تالار گفتگوی بیداری اندیشه

بحران سازی و بحران زدایی یکی از کارکردهای رسانه ها با کمک گرفتن از ابزارها و اهرم های نوین می باشد.
رسانه ها با استفاده از راهبردهایی در ایجاد شرایط بحرانی می توانند در تحولات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی جدید در گستره وسیعی نقش آفرینی کنند و موجب شکل دهی افکار عمومی گردند. چرا که امپراتور رسانه ای با بهره گیری از امکانات سرشار موجب شکل گیری نوعی استبداد اطلاعاتی از طریق گزینش و انتشار اطلاعات و اخبار انحصاری، تراست های خبری و اطلاعاتی و کارتل های رسانه ای در پرتو انقلاب اطلاعاتی شده است.
همچنین استبداد رسانه ای که رواج گسترده ای پیدا کرده است، با استفاده از ابزارها و اهرم ها و با اتکا به فناوری افکار عمومی جهان را به سوی خود جلب کرده و به ارایه چهره ای مخدوش از برخی از نظام های سیاسی، فرهنگ ها، قوم ها و یا دین های رقیب پرداخته است.





چنین رسانه هایی به شکلی نظام مند نسبت به جهت دهی افکار عمومی، گرایش ها، عقاید و نگرش ها و رفتارها تلاش مضاعفی را به کار می بندد. به گونه ای که برخی -همچون آلوین تافلر و هایدی تافلر (1376)- از آن به جنگ جهانی فرهنگی-اطلاعاتی تعبیر کرده اند و به نقش اطلاعات درعرصه جهانی اذعان دارند.





باید توجه داشت پیدایش رسانه هاي پیشرفته با بهره گیري از دانش نحوه اثرگذاري بر افکار عمومی سبب افزایش نقش رسانه در ایجاد، کاهش و یا گسترش بحران ها شده؛ به گونه اي که این اثرگذاري ماهیتی بسیار متفاو ت از گذشته پیدا کرده است .

از این رو بسیاري از جمله، گاستونگ بر این باوراست که رسانه ها بیشتر به جاي کاستن بحران ها و حفظ صلح و امنیت جهانی در خدمت بحران و جنگ هستند!!!

در این تاپیک قصد داریم تا با فرایند بحران سازی و بحران زدایی در جهان امروز که به عنوان قدرت نرم ارتباطاتی نامیده شده است آشنا شویم و به این سوال پاسخ دهیم که رسانه چگونه و با اعمال چه شیوه ها و راهبردهایی افکار عمومی را در جهت رسیدن به هدف های تعیین شده هدایت می نماید.

روزانه صدها رویداد در جهان اتفاق می افتد ولی تهیه خبر از همه آنها امکان ندارد و یا شمار زیادی از این رویدادها ارزش خبری لازم را ندارند پس از این رو نیازمند معیارهایی هستیم که بتوان رویدادرا بر اساس آن ارزیابی کرد وبرای آن خبر یا گزارش تهیه کرد . کارشناسان عموما هفت ارزش خبری برای رویدادها در نظر گرفته اند که عبارت اند از:


1. دربرگیری- impact

رویدادی وقتی ارزش خبری در بر گیری دارد که روی شمار زیادی از افراد جامعه در زمان حال یا آینده تاثیر داشته باشد دربرگیری رویداد ممکن است موجب نفع یا ضرر مادی و معنوی افراد جامعه شود ومستقیم یاغیر مستقیم روی مردم تاثیر بگذارد.

2. شهرت - fame .Prominency

اشخاص واشیاء و نهاد هایی که شهرت دارند از ارزش خبری برخوردارند. اشخاص ممکن است حقیقی یا حقوقی باشند وشهرت نیز ممکن است بار مثبت و منفی داشته باشد مردم به طور طبیعی علاقه دارند از از اعمال ،گفتار ،رفتار و سایر ابعاد زندگی افراد شناخته شده و مشهور مطلع باشند وبه همین دلیل اخبار مربوط به آنها جزو نخستین خبرهای رادیو و تلوزیون وصفحات اول روزنامه قرار میگیرد. برای مردم سخنرانی،مسافرت،بیماری ومرگ و در کل اقدامات شخصیت های معروف هنری،ورزشی،سیاسی،اقتصادی،اجتماعی و فرهنگی مهم است.
برای مثال :به علت کسالت رئیس جمهور جلسه پرسش وپاسخ دانشجویان علمی کاربردی آخر هفته برگذار می شود.

3.كشمكش، برخورد، تضاد، اختلاف- conflict

رويدادهايي كه از اين ويژگي برخوردارند و در واقع از يك التهاب دروني برخوردار هستند، براي مخاطبان
جالب به نظر م يرسند، همه انسانها نسبت به اين خبرها حساس هستند و به همين دليل است كه حجم
وسيعي از خبرهاي رسانه ها حول همين رويدادها دور ميزند، اين خبرها غالباً بار منفي هم دار ند . در نظر
بگيريد اگر متأسفانه چنين واقعه اي رخ دهد، چقدر مي تواند طرف توجه روابط عمومي ها، روزنامه نگاران و يا
اصحاب ارتباطات قرار بگيرد: انجمن روابط عمومي ايران منحل شد.

4. استثنا، شگفتي، غيرعادي بودن- oddity

اتفاقات عجيب و غريب، نادر و استثنايي هميشه توجه انسان ها را به خود جلب مي كند ، حتي يكي از
تعريف هايي كه درباره خبر ارايه شده، متمركز بر همين موضوع است:

‘‘ اگر سگي پاي كسي را گاز بگيرد،
خبر نيست، ولي اگر كسي پاي سگي را گاز بگيرد خبر است ’’.

توجه داشته باشيد كه اين نوع رويدادها را م يتوان از طريق پسوند صفت عالي (ترين ) شناسايي كرد :
كوچك ترين كامپيوتر دنيا، بلند قدترين مرد جهان، شديدترين زلزله و ... و بالاخره يك مثال استثنايي :
عضويت در روابط عمومي تخصص نم يخواهد!


5. بزرگي و فراواني تعداد و مقدار- magnitude

هر امري كه در آن تعداد و عدد و رقم بالا باشد، م يتواند توجه مخاطبان را به خود جلب كند و مهم نيست
اين ارقام و يا فراوان يها مربوط به چه چيزي باشد.
در واقع فراواني تعداد و مقدار، شكل ديگري از همان ارزش فراگيري است: كارشناسان جهاني 500 تعريف
براي روابط عمومي ارايه كرد هاند.

6. زمان یا تازگی رویداد timelyness

در بحث خبر چيست از ضرورت تازگي به عنوان يكي از خميرمايه هاي اصلي خبر حرف زدم و گفتم خبر علاوه
بر فراگير بودن بايد نسبت به زمان حساس باشد.
نهادها و روزنام ههايي موف قتر هستند كه خبرهايشان را زودتر و تازه تر از رقيبان خود عرضه مي كنند. هر چه
فاصله وقوع رويداد تا زمان انتشار آن كوتا هتر باشد، خبر تازه تر خواهد بود . البته در پاره اي از مواقع
جنبه هاي تازه اي از يك خبر كهنه نيز آشكار مي شود كه علي القاعده در اين صورت هم از ارزش خبري
برخوردار است.
در هر صورت، خبر تازه مثل نان تازه است و خبر كهنه مثل نان بيات

7. مجاورت- proximity

مردم ترجيح م يدهند، ابتدا از خبرهايي مطلع شوند كه در اطراف محل زندگي آنها رخ م ي دهد، چرا كه
چنين رخدادهايي م يتواند بر نحوه زندگي و يا تصميمات آنها تأثيرگذار باشد. به ديگر سخن، شايد روال
منطقي كسب اخبار براي انسا نها به ترتيب از كوچه، محله، منطقه، شهر، كشور و كشورهاي همجوار شروع
شود، مجاورت فقط مفهوم جغرافيايي ندارد، بلكه به هر صورتي كه معنادار باشد م ي تواند طرف توجه قرار
بگيرد. به عنوان مثال كميسيون جهاني آموزش روابط عمومي از جنبه مكاني جغراف يايي با ايران فاصله
زيادي دارد، اما يافت ههاي پژوهشي آن براي دست اندركاران روابط عمومي در ايران از اهميت فوق العاده اي
برخوردار است : كميسيون آموزش و روابط عمومي پيش نيازهاي روابط موفق را اعلام كرد.

پروفسور گالتونگ مواردي که روزنامه نگار را در هنگام پرداختن با بحران و جنگ دچار انحراف می کند، چنین بیان می دارد:

1. پرداختن به بحران و جنگ بدون درنظر گرفتن بافت همراه با خشونت آن، تمرکز بر اقدام غیرمنطقی بدون توجه به دلیل ستیزه هاي حل نشده و قطب گرایی.

2. دوگانگی در پایین آوردن تعداد طرف هاي درگیر به دو ، هنگامی که بیش از دو کشور در
جنگ باشند . در ماجراهایی که بر تحول هاي داخلی متمرکز است، در بیشتر موارد نیروهاي خارجی به عنوان دولت هاي خارجی و متحدان فراملی نادیده انگاشته می شوند.

3. اعتماد به مانی گرایی 2 (خیر و شر )، خوب معرفی کردن یک طرف و بد معرفی کردن طرف
دیگر.

4. اعتقاد به نبرد سرنوشت ساز ، اجتناب ناپذیر جلوه دادن جنگ و حذف راه حل هاي دیگر.

5. ابهام ، تمرکز فقط بر زمینه جنگ (یعنی میدان نبرد یا محل رویداد بحران ) نه بر نیروها و
عامل هاي بازتاب کننده آن.

6. نادیده گرفتن داغ دیدگان و در نتیجه خودداري از هرگونه توضیح درباره این که چرا با اقدام
تلافی جویانه، جنگ همچنان به طور گسترده تر ادامه می یابد.

7. توضیح ندادن درباره دلیل هاي شدت یافتن اقدامهاي خشون تآمیز جنگ و تأثیر پوشش خبري بر آن.

8. توضیح ندادن درباره هدف هاي مداخل هجویان خارجی، به ویژ ه قدرت هاي بزرگ در به راه
انداختن بحران ها و جنگ


وجود چنین ویژگیهایی ضرورت مدیریت راهبردي رسانه بر افکارعمومی رامشخص میکند.
البته در کنار مدیریت رسانه اي، بحران مدیریت اطلاعات بر رسانه نیز داراي اهمیت است. مدیریت
اطلاعات در اینجا به معنی استفاده از روش هاي آشکار و پنهان دستکاري اطلاعات از سوي کنش گران سیاسی صاحب قدرت است .
اطلاعات، سلاح سیاسی قدرتمندي است و اشاعه گزینش، محدود و تحریف شده آن از سوي حکومت ها عنصر بسیار مهمی در مدیریت افکار عمومی در بحران است.

جنگ رسانه اي یکی از جنبه هاي برجسته جنگ نرم و جنگهاي جدید بین المللی است . چنین جنگی بیشتر به هنگام درگیري هاي نظامی کاربرد پیدا می کند. اما این به آن مفهوم نیست که در سایر موقعیت ها چنین جنگی در جریان نیست و یا مورد استفاده قرار نمیگیرد.

جنگ رسانه اي تنها جنگی است که حتی در شرایط صلح نیز به صورت غیررسمی ادامه می یابد و هر کشوري با بیشینه توان خود براي پیشبرد هدفهاي سیاسی از رسانه ها استفاده می کند.

جنگ رسانه اي در ظاهر میان رادیوها، تلویزیون ها، تفسیرگران مطبوعاتی، خبرنگاران، خبرگزاري ها، شبکه هاي خبري و پایگاه هاي اینترنتی جریان دارد . اما واقعیت آن است که در پشت این جدال مطبوعاتی چیزي به نام سیاست رسانه اي یک کشور نهفته است. این سیاست به طور مستقیم با بودجه هاي رسمی مصوب مجلسها یا بودجه هاي سري سازمان هاي اطلاعاتی، امنیتی و جاسوسی پشتیبانی می شود.
سربازان جنگ رسانه اي، کارشناسان تبلیغات، برنامه ریزان تبلیغات بین المللی و کارگزاران رسانه ها هستند.
جنگ رسانه اي مقوله اي است که همکاري هماهنگ و نزدیک بخشهاي نظامی، سیاسی، اطلاعاتی، امنیتی، رسانه اي و تبلیغاتی یک کشور را می طلبد.

مردمی که زیر بمباران جنگ رسانه اي قرار دارند چه بسا ممکن است دامنه و شدت حمله هاي سنگین را درك نکرده و حتی از وجود آن بی خبر باشند.

آنچه که به عنوان جنگ روانی از آن نام برده میشود می تواند به شیوه ایجاد شود:

1. انگاره سازي رسانه اي
2. کنترل ذهن ها توسط رسانه هاي بحران ساز
3. فرافکنی رسانه هاي بحران ساز


در ادامه هر کدام از این شیوه ها را توضیح خواهیم داد.

انگاره سازي رسانه ای:

یکی از شیوه هاي جنگ روانی در ایجاد و یا تشدید بحران، انگاره سازی رسانه ای است.
انگاره سازي با کمک به فرایند تأثیر بلند مدت رسانه ها، بزرگترین نقش را در موفقیت یا عدم موفقیت بازیگران، در هنگام بحران ایفا می کند. انگاره را میتوان به عنوان یک سازه تعریف کرد که مضمون آن به خودي خود مجموعه اي از تصویرهایی است که از جنبه هاي گوناگون واقعیت در ذهن فرد وجود دارد.

کارکرد انگاره سازي در تلویزیون هاي ماهواره اي تغییر تصویر هاي خبري براي تغییر در نگاه مردم است. این تغییر نخست احساس و تخیل افراد را تحت تأثیر قرار می دهد و سپس برخی انگاره هاي قدیمی را در ذهن آنها مخدوش می کند. وارد شدن آسیب به آرشیو تصویرهاي قبلی، امکان پذیرش تصویر هاي جدید را فراهم می کند. این روش، شگرد انگاره سازي شبکه هاي ماهواره اي غرب است.

گربنر وشیلر در مطالعه عملکرد شبکه هاي تلویزیونی ماهواره اي در جنگ اول خلیج فارس -که آن را نماد "پیروزي تصویر بر واقعیت" خوانده اند، به این نتیجه رسیدند که فناوري هاي نوین ارتباطی این امکان را فراهم ساخت که واژه و تصویر در موقع مناسب براي صدها میلیون نفر در سراسر جهان ارسال شود. تصویر نیز آنچنان بیننده را محصور خود کرده بود که تصور می شد، افراد خود شاهد نبرد هستند. با این وجود، آن طور که پژوهشهاي بیشتر کشورها نشان میدهد آنچه دیده میشد جنگ نبود بلکه انگاره هایی بود تا حس پیروزي را القا کند و نتیجه اي به بار آورد که واقعیت و منطق هیچگاه نمی توانست به آن دست یابد.

کنترل افکار عمومی توسط رسانه های بحران ساز:

کنترل و هدایت افکارعمومی یکی از کارویژه هاي مهم رسانه می باشد. به طور کلی رسانه ها در جهت بحران زدایی و یا بحران سازي نیاز به مدیریت بر افکار عمومی دارند.

برخی چون گورینگ (فرمانده نیروي هوائی آلمان درجنگ جهانی دوم ، با توجه به تجربه جنگ جهانی دوم و عملکرد رهبران ورسانه هاي غربی) بر این باورند که مردم در بسیاري موارد از جنگ بیزارند؛ فرقی نمی کند که مردم روسیه باشند ، انگلستان یا مردم آلمان (تجربه جنگ جهانی دوم نیز همین امر را نشان داد).

به عقیده گورینگ در بسیاري از جنگ ها، به ویژه دو جنگ توفان صحرا ( 1991 ) و عملیات 2003 علیه عراق این امر را می توان به روشنی دید. بنابراین، رسانه ها می توانند با استفاده از اثر بخشی افکار عمومی هر دو گروه افراد علاقمند و یا بیزار از جنگ را تحت تأثیر قرار دهند . گویی آن دو جنگ و جنگ هاي مشابه به وقوع پیوسته اند تا درستی پیش بینی جورج ارول در کتاب 1984 را آشکار کنند . ارول در اثر خود از دربند بودن روح و ذهن شهروندان توسط رسانه هاي دیداري سخن به میان آورده است .

به تعبیر تافلر ( 1372 )، جورج ارول در عالم تخیل به درستی فناوري هایی چون صفحه هاي تلویزیون دوسویه را مجسم کرد که از آن می توان به طور همزمان براي انتقال تبلیغات دولتی و جاسوسی استفاده کرد . هشدارهاي او نسبت به توان بالقوه این رسانه در تجاوز به حریم خصوصی نه تنها درست از آب درآمد بلکه حتی او آن را دست کم گرفته بود!!!

مدیریت رسانه اي حاکم برافکارعمومی جهان درکارکرد رسانه هاي دیداري آمریکا وارد جنگ دوم خلیج فارس ( 1991 ) و عملیات 2003 و حتی دیگر عملیات پیش از آن نشان می دهد که رهبران قدرت هاي بزرگ در عملیات روانی رسانه اي خویش تجاوز به حریم خصوصی ملت ها ي مورد هجوم را مشروع تلقی کرده اند. علاوه بر آن، این رهبران از فریب مخاطبان (حتی شهروندان خویش) و تهیج عاطفی آنها با استفاده از موضو ع هاي دروغین نیز دریغ نکرده اند.

براي نمونه در روزهاي آغازین اشغال کویت توسط عراق، رسانه هاي آمریکا مصاحبه یک پرستار کویتی را پخش کردند. در این مصاحبه پرستار ادعا می کرد عراقی ها با ورود به کویت با خاموش کردن اینکوباتورها (دستگاه هایی که کودکان نارس را در آن قرار می دهند) تعداد زیادي از کودکان کویتی را به قتل رسانده اند . بررسی هاي بعدي (بعد از پایان جنگ) نشان داد که ادعاي پیش گفته دروغ بوده است. خانمی که رسانه هاي آمریکا از او با عنوان پرستار بیمارستان ش هر کویت یاد کرده بودند نیز دختر سفیر کویت در آمریکا بوده است که از مدت ها قبل به کویت نرفته بود!!!

بنابراین چنین سناریوي تبلیغا تی در آمریکا به داستان دروغین کشته شدن کودکان شهرت یافت .