برای تزکیه نفس چه کنیم؟

[علی 110]

اعوذ بالله من الشيطان الرجيم
بسم الله الرحمن الرحيم

قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاها - وَ قَدْ خابَ مَنْ دَسَّاها (شمس - 9 و 10)
به تحقيق كه هر كه نفس خود را تزكيه كرد رستگارگشت و هر که آن را (به کفر و گناه) پلید گرداند البته (در دو جهان) زیانکار خواهد گشت.

مولی اميرالمؤمنين علی عليه السلام:

جَاهِدْ شَهْوَتَكَ وَ غَالِبْ غَضَبَكَ وَ خَالِفْ سُوءَ عَادَتِكَ
تَزْكُ نَفْسُكَ
وَ يَكْمُلْ عَقْلُكَ
وَ تَسْتَكْمِلْ ثَوَابَ رَبِّكَ.

با هوا و هوس خود جهاد كن،
بر خشمت مسلّط شو
و با عادت‌هاى بدِ خود مخالفت كن
تا نفست پاكيزه شود، عقلت به كمال برسد و از پاداش پروردگارت بهره كامل ببرى.

تصنیف غررالحکم و دررالکلم: ص 242 ، ح 4919

قاعدتاً مخالفت با هوای نفس و تسلط بر خشم و غلبه بر عادت‌ها بسيار سخت است!
فقط مورد سومش يعنی غلبه بر عادت‌ها به فرموده امام حسن عسكری عليه السلام مانند معجزه است! (رَدُّ الْمُعْتَادِ عَنْ‏ عَادَتِهِ‏ کَالْمُعْجِزِ؛ تحف العقول: ص489))

و اين سه مورد كه بيان شد شرط لازم برای تزكيه نفس است كه خداوند ما را به آن امر كرده است!
خوب آيا راهی وجود دارد تا بتوانيم آن سه مورد، يعنی غلبه بر خشم و هوای نفس و عادت‌های بد را تحصيل كنيم تا به واسطه آن نفسمان تزكيه شود؟
بله
چه راهی:

مولی الموحدين
امام العارفين
سيد المتقين
اميرالمؤمنين
اسد الله الغالب
غالب كل غالب
علی بن ابی‌طالب عليهما السلام در اين خصوص فرموده:

جالِسِ الْعُلَماءَ
یزْدَدْ عِلْمُكَ وَ یحْسُنْ اَدَبُكَ
وَ تَزْكُ نَفْسُكَ.

با علما همنشین باش و مجالست كن،
تا علمت زیاد و ادبت نیكو
و نفست تزكيه شود.

غرر الحكم و دررالكلم: ح ۴۷۸۶

مجالست با كدام عالم؟
كدام عالمش هم در بيان حضرات معصومين عليهم السلام السلام آمده است:

رسول خدا حضرت محمد مصطفی صلوات الله علیه و آله:

لا تَجْلِسوا مَعَ کُلِّ عالِمٍ، اِلاّ عالِماً یَدْعوکُمْ مِنْ الخَمْسِ اِلى الْخَمْسِ: مِنَ الشَّکِّ اِلَى الْیَقینِ، وَ مِنَ الْعَداوَهِ اِلَى النَّصیحَهِ وَ مِنَ الْکِبْرِ اِلَى التَّواضُعِ وَ مِنَ الرّیاءِ اِلَى الاِْخْلاصِ وَ مِنَ الرَّغْبَهِ اِلَى الزُّهْدِ.

با هر عالمى ننشینید، مگر عالمى که شما را از پنج چیز به پنج چیز دعوت کند:
از شکّ به یقین،
از دشمنى به خیرخواهى،
از تکبّر به تواضع،
از ریا به اخلاص و
از علاقه به دنیا به بى‌‏رغبتی به آن.

تاريخ بغداد: ج5، ص70

همچنين ايشان در حديث ديگری در اين خصوص می‌فرمايند:

قَالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ لِلْحَوَارِيِّينَ تَحَبَّبُوا إِلَى اللَّهِ وَ تَقَرَّبُوا إِلَيْهِ قَالُوا يَا رُوحَ اللَّهِ بِمَا ذَا نَتَحَبَّبُ إِلَى اللَّهِ وَ نَتَقَرَّبُ قَالَ بِبُغْضِ أَهْلِ الْمَعَاصِي وَ الْتَمِسُوا رِضَا اللَّهِ بِسَخَطِهِمْ
قَالُوا يَا رُوحَ اللَّهِ فَمَنْ نُجَالِسُ إِذاً قَالَ
مَنْ يُذَكِّرُكُمُ اللَّهَ رُؤْيَتُهُ
وَ يَزِيدُ فِي عِلْمِكُمْ مَنْطِقُهُ
وَ يُرَغِّبُكُمْ فِي الْآخِرَةِ عَمَلُهُ.

حضرت عیسی عليه السلام به حواریون گفت:
خود را نزد خدا محبوب سازید و به او نزدیکی جوئید.
حواریون گفتند: ای روح الله چگونه نزد خدا محبوب شده و به او نزدیک شویم؟
فرمود: با در دل داشتن بغض گناهکاران و رضایت خدا را نیز با خشم گرفتن بر گناهکاران بطلبید.
گفتند: ای روح الله با چه کسانی نشست و برخاست کنیم؟
فرمود: کسی که
دیدنش شما را به یاد خداوند بیندازد
و سخنش بر دانش شما بیفزاید
و کردار او شما را به آخرت ترغیب کند.

تحف العقول، ص44

* البته اين به آن معنا نيست كه بايد مجاهده با نفس و مراقبه و محاسبه را تعطيل كرد؛ بلكه مقصود توجه دادن به اهميت مجالست با عالم عامل حقيقی و علمای ربانی است كه اگر خدا نصيب كرد قدر اين نعمت عظيم را بدانند!!



در ضرورت و اهميت مراقبه و محاسبه و مجاهده نفس نيز چند حديث به عنوان حُسن ختام تقديم می‌شود:

حضرت امام موسی کاظم علیه السّلام:
لَیسَ مِنّا مَن لَم یُحاسِب نَفسَهُ کُلَّ یَومٍ. فَإن عَمِلَ حَسَنًا إستَزادَ اللهَ، وَ إن عَمِلَ سَیِّئًا إستَغفَرَ اللهَ مِنهُ وَ تابَ إِلَیهِ.
از ما نیست هر کس هر روز محاسبه نفس نکند (و از خود برای کارهایی که در آن روز کرده است، حساب نکشد)
تا اگر کار نیکی کرده است بر آن بیفزاید و اگر کار بدی کرده است به درگاه خدا توبه کند.
تحف العقول: حدیث 292


مولی اميرالمؤمنين علی عليه السلام:
اِجعَلْ مِن نفسِكَ على نفسِكَ رَقيبا و اجعَلْ لاِخِرَتِكَ مِن دُنياك نَصيبا.
از خود مراقبى بر خود بگمار و از دنياى خويش براى آخرتت بهره اى برگير.
غرر الحكم: ح۲۴۲۹

حضرت در حديث ديگری می‌فرمايد:
يَنبَغِي أن يكونَ الرجُلُ مُهَيمِنا عَلى نَفسِهِ مُراقِبا قَلبَهُ حافِظا لِسانَهُ.
سزاوار است كه آدمى نگهبان نفس خود و مراقب دل و نگه‌دار زبان خويش باشد.
غرر الحكم: ح۱۰۹۴۷


مولی اميرالمؤمنین علی عليه السلام:
اعلموا ان الجهاد الاکبر جهاد النفس فاشتغلوا بجهاد انفسکم تسعدوا و ارفضوا القال و القیل تسلموا و اکثروا ذکر الله تغنموا و کونوا عباد الله اخوانا تسعدوا لدیه بالنعیم المقیم.
بدانید که بزرگترین جهاد، جهاد با نفس اماره است
پس آماده شوید و به مجاهده با نفس خود بپردازید تا به سعادت ابدی برسید
و قیل و قال را ترک کنید و حرف و گفت و گو را به دور ریزید تا به ساحل سلامت برسید
و خدا را بسیار یاد کنید تا به ذکر خدا غنیمت یابید
و ای بندگان خدا با هم برادر ایمانی باشید تا نزد خدا در بهشت نعیم جاودانی به سعادت برسید.
شرح غرر الحکم: ج 6، ص 469