چند خط درباره چند نما از مسجد جامع گوهرشاد

[arax2015]

میراث جاویدان گوهرشاد

آن روزی که گوهرشاد خاتون از قوام‌الدین شیرازی خواست، مسجدی پرشکوه را در جوار مضجع منور حضرت رضا(علیه السلام) بنا کند، احتمالا خودش هم گمان نمی‌برد، روزی این مسجد، نام و آوازه همسر شاهرخ تیموری و دختر امیر غیاث‌الدین ترخان را فراتر از دفاتر تاریخ، به سر زبان میلیون‌ها زائر و دلداده آستان ملک پاسبان شمس‌الشموس بیندازد.

حالا شاید خیلی‌ها ندانند که بانوی دربار تیموری، امروز در گوشه‌ای از ولایت هرات و در مقبره‌ای که معماریش شباهت بسیاری با معماری دل‌نشین مسجد گوهرشاد دارد، به خاک سپرده شده است. اما همه با شنیدن نام او تصویر فیروزه‌ای رنگ گنبد و مسجدی را در ذهن می‌آورند که ضلع شمالی‌اش ختم می‌شود به روضه منوره و ضریح آفتاب حضرت خورشید ...

مسجد گوهرشاد، یکی از بناهای باشکوه و باستانی عهد تیموری است که در سال ۸۲۱ هجری قمری به دستور بانو گوهرشاد، توسط معمار معروف ایرانی، قوام‌الدین شیرازی، با به‌کارگیری سبک معماری دوران تیموری ساخته شده است.
کاشی‌کاری این مسجد، نمونه‌ای از شاهکارهای عهد تیموری است و طاق‌‌های گنبدی شکل مسجد و مناره‌‌های آن با ویژگی و تزیینات خاص و با استفاده از سبک مقرنس، همچنین نقوش و خطوط دیواری بر روی زمینه‌ گچی و معرق‌کاری ممتاز عصر تیموری، جلوه‌‌های بی‌نظیری را به نمایش گذاشته است.
این بنای باستانی، نمونه کامل و برجسته هنر ایرانی به شمار می‌رود که تمام ویژگی‌‌های معماری سنتی در آن به‌کار رفته است.

مسجد گوهر شاد از بخش‌های مختلفی از جمله شبستان‌ها، صحن، ایوان‌ها و ... تشکیل شده است. اما در این بین آن بخش از مسجد که ابتدا و از فاصله‌های دور در چشمان هر مخاطبی تصویر خود را به ثبت می‌رساند، گنبد فیروزه‌ای رنگ و دو گلدسته مسجد است.
گنبد رفیع مسجد بر فراز ایوان مقصوره واقع شده و بر عظمت این بنا افزوده است. ارتفاع گنبد حدود ۴۱ متر و فضای خالی بین دو پوشش گنبد، ۱۰ متر است. سطح خارجی آن با آجر لعاب‌دار و یک کتیبه با خط کوفی تزیین شده است.
در دو طرف این گنبد نیز دو مناره به ارتفاع ۴۳ متر از کف مسجد ساخته شده و دارای چند کتیبه‌‌ است.

مسجد گوهرشاد صحنی به وسعت ۲۸۰۰ متر مربع دارد و زیربنای آن ۹۴۰۰ متر مربع است.
صحن مسجد گوهرشاد امروزه میزبان بسیاری از برنامه‌هایی است که در حرم مطهر رضوی برگزار می‌شود.
نمایی که در این تصویر مشاهده می‌کنید از مراسم جزء خوانی قرآن کریم یاد می‌کند که همه روزه در ماه مبارک رمضان با شکوهی بسیار در مسجد جامع گوهرشاد برگزار می‌شود.
افزون بر این، نمازهای جماعت، مراسم معنوی اعتکاف و محافل گوناگون نیز در صحن این مسجد برگزار می‌شود.

ایوان‌ها یکی از زیباترین بخش‌های مسجد جامع گوهرشاد هستند.
بنای مسجد شامل ۸ ایوان بزرگ و 7 شبستان است که گنبد خانه پشت ایوان مقصوره، با شبستان‌‌های یک طبقه، بخش‌‌های مختلف مسجد را به هم ربط می‌دهد.
ایوان جنوبی که در این تصویر نمایی از آن را مشاهده می‌کنید، ایوان مقصوره نام دارد و ایوان شمالی، معروف به ایوان دار‌السیاده است.
ایوان شرقی، ایوان اعتکاف نامیده می‌شود و ایوان غربی، ایوان شیخ بهاءالدین نامگذاری شده است.

در سمت راست عمق ایوان مقصوره در تصویر بالا منبری مشاهده می‌شود که خیلی از زائران امام رضا(علیه السلام) آن را با نام منبر صاحب‌الزمان(عجل الله تعالی فرجه الشریف) می‌شناسند.
منبر صاحب‌الزمان در کنار محراب ایوان مقصوره به لحاظ قدمت، حایز اهمیت است. این منبر به دست استاد محمد نجار خراسانی منبت‌کار معروف عصر فتحعلی‌شاه قاجار ساخته شده است.
به کارگیری چوب گردو و گلابی با شیوه منبت‌کاری و بدون به کار رفتن میخ، این اثر را بسیار ارزشمند و هنری کرده است .
منبر صاحب‌الزمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) در سال ۱۳۲۵ شمسی توسط مرحوم استاد حیدر نیکنام‌ گلپایگانی مرمت شد.

نام بانو گوهرشاد، بانی مسجد، در ایوان شمالی مسجد (ایوان دارالسیاده) بر کاشی معرق به رنگ زرد و خط ثلث نوشته شده است. این ایوان با معرق‌کاری زیبایی تزیین شده و بر سر در ورودی آن به رواق دارالسیاده، پنجره‌ای نقره از آثار عهد قاجاریه مشاهده می‌شود.
ایوان شرقی و غربی مسجد گوهرشاد نیز با معرق‌کاری ممتاز و کتیبه‌‌هایی به خط ثلث، مسجد را به رواق امام خمینی (قدس سره) و بست شیخ بهاءالدین مرتبط می‌کند.

با توجه به قدمت بیش از 500 ساله مسجد گوهرشاد، تصاویر گوناگونی از اعصار مختلف این مسجد به جای مانده که در بخش پایانی این گزارش، یکی از این تصاویر را که علی اصغر ناصری در سال 1355 ثبت کرده است، میهمان دیدگانتان می‌کنیم.
خوب است در پایان این نکته نیز مورد اشاره قرار گیرد که این مسجد در طول زمان بر اثر عوامل طیبعی و انسانی صدمات زیادی دیده است؛ از جمله در زمین لرزه سال ۱۰۸۴، ایوان مقصوره صدماتی دید که مورد بازسازی قرار گرفت. مرمت‌‌های دیگر مسجد پس از گلوله‌باران روس‌‌ها در سال ۱۳۳۰ هـ.ق بود که به صدمه دیدن گنبد و ایوان‌‌های مسجد انجامید.
گنبد و ایوان مقصوره و ایوان‌‌های شرقی و غربی مسجد در سال ۱۳۳۹ قمری مورد بازسازی اساسی قرار گرفت.

منبع : عکس رضوی