پناهيان: نگاه عاميانه به موضوع انتظار موجب تأخير فرج مي‌شود.

[مرهم]

نگاه عاميانه چيست؟
تلقي‌هاي عاميانه، ممكن است دربارۀ هر چيزي پديد بيايد. هم‌اكنون نيز بسياري از موضوعات و مسائل علمي در رشته‌هاي مختلف، در افكار مردم گرفتار تلقي‌هاي عاميانه‌اند. در اين ميان، موضوعات معنوي كه از پيچيدگي و پنهاني‌هاي خاصي برخوردارند، بيش از هر موضوعي در معرض برداشت‌هاي عاميانه قرار دارند.

نگاه عاميانه كه در همۀ جوامع و فرهنگ‌ها جريان دارد، به عوام اختصاص ندارد. گاهي از اوقات تحصيل‌كرده‌ها و خواص جامعه نيز دچار عوام‌زدگي مي‌شوند؛ خصوصاً وقتي در موضوعاتي وارد مي‌شوند كه اطلاعات و تحصيلات علمي آنها با موضوع مورد نظر تناسبي نداشته باشد، در حالي كه انديشمندان و تحصيل‌كرده‌ها علي‌القاعده بايد از عوام‌زدگي مصون باشند. به همين دليل وقتي يك عالم دچار عوام‌زدگي مي‌شود، گروه بيشتري از مردم را به دنبال خود مي‌كشاند؛ و بيش از عوام مي‌تواند نگاه عاميانه را ترويج دهد.

1. پيچيدگي نگاه عميق
ترويج يك نگاه عاميانه، مي‌تواند عوامل متعددي داشته باشد. يكي از عوامل طبيعي آن قابل پذيرش‌تر بودن نگاه سطحي نسبت به يك نگاه ژرف و عميق است كه از پيچيدگي‌هاي خاصي برخوردار بوده و درك آن براي عوام دشوار مي‌باشد.

2. تمايل هواي نفس به نگاه سطحي
يكي ديگر از عوامل ترويج نگاه سطحي و غلط آن است كه معمولاً چنين ديدگاه‌هايي با اهواء نفساني بيشتر تطبيق دارند؛ و هواي نفس، به صورت پنهان يا پيدا انديشۀ انسان را به همراهي و حتي دفاع از سخن غلط وامي‌دارد.

3. دامن زدن توسط سودجويان
البته هميشه كساني هم پيدا مي‌شوند كه از شيوع برخي تفكرات عاميانه در ميان مردم سود مي‌برند و طبيعتاً به آن دامن مي‌زنند؛ چرا كه بهترين راهِ به بردگي كشيدن انسان‌ها تخريب آگاهي‌هاي آنها و انحراف ايشان از حقايق است؛ كه اين هدف بيشتر در تحريف حقايق از طريق رواج يك نگاه عاميانه رخ مي‌دهد. زيرا بهترين راه غفلت از حقايق مهم عالم، كه از توجه به آنها اجتنابي نيست، اكتفا كردن به نگاه عاميانه و در نتيجه نگرش باطل به حقايق است.

اگرچه در ميان همين نگاه‌هاي عاميانه، آگاهي‌هاي درست بسياري نيز وجود دارد كه هر كدام به گوشه‌اي از حقايق اشاره مي‌كند، اما مشكل اينجاست كه اگر انسان گوشه‌هايي از حرف‌هاي درست را بگيرد، ولي تحليل دقيق و تصور كاملي از كليت آنها نداشته باشد، در معرض برداشت غلط و عوام‌زدگي قرار خواهد گرفت.

آثار سوء نگاه عاميانه
اين عوام‌زدگي آثار سوئي به همراه دارد، از جمله اينكه زمينۀ تحريف و انحراف از دين فراهم ميشود. يكي ديگر از آثار سوء اين است كه حتي اگر اين عوام‌زدگي موجب تحريف و انحراف هم نشود، لااقل موجب بيزاري كساني خواهد شد كه از دقت و موشكافي برخوردارند و ضعف‌هاي نگاه عاميانه را به‌سرعت درمي‌يابند. علاوه بر آن، نجات‌بخش نبودن و بي‌ثمر شدن انديشه‌هاي حيات‌بخش به سبب پديد آمدن و گسترش يك تلقي عاميانه، ضرري غير قابل اغماض است.

آسيب نگاه عاميانه به منجي
خطر و آسيب نگاه عاميانه آن‌گاه كه به موضوع حيات‌بخش و مهمي همچون «منجي» سرايت كند، دو چندان مي‌شود و آسيب‌هاي بيشتري را به همراه خواهد داشت. اين در حالي است كه نگاه عاميانه به موضوع «منجي» به دليل ابهامات و نادانسته‌هاي فراواني كه در مورد آن وجود دارد، جزء رايج‌ترين مسائل همۀ ملت‌هاي معتقد به ظهور منجي به حساب مي‌آيد. اگرچه اين نگاه عاميانه، در ميان پيروان ديگر اديان و مذاهب بيشتر است، ولي رواج اندك آن در ميان مسلمانان زياد محسوب ميشود؛ و نه تنها قابل تحمل نيست بلكه مي‌تواند به موضوع انتظار و مهدويت لطمه‌هاي جدي وارد نمايد.

تصور عاميانه از منجي، در همۀ اديان عالم وجود دارد؛ كسي كه سوار بر مركب خواهد آمد و دنيا را با «اعجاز» دستانش متحوّل مي‌كند و بي‌نياز به همراهي مردم و هوشياري آنها، زمين و زمان را زير و رو كرده و بي‌اعتنا به سنت‌هاي الهي و همۀ آنچه در طبيعت حيات بشر است، سعادت را براي انسان به ارمغان مي‌آورد.

نمونه‌هايي از نگاه عاميانه به منجي
به چند مثال از تصورات عاميانه در خصوص منجي توجه كنيد:
- كساني كه منتظر ظهور منجي هستند، امّا مقدماتي را براي آن لازم نميدانند
- يا از ساز و كار نجات‌بخشِ منجي درك صحيحي ندارند
- و يا چگونگي تداوم حاكميت منجي و رموز بقاي آن را نميشناسند
و موارد ديگري كه ندانستن هر يك از آنها، ما را به منظر عاميانه نزديك مي‌كند. كمترين زيان اين نگاه اين است كه تكليف ما را براي ياري منجي و مقدمه‌سازي براي قيام او معلوم نمي‌كند.

نگاه عاميانه موجب تأخير فرج است
اگرچه اقبال عمومي به منجي و علاقۀ نوع انسان‌ها به اين موضوعِ شريف، بستر مناسبي براي درك عميق‌تر آن به حساب مي‌آيد و بايد از آن به عنوان مقدمه‌اي براي بسط فهم عميق استفاده كرد، ولي وقتي به مجموعۀ منتظران نگاه مي‌كنيد، مي‌بينيد كم نيستند كساني كه درايت لازم را نسبت به منجي ندارند. همين مسأله موجب اشتباهات فراواني در عملكرد امروزين آنها به عنوان افراد منتظر مي‌شود. طبيعتاً اين اشتباهات، نه تنها فرج را جلو نمي‌اندازد و انتظار را ثمربخش نمي‌سازد، بلكه چه بسا موجب تعويق آن نيز بشود.

انسان دردمند و رنج‌كشيده‌اي كه همۀ راه‌هاي نجات را بسته مي‌بيند و توانايي حل مشكلات خود را ندارد، چاره‌اي نميبيند جز آنكه دل به روزنه‌هايي ببندد كه بتوانند او را به منجي اميدوار كنند و مانند غريقي به هر گياهي براي نجات چنگ بزند. طبيعي است در چنين فضايي، بازار سطحي‌نگري‌ها و گمانه‌زني‌هاي عوامانه هم گرم مي‌شود.

نجات از عوام‌زدگي، مقدمۀ نجات از وضعيت موجود
در حالي كه براي تحكيم اميد به فرج و حتي براي نزديك كردن آن و نجات يافتن در آن، بايد ابتدا از همين عوام‌زدگي نجات پيدا كرد؛ و اين مقدمۀ تغيير وضعيت و نجات است. چرا كه ارادۀ خداوند متعال به آن تعلق گرفته است كه انسان‌ها با اقدام آگاهانۀ خود، مقدمه‌ساز تغيير اوضاع عالم بشوند: «إِنَّ اللَّهَ لا يُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّي يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ؛ خداوند سرنوشت هيچ قوم (و ملّتي) را تغيير نمي‏دهد مگر آنكه آنان آنچه را در خودشان است تغيير دهند!» (رعد/ 11)