*|* چهار حدیث کلیدی در باب علم و تعلم *|*

[سیمرغ]

طلب العلم فریضه علی کل مسلم1
اطلبوا العلم من المهد الي اللحد2
اطلبوا العلم و لو بالصين3
الحكمة ضاله المؤمن يأخذها اينما وجدها (كلمة الحكمة ضالة المؤمن فحيث وجدها فهو احق بها)4



" طلب العلم فريضه علي كل مسلم "؛ جستجو و طلب علم بر هر مسلمان واجب است ، هيچ استثنائي ندارد ، حتي از لحاظ زن و مرد هم استثنائي ندارد ، چون مسلم يعني مسلمان ، خواه مرد باشد و خواه زن ، به علاوه اينكه در بعضي از نقلهاي كتب شيعه كه در " بحار الانوار " نقل مي كند ، كلمه و مسلمه هم تصريح و اضافه شده... اين حديث مي فرمايد فريضه علم يك فريضه عمومي است ، اختصاص به طبقه اي يا صنفي يا جنسي ندارد . ممكن است يك چيز مثلا بر جوانان فرض باشد نه بر پيران ، بر حاكم فرض باشد و نه بر رعيت ، يا بر رعيت فرض باشد نه بر حاكم ، وظيفه مرد باشد نه وظيفه زن ، مانند جهاد و نماز جمعه كه فقط بر مردان فرض است ، بر زنان فرض نيست ، اما اين فريضه كه نامش فريضه علم است بر هر مسلماني فرض است و هيچگونه اختصاصي ندارد.

اطلبوا العلم من المهد الي اللحد؛ يعني در همه عمر ، از گهواره تا گور ، در جستجو و طلب علم باشيد ، يعني علم فصل و زمان معين ندارد ، در هر زماني بايد از اين فرصت استفاده كرد . فردوسي اشاره به همين حديث مي كند و مي گويد :
به گفتار پيغمبر راستگوي
زگهواره تا گور دانش بجوي
همان طوري كه حديث اول از لحاظ افراد و از لحاظ جنس و صنف و طبقه اختصاص و محدوديت را برداشت و اين فريضه را از آن نظر تعميم داد ، اين حديث از لحاظ وقت و زمان توسعه و تعميم مي دهد . ممكن است فريضه و تكليفي از لحاظ زمان محدوديت داشته باشد و نشود در هر زماني به او پرداخت . مثلا روزه هاي واجب وقت و زمانش معين است و آن ماه مبارك رمضان است ، و حتي نماز از لحاظ ساعت شبانه روز وقت معيني دارد و فقط در ساعات معين بايد انجام گيرد . حج واجب است اما در همه وقت نمي شود آن را بجا آورد ، موسم معين دارد و آن ماه ذي الحجه است ، ولي فريضه علم محدود به هيچ وقت ، هيچ زمان و هيچ سن و سال نيست و اگر وقت روزه ، ماه رمضان و وقت حج ، ماه ذي الحجه و وقت نماز ظهر مثلا از ظهر تا نزديك غروب است ، وقت تحصيل علم از گهواره تا گور است.

اطلبوا العلم و لو بالصين؛ يعني علم را جستجو و تحصيل كنيد و به دست آورديد ولو در چين ، ولو اينكه مستلزم اين باشد كه به دورترين نقاط جهان مانند چين سفر كنيد . ظاهرا علت اينكه نام چين برده شده اينست كه در آنروز از چين به عنوان دورترين نقاط جهان كه مردم آنروز مي توانستند به آنجاها بروند نام برده مي شده ، و يا علت اينست كه در آن زمان چين به عنوان يك مهد علمي و صنعتي معروف بوده است . اين حديث مي گويد تحصيل علم ، جا و مكان معين ندارد ، همان طوري كه وقت و زمان معين هم ندارد . ممكن است يك تكليف و فريضه از لحاظ جا و مكان محدوديت داشته باشد ، نشود آن را در همه جا انجام داد ، مثلا اعمال حج از لحاظ محل و مكان هم مقيد و محدود است . مسلمانان حتما بايد اعمال حج را در مكه ، در همان سرزميني كه توحيد و اسلام از آنجا طلوع كرد و به ساير جهانيان رسيد ، در اطراف خانه اي كه به دست ابراهيم و فرزند پاك نهادش بنا شد انجام يابد . مسلمانان نمي توانند با هم توافق كنند و نقطه ديگري را براي اعمال حج انتخاب كنند . پس اين تكليف از اين نظر محدوديت دارد ، اما در انجام فريضه علم هيچ نقطه معين در نظر گرفته نشده ، هر جا كه علم هست آنجا جاي تحصيل و به دست آوردن است ، مي خواهد مكه باشد يا مدينه ، مصر باشد يا شام يا عراق ، يا دورترين نقاط جهان ، مي خواهد در مشرق باشد يا مغرب . يك سلسله احاديث داريم در باب فضل مهاجرت و مسافرت براي علم به نقاط دوردست ، و حتي آيه كريمه " و من يخرج من بيته مهاجرا الي الله و رسوله ثم يدركه الموت فقد وقع اجره علي الله " ( نساء/100 ) به مهاجرت و مسافرت در طلب علم تفسير شده است . در يكي از احاديث معتبر ما وارد شده : لو علمتم ما في طلب العلم لطلبتموه و لو بسفك المهج و خوض اللجج ( بحار ، ج 2 ص 177 ، با كمي اختلاف در تعبير ) . يعني اگر مي دانستيد در نتيجه طلب و تحصيل علم به چه سعادت هائي مي رسيد ، به دنبال آن مي رفتيد ولو به اينكه خون شما در اين راه ريخته شود و يا مستلزم اين باشد كه به درياها وارد شويد و اقيانوسها بپيمائيد .

الحکمة ضاله المؤمن يأخذها اينما وجدها( كلمة الحكمة ضالة المؤمن فحيث وجدها فهو احق بها)؛ جمله اي از رسول اكرم ( ص ) روايت شده به اين عبارت : الحكمة ضاله المؤمن يأخذها اينما وجدها ، يا به اين تعبير : كلمة الحكمة ضالة المؤمن فحيث وجدها فهو احق بها ( بحار الانوار ، ج 2 ص . 99) يعني حكمت گمشده مؤمن است ، و هر كس كه چيزي گم كرده آن را در هر نقطه كه پيدا كند معطل نمي شود و برمي دارد . " حكمت " يعني سخن و مطلب محكم و متقن و منطقي و درست ، يعني دريافت حقيقت . هر قانون و قاعده اي كه با حقيقت وفق دهد و ساخته وهم و تخيلات نباشد " حكمت " است . علي ( ع ) مي فرمايد : الحكمة ضالة المؤمن فاطلبوها و لو عند المشرك تكونوا احق بها و اهله حكمت گمشده مؤمن است پس او را بجوئيد و بيابيد هر چند در نزد يك نفر مشرك باشد . شما كه مؤمن هستيد ، به آن علم و حكمت سزاوارتريد و شايسته آن مي باشيد. و هم آن حضرت فرموده : الحكمة ضالة المؤمن فخذ الحكمة و لو من اهل النفاق ( نهج البلاغه ، حكمت 80 ) . باز هم از اين تعبيرات زياد داریم.


نتیجه
خلاصه ی همه اينها اين است كه در فرا گرفتن علم ، يگانه شرط اين است كه آن علم درست و صحيح و مطابق باواقع و حقیقت باشد ، شما به آن کسی که علم و حکمت را از او فرا می‌گیرید کار نداشته باشید.
بلی یک وقت هست که آدمی در درست بودن و صحیح بودن مطلب تردید دارد . در اینگونه موارد کسانی که اهل تشخیص نیستند نباید به سخن هرکس گوش‌ کنند ، باید دقت کنند که تحت تأثیر و تلقین چه کسی هستند . اگر در این‌ جهت دقت نکنند بسا هست که از آن راه گمراه شوند . ولی یک وقت هست‌ که معلوم است که حرف طرف درست است ، مثلا واقعا یک کشف علمی در طب‌ ، یا در طبیعی ، یا غیر اینها ، مسلم است که درست است . می‌فرماید در این صورت بروید یاد بگیرید . در احادیث ما از زبان حضرت مسیح عیسی بن‌ مریم ( ع ) نقل شده که فرمود : « خذوا الحق من اهل الباطل و لا تأخذوا الباطل من اهل الحق ، کونوا نقاد الکلام » [بحارالانوار ، ج 2 ص . 96 ] . یعنی حق را بگیرید و بپذیرید ولو از اهل باطل ، اما باطل را هرگز نگیرید و نپذیرید ولو از اهل‌ حق . خودتان صراف سخن و سخن‌شناس باشید .
به هر حال این سلسله احادیث ، قید و محدودیت را درباب علم از لحاظ صرف ارتباط ، یعنی از لحاظ کسانی که یک نفر مسلمان علم خود را از آنها فرا می‌گیرد برداشته است . زیرا ممکن است یک وظیفه‌ای از این نظر محدود باشد . مثلا نماز جماعت را باید به یک نفر اقتداء کرد ، اما شرط دارد ، شرطش این است که مسلمان باشد ، مؤمن باشد ، عادل باشد . اما در تعلیم و تعلم هیچیک از این شرطها منظور نشده است.



1. مصباح الشریعه،ص13
2. نهج الفصاحة ص 218
3. بحارالانوار، ج1، ص180
4. بحارالانوار، ج2، ص99
بیست گفتار _ شهید مطهری(رحمة الله علیه)