ناصر مكارم شيرازى و جعفر سبحانى.