》¤《 ویژگی های یک مباحثه درست 》¤《

[آوا]

بسم الله الرحمن الرحیم





گاهی وقتها هنگامی که با کسی بحثی می کنیم، در نهایت و در خلوت خودمان فکر می کنیم که چه انسان خوبی هستیم که از حق دفاع می کنیم و چه قدر خوب است که همیشه مدافع خدا و پیغمبر(صل الله علیه و آله) هستیم و در هر بحثی شرکت می کنیم تا حقیقت را اثبات کنیم. اما نمی دانیم که در عمل، کاری خلاف شرع می کنیم و عملمان، نه تنها مقبول نیست، بلکه ناپسند هم هست. می گویید چرا؟ این مطلب را بخوانید تا منظور ما را کامل متوجه شوید.
یک گفتگوی خوب و مباحثه ی پسندیده، از نظر اسلام ویژگیهای خاصی دارد که اگر آنها را رعایت نکنیم، گرفتار جدل یا مراء می شویم. اما جالب است بدانید یک گفتگوی خوب و مقبول در اسلام دارای سه ویژگی اساسی است:


⇦1. هدف: گاهی وقتها ما وارد بحثی می شویم که در آن هدفی جز ضایع کردن و کوچک کردن مخاطب نداریم.
در واقع با این بحث، هرچند از خدا و دین دفاع می کنیم، اما در واقع می خواهیم به طرف مقابل بگوییم که تو نمی فهمی و من حرف درست را می زنم! در این حالت یا هر زمانی که اهدافی به جز رضایت خدا یا آگاه کردن طرف مقابل یا هر نیت پسندیده ی دیگری داشته باشیم، هرچند ظاهر کارمان خوب است، اما چون هدفمان، هدفی غیر الهی است، کارمان هم مقبول نخواهد بود. مانند هر عمل دیگری که نیت، در آن تعیین کننده است.
امام صادق (علیه السلام) می فرمایند:
«کارتان را برای خدا انجام دهید و برای مردم انجام ندهید، که اگر برای خداوند انجام دهید، بر خداست که پاداش آن را بدهد و اگر برای مردم انجام دهید، به سوی خدا بالا نمی رود...»(1)


⇦2. وسیله: حتما جمله ی معروف «هدف وسیله را توجیه نمی کند» را شنیده اید.
جمله ای کاملا سازگار با آموزه های دینی ما که به ما می گوید: هرچقدر هم نیت خوب و پاک و بزرگی داشته باشیم، نمی توانیم برای رسیدن به آن دست به هر کاری بزنیم. در نتیجه در مباحثات هم حق نداریم برای قانع کردن طرف مقابل از هر وسیله ای بهره ببریم.
مثلا نمی توانیم در زمینه ای که آگاهی و علم کافی نداریم، وارد بحث شویم و از خودمان نظر دهیم. یا اینکه نمی توانیم به دروغ و تهمت متوسل شویم فقط برای اینکه حرف خودمان را اثبات کنیم. گاهی وقتها برای اینکه در یک جمع از دین خود دفاع کنیم، ندانسته حرفی می زنیم که نگفتن آن هزار بار بیشتر به نفع دین است.

⇦3. کیفیت: برای کامل شدن ویژگی های جدال احسن، نکته ی مهم دیگری هم هست و آن کیفیت گفتگوست.
گفتگویی خالی از خشم، تمسخر، توهین به طرف مقابل، زیر سوال بردن اعتقادات او و از این قبیل برخوردها، گفتگویی پسندیده و مطلوب است. اگر چنین برخوردی داشته باشیم، حتی اگر حرف درستی هم بزنیم، حقانیتمان پشت این رفتارها پنهان می شود و کسی حاضر به پذیرش حرفمان نیست.
خداوند متعال می فرماید: «[مردم را] با حکمت [و برهان] و پند نیکو به راه پروردگارت فراخوان و با ایشان به نیکوترین شکل مناظره [و مجادله] کن.»(2)

داشتن این ویژگیها برای یک گفتگوی سالم لازم و ضروری است. نبودن هر یک از اینها، مباحثه ی ما را از راه پسندیده ی آن خارج و تبدیل به جدال ناپسند می کند.

✔ در انتهای این بحث، ذکر چند نکته ضروری است:

⇦اول اینکه با هر شخصی وارد بحث نشویم. بعضی اشخاص امتحان خود را پس داده اند و می دانیم که احتمال اینکه گفتگو با این فرد به خشونت و توهین و ناراحتی منجر شود، زیاد است.
پس طرف گفتگو را بشناسیم و با هرکسی مباحثه نکنیم. گاهی وقتها هم طرف مقابل در مورد اعتقادات ما کاملا جبهه گیری می کند و اگر هزار و یک دلیل هم بیاوریم، حرفمان را نخواهد پذیرفت؛ در نتیجه بحث فایده ای ندارد.



⇦دوم اینکه در هر زمینه ای بحث نکنیم. گاهی وقتها ما به یک مسئله ای باور داریم، اما در آن زمینه علم کافی نداریم. بهتر است در چنین مواردی سکوت کنیم و به جای مجادله ی بیهوده، سعی کنیم علم خود را افزایش دهیم.

⇦و در آخر هم سعی کنیم همیشه به دنبال موضوعاتی باشیم که بحث در آنها فایده داشته باشد و در موضوعات بیهوده وارد مباحثه نشویم. حتی اگر تمام شرایط را هم رعایت کنیم، در نهایت فایده ای در این موضوعات بیهوده نصیبمان نخواهد شد.


پی نوشت:
1. کلینی: کافی، ج 1، ص 166، ح 3. به نقل از آیت الله مجتبی تهرانی، کتاب اخلاق الهی، ج 4، مباحث قوه ی شهویه 3، آفات زبان (بخش یکم)، سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه ی اسلامی، ص 191.
2. آیه 125 سوره نحل.




پژواک
mastoor.ir