تربيت رفتاري پيامبراکرم ص با کودکان

[MESSENGER]

موضوع تربيت وآداب معاشرت يكي از عناصر مهم و سرنوشت ساز در طول تاريخ تمدن بشريت بوده است.

اسلام به عنوان كامل ترين دين الهي نيز سرنوشت ساز حيات بشر بوده وهست و در اين راستا نيز «الگوي رفتاري پيامبر ص» از جايگاه ويژه اي برخوردار بوده است.

زندگي مسلمانان گواهي بر فرآيند مداوم تعليم و تربيت مبتني بر صورت ومعناي وحي قرآني است،آن گونه كه در كتاب مقدس آمده و در واقعيت وجود پيامبرص تبلور يافته است.
از لحظه تولد كه درگوش نوزادان شهادتين خوانده مي شود تا لحظه مرگ ،واژه هاي اين كتاب و سخنان پيامبر،با ارائه رفتار و منش صحيح وايجادفضاي اساسي آموزشي و تربيتي ،ذهن روح مسلمانان را نوازش مي دهد.
فرزند نعمت فوق العاده اي است ،منبع خير است،منبع كرامت و سود دنيا وآخرت براي انسان است . البته انساني كه مومن به حق است ،و به خاطر ايمانش فرزندان خود را مومن و صالح و شايسته تربيت مي كند.
كسي كه براي تربيت فرزند خود زحمت مي كشد ،و اورا آشنايي با حق و انبيا و با ولايت و با قرآن بار مي آورد ،باقيات صالحاتي است كه در بين تمام برنامه هايشان نظير دارد ،و همين است كه نزد خداوند بهتر و عاقبتش براي انسان نيكوتر است .

كودك در زندگي نياز به پرورش صحيح و الگودهي مناسب دارد.
او نياز دارد كه بفهمد چه بايد بكند چه نوع رفتاري را از خود بروز دهد، در برابر امورو دشواري ها چه موضع و راه حلي را بايد در پيش گيرد، چگونه خود را با امور مواجه كند .

ارائه الگو و اسوه ،موثرترين و موفقترين روش تربيتي است .
بدين جهت خداي تبارك و تعالي ،رسول كرم (صلّي اللَّه عليه و آله و سلّم) را به عنوان بهترين سرمشق براي جهانيان معرفي مي كند:
لَقَدْ كانَ لَكُمْ في رَسول اللهِ اسْوَهٌ حَسَنَهُ.
همانا رسول خدا براي شما سرمشق نيكوئي است(احزاب 21)

رسول اكرم قبل از اينكه با گفتار خود راهنماي خلق باشد با رفتار خويش بهترين مربي بود.
ايشان از راه تعليم عملي ديگران را در مسير انجام تكليف قرار مي داد.

احترام به كودك و حسن معاشرت پدر و مادر با وي، يكي از اساسي ترين عوامل ايجاد شخصيت مطلوب در كودك است.
رسول گرامي اسلام اين برنامه بزرگ را در يك عبارت بسيار كوتاه بيان فرموده و صريحا اجراي آن را به پيروان خود دستور داده است:
«به فرزندان خود احترام كنيد و با آداب و روش هاي پسنديده با آنها معاشرت نمايند»
(بحار،ج23،ص114)
.
.
.
ادامه دارد..

[MESSENGER]

رسول اکرم (صلّي اللَّه عليه و آله و سلّم) و كودكان

هنگامي كه نهالي را مشاهده مي كني لطافت، ظرافت و طراوت و شادابي،انعطاف و آرامش در ذهنت ترسيم مي شود. هر كدام از اين ويژگي ها بعدي از ابعاد وجودي نهال را تداعي مي نمايد.
لطافت و ظرافت نهال ،عطوفت و مهرباني و مهر و صفا را به خاطر مي آورد.
طراوت و شادابي آن زندگي و اميد را تداعي مي كند
و انعطاف آن تربيت پذيري و پرورش را نويد مي دهد.
كودك همانند نهال ظريف،لطيف و با طراوت و شاداب و منعطف است.

كودك به لحاظ اينكه به مبدا فطرت و زلالي نزديكتر است،پاكي ، صميميت مهرباني را خاطر نشان مي كند. به لحاظ طراوت و شادابي اميد، شكوفايي و زندگي را يادآور است و به لحاظ انعطاف پذيري تربيت پذيري را در ستبر زندگي مي گستراند.

كودك يك هديه الهي است كه با ذهن و فطرت ساده و زلال پديد آمده اتس و از هر گونه آلودگي پاك است.
اين مربيان بيروني هستند كه كودكان را مي آلايند.
به لحاظ همين پاكي است كه استعداد هر گونه تربيت را دارد و مربي آن مي تواندهمانند يك نهال با طراوت به هر سمتي كه به خواهدهدايت نمايد.
براين اساس برخورد با كودك بايد با در نظر گرفتن ويژگي هاي آن باشد .
اين ويژگي ها نويد مي دهد كه عطوفت و مهرباني،نوازش و انس با كودك در شكوفايي آن نقش اياف مي كند. همان گونه كه خشونت ،سرسختي و بي توجهي سبب ضايع شدن و ايجاد انحراف كودك مي شود.

رسول خداص با رهنمود وحي با توجه به اين ويژگي هابا كودكان روبرو مي شد .

وي سرشار از عطوفت و مهرباني و انس و شادابي با كودكان بود.
با توجه به ظرفيت كودكان با آنان با كمال ملاطفت برخورد مي كرد.
در برخورد با آنها به استعدادهاي فطري توجه مي نمود و از رنجش آنان سخت نگران مي شد .

رسول خداص با صميميت و انس كودكان را شخصيت مي داد و استعدادهاي فضيلت جو وذانساني آنانرا شكوفا مي كرد و به خواسته هاي آنان كه با حركات و گريه و شيون مطرح مي نمايند،توجه مي نمود.1

[MESSENGER]

پرورش عاطفي
رشد معنوي و تربيت اخلاقي ،مستلزم پرورش سالم عواطف ،و هدايت صحيح احساسات آدمي است .
عواطف انساني آنگاه كه از قدرت،سرعت،و نشاط كافي برخوردار نباشد نيز احساسات تند و پرشور و در صورتي كه واقع بينانه و منطقي در مسير صحيح هدايت نگردد رشد و تربيت نيز طبعا از جامعيت و كمال لازمه برخوردار نخواهد گرديد ببلكه در مواردي اصل حركت با مخاطرات جدي مواجه خواهد شد.

اگر امروز مهر طلبي كودك خود را كه حتي به صورت لوس بازي، تقليد و سروصدا و لجبازي جلوه مي كند پاسخ مناسب ندادي،ديري نمي پايد كه آن را با تندخودئي،بدبيني،كينه توزي ،خشونت و سبابا ارتكاب جرائم بزرگ جبران خواهد كرد.
بسياري از نارسائي ها،اضطرابات،بيماري هاي رواني و حتي جسمي و جرائم كودكان از عدم رعايت همين امر مهم سرچشمه مي گيرد.

دل مادر از مهر فرزند لبريز است ،هنگامي كه به روي او لبخند مي زند وقتي او را به سينه مي چسباند،و زماني كه گل رويش را مي بويد و مي بوسد،موجي از شعف و نشاط و شادي اعماق وجودش را فرا مي گيرد.

كودكي كه به طور صحيح و به اندازه كافي از مهر و عطوفت مادر و پدر برخوردار گردد داراي رواني شاد و روحي پرنشاط و ضميري اميدوار و در طول حيات از آرامش و اعتدالي منطقي بهره مند خواهد بود.

رسول خدا (صلّي اللَّه عليه و آله و سلّم) مي فرمايند:
«هركس فرزندخود را ببوسد ،خداوند پاداش نيكي براي او ثبت مي فرمايد، آن كس كه فرزندش را شاد نمايد،خداوند او را در قيامت مسرور مي سازد وهركه به فرزند خود قرآن بياموزد در روز جزا پدر و مادرش را بخوانند وآنان را از حله و كرامت بپوشانند به طوري كه چهره بهشتيان از نورانها روشن مي گردد»2


درجاي ديگر نقل شده كه آن بزرگوار فرموده اند:
«كودكان را دوست بداريد و نسبت به آنها مهربان باشيد»3

محبت پيامبر نسبت به كودكان
همان گونه كه كودك به آب و غذا و هوا نياز دارد به محبت و نوازش نيز نيازمند است زيرا محبت بهترين غذاي روحي كودك مي باشد.
از اين جهت كودك از بوسيدن و بوييدن و درآغوش گرفتن خشنود مي شود و لذت مي برد.

رسول خدا (صلّي اللَّه عليه و آله و سلّم) در خطبه شعبانيه و در ضمن بيان وظايف مردم فرمود:
«به بزرگسالان خود احترام كنيد و نسبت به كودكان خود ترحم و عطوفت نشان دهيد.»4

در حديث ديگري فرمود:
«كسي كه به كودكان مسلمان رحمت و محبت نكند و بزرگسالان را احترام ننمايد از ما نيست »

رسول خدا ص به اندازه ا نسبت به كودكان مهربان بود كه نقل گرديده ،در ماجراي رفتن پيامبر به طائف، كودكان طائف آن حضرت را با سنگ مي زدند و رسول خدا (صلّي اللَّه عليه و آله و سلّم) متعرض آنان نمي گرديد بلكه علي عليه السلام كودكان را از آن حضرت دور مي ساخت.5

انس بن مالك گويد:
من هيچ كس را نديدم كه نسبت به خانواده خود از رسول خدا ص مهربانتر باشد .

هر روز صبح بر سر فرزندان و نوادگان خود دست نوازش مي كشید و مهرباني و محبت و عطوفت نسبت به كودكان از ويژگي هاي رسول خداص بشمار مي رفت.

آري، كودك احتياج به نوازش دارد،بايد دست محبت به سراوكشيد و با نظر محبت به او نگريست و با نگاه گرم و مهربان اوراشاد و مسرور كرد.
اما نبايد در محبت كودكان زياده روي كرد زيرا زيان آور خواهد بود و بدين جهت در روايات اسلامي از اين كار منع شده است .

[MESSENGER]

كنترل محبت
مهرورزي و ابراز علاقه نسبت به فرزندان نبايد مصالح واقعي آنان را تحت الشعاع قرار دهد.
نوازش بي چون و چرا و خارج از حد اعتدال از يك سو و برخورد تبعيض آميز با كودكان و لو به بهانه وجود امتيازاتي كه در بعضي از آنها وجود دارد از سوي ديگر هر يك ممكن است پي آمدهاي ناگواري را به همراه داشته باشد.

اگر ارضاي غرائز و تمايلات طبيعي و ابراز علاقه و محبت،امري است لازم،اندازه گيري صحيح و اعمال منطقي آنها نيز مساله اي است ضروري.
تسليم شدن بي قيد و شرط در مقابل تمام خواسته هاي نيك و بد كودكان ،و مهرورزي به جاي سرزنش و توبيخ،نه مقتضاي محبت سالم است و نه به مصلحت آنان.

رعايت مساوات در ابراز علاقه و محبت نيز از اهميت ويژه اي برخوردار است .
زياده روي در محبت نسبت به بعضي از كودكان حتي اگر به خاطر قدرداني از عملي نيكو يا خصلتي پسنديده باشد كه از آنها ديده شده ممكن است حس حسادت و دلسردي و بديني را در آنان برانگيزد،
آنچنان كه قرآن در مورد برادران حضرت يوسف(علیه السلام) چنين وضعيتي را حكايت فرموده است .

پيامبر اكرم مي فرمايند:
«ميان فرزندان خود به عدالت رفتار نمائيد همچنانكه مايليد در نيكي و مهرباني با شما به عدالت رفتار كنند.» 6


در روايت است كه رسول خدا (صلّي اللَّه عليه و آله و سلّم) فرمودند:
خدا رحمت كند كسي را كه فرزندش را برنيكي و نيكوكاري كمك نمايد.
عرض شد چگونه او را ياري دهد؟
پاسخ دادند:
«آنچه را از دست او برآيد قبول كند واز آنچه براو دشوار است در گذرد. چيزي را كه طاقت آن را ندارد بر او تحميل نكند و او را به اعمال سفيهانه و احمقانه نكشاند» 7

كودكان ميل دارند آزاد باشند هرچه مي خواهند انجام دهند اگرچه به صلاح آنان نباشد.
مربي نيك انديش و پدرومادر خيرخواه بايد خواسته ها و خواهش هاي آنها را تعديل كرده وآنچه را به نفع و مصلحت آنان است انجام دهند و در مورد خواسته هاي ناروا به گونه اي كه موجب لجاجت و حساسيت نگردد آنان را منصرف نمايند.
محبت و سرزنش ،تشويق و توبيخ ،اغماض و سخت گيري ،تغافل و بي اعتنايي هر يك در جاي خود لازم است و به تناسب رفتار كودك بايد اعمال گردد.
بايد كوشيد تا موارد هر يك را شناخت و به مقدار نياز از آنها بهره گرفت.
كودك بايد باور كند كه در كارهاي ناپسند آزاد نيست و در صورت ارتكاب اعمال ناشايست مورد مواخذه قرار مي گيرد اگر او را بدون قيد و به طور مطلق رها نمايند و يا مثلا به خاطر دشنام و ناسزاگويي آزار و اذيت ديگران يا شكستن شيشه هاي همسايگان مورد تشويق قرار دهند ،فردي لوس و از خود راضي بارآمده و درآينده از وظايف خويش نيز شانه خالي خواهد كرد.
دوستي فرزند را كه يكي از حجاب هاي تيره عقل است بايد به شكلي منطقي و قابل قبول در راستاي نيازهاي طبيعي كودكان تعديل نمود تا در مسير رشد آنان همچون بازوئي نيرومند و نيروي محركه اي توانمند و در برابر شرارت و رفتار ناروايشان بسان عاملي بازدارنده و ترمزي قوي عمل نمايد.

[MESSENGER]

شخصيت وابسته
از آثار نامطلوب زياده روي در محبت،طفيلي بار آمدن است .
مهرورزي بيش از اندازه،اركان اعتماد به نفس را در هم شكسته،پايه هاي حس استقلال طلبي را در كودكان فرو مي ريزد.
كودكاني كه بيش از حد مورد محبت واقع مي شود داراي شخصيتي وابسته اند.
همواره خود را نيازمند سرپرست مي بينند. هرگز احساس استقلال نكرده گويي براي هميشه نابالغ بلكه بيمارند.
زندگي همواره توام با مشكلات ،ناملايمات و مصائب و گرفتاري هاست.
كودكي كه با آلام و دشواري هاي مختصر زندگي مواجه مي شود اگر پدر و مادر بي جهت نازش را نخرند و بي مورد حمايتش ننمايند ،خود به فكر چاره جويي افتاده افكار خويش را به كار مي اندازد و با صبر و بردباري ،مشكلات را پشت سر مي گذارد.
چنين كودكي در جواني مرد كار و فعاليت بوده در مقابل سختي هاي طاقت فرسا نيز مقاومت خواهد كرد.
انسان هاي وابسته به خاطر عدم جسارت لازم براي ورود به صحنه هاي نبرد زندگي همواره از مزاياي يك حيات سالم و فعال و پربار محرومند.

هرگز فرصت هاي مناسبي را كه در دوران كودكي مي تواند براي كارايي و اندوختن تجربه از آنها بهره گيرد از او نگيريم و با ياري رساندن فزون از حد وي را معتاد به خدمت ديگران نساخته،توانايي هاي بالقوه او را با دست خويش تباه نسازيم.
اظهار نگراني و اضطراب شديد و عكس العمل هاي نامناسب به هنگام حادثه اي چون زمين خوردن يا بيماري كودك مشكلي را حل نمي كند.
به زودي زخم تن و كسالت جسم وي بهبود مي يابد اما بيماري روان او به خاطر رفتار نادرست پدر و مادر براي هميشه باقي خواهد ماند.

احيا شخصيت
انسان داراي استعدادها و كمالات بالقوه فراواني است كه اگر زمينه اي مناسب براي پرورش او فراهم آيد مي تواند به رشد حقيقي و شخصيت واقعي خويش نائل گردد.
حركات و رفتار آدمي،افكار و عقائدي كه ابراز مي كند و حالات گوناگوني كه در برابر حوادث و پيشامدها از خودب روز مي دهد الزاما نمايانگر شخصيت واقعي او نيست .
دستيابي به كمال حقيقي و شكوفا شدن استعدادهاي دروني ،مستلزم زمينه و شرايطي است كه بدون آنها شخصيت حقيقي انسان ظهور نمي يابد.
وظيفه مهم پدر و مادر و مربيان نيز چيزي جز اين نيست كه بكوشند با فراهم آوردن امكانات و شرايطي كه زمينه ساز بروز شخصيت واقعي كودكان است ،پرورش استعدادهاي دروني آنان را امكان پذير سازند.
برآوردن نيازهاي ابتدايي كودكان،پركردن شكم آنان و فراهم آوردن لباس و مسكن آنها بخش بسيار كوچكي از وظائف پدرومادر است.
هرگز نبايد با آنان معامله مرغ و گوسفند نمود!
بايدآنان را شناخت و با كشف ذخائر و سرمايه هاي بزرگ انساني كه در وجودشان نهفته است ارزش واقعي آنان را درك كرده ،بستر مناسبي براي بروز شخصيت حقيقي آنان فراهم نمود.

پيامبر اكرم (صلّي اللَّه عليه و آله و سلّم) مي فرمايند:
«فرزندان خويش را گرامي بداريد و احترام كنيد وآنها را نيكو تربيت نمائيد تا از پرتو آن مورد آمرزش و بخشش خداوند قرار گيريد»8


رفتار وجود شامخ رسول خداص با كودكان و فرزندان اصحاب خود عالي ترين درس تربيت و برترين برنامه زندگي است.
هنگامي كه كودكان را براي دعا يا نامگذاري به حضور اقدسش مي آوردند با آغوش باز آنان را در دامان خود مي گذاردند.
بسا مي شد كه طفل دردامن عظمت آن بزرگوار ادرار مي كرد ليكن هرگز سيماي كبريائيش مكدر نمي گشت ،بلكه حاضرين را كه بر سر كودك فريادبرمي آوردند از اين كار منع كرده مي فرمودند:
«از ادرار كودك جلوگيري نكنيد، وطفل را آزاد مي گذاشتند تا ادرار كند»
هنگامي كه دعا يا نام گذ اري پايان مي يافت،اوليا كودك با خوشحالي فرزند خود را مي گرفتند و كمترين آزردگي در چهره انورش احساس نمي كردند وآنگاه كه آنان مي رفتند لباس خود را تطهير مي نمودند.9

---

پي نوشت
1- رسول الله،الگوي زندگي
2 -وسائل، 21/475 باب83 ج3
3 -همان،21/483 باب88 ح3
4 - عيون الاخبار الرضا 1/295 بحار الانوار 96/356 وسائل الشيعه 5/126
5 - بحارالانوار ،20/52 و17؛ تفسير قمي 1/115
6 -بحارالانوار،104/92ح16
7 -وسائل،21/481 ب 86 از ابواب احكام اولاد ح8 ،نتايج الحكمه 5/349 باب 194 ح3
8 - بحارالاتوار ،104/95 ح44
9 - همان