شكست مسلمين در اندلس، عبرتى بزرگ

[حسن عزتي]

غروب اندلس

-------------------------------------------------------------------------

نگاهی به پیدایش و افول تمدن اسلامی در اندلس

-------------------------------------------------------------------------
۞۞ چند روز پیش مسئولی سرشناس در حضور جمعی از علما درباره عدم وجود تمدن اسلامی در اندلس صحبت کرد وگفت : من از علما عذر میخواهم چون من اعتقاد ندارم که در آندلس تمدن اسلامی برپا شده است،زیرا اگر تمدن اسلامی بر پا شده بود دیگر این تمدن از بین نمی رفت.مگر می شود کسی طعم واقعی تمدن اسلامی را با روح خود بچشد سپس سراغ چیزهایی دیگر برود.



شاید در بین سخنان عجیب و غریبی که هر روز جامعه را تکان میدهد،این اظهار نظر مهم نباشد ،اما چون انکار امری بدیهی و تاریخی است،نوشتار زیر در چند قسمت متوالی تقدیم همسنگران خوبم در این تالار می کنم تا از موضوعات مربوط مطلع باشیم.


البته شاید بتوان این اظهار نظر را در ادامه اظهار نظر چندی پیش برخی افراد دانست که هجوم فرهنگی را رد کردند،زیرا سرگذشت غم بار آندلس یک هجوم فرهنگی تمام عیار بود.هرچند امروز در برابر این هجوم فرهنگی ،بیداری اسلامی جوامع مسلمان را در می نوردد،امری که برخی آن را بیداری انسانی میدانند.


۞۞۞۞۞۞۞۞۞۞۞۞۞۞۞۞۞۞۞۞۞۞۞۞

پرداختن به موضوع اندلس از قديم در بين مسلمانان رايج بوده است و اهل تحقيق هرکدام به‎گونه‎اي به آن نگاه مي‎کرده‎اند. در طول تاريخ اسلام هيچ‎جا اتفاق نيفتاده بود و تاکنون نيز کسي سراغ ندارد که تمدن اسلامي و فرهنگ اسلامي در برابر ديگر فرهنگ‎‎ها مغلوب شده باشد، اما مسلمانان در اندلس با کمال ناباوري آن را به گونه غم‎بار و تلخي ديدند. اگر از شکوه تمدن اسلامي در اندلس باخبر باشيم و سپس مروري بر بيرون رانده شدن مسلمانان توسط اروپاييان بکنيم، بي‎اختيار همان‎گونه که امروز بر سرگذشت فلسطين غصه مي‎خوريم بر سرگذشت اندلس نيز اندوهناک مي‎شويم. اگر به تعبير آن پير سفر کرده فلسطين پاره تن اسلام است، زماني نيز اندلس پاره تن اسلام بود که غصب و به‎طور کل جدا شد و چه اندوهناک.

[b]آن‎چه مي‎خوانيد مروري است گذرا بر حضور مسلمانان در قلب اروپاي امروزي تا بيرون شدن آن‎ها و
بعضي دلايل آن. بدون شک بحث در اين زمينه بسيار گسترده و در حد يک رساله پربار است.





تمدن اسلامي در اندلس

اندلس که قسمتي از اسپانياي امروزي را شامل مي‎شود قبل از فتح آن توسط مسلمانان، تحت سلطه روميان بود. در قرن پنجم ميلادي، قبايل «واندال» آن را از دست روميان خارج کردند که از آن به بعد به «اندالوسيا» يا سرزمين واندال‎ها شهرت يافت که مسلمانان پس از فتح، نام آن را با کمي تغيير اندلس گذاشتند.1 اندلس قبل از فتح مسلمانان و در دوران گوت‎‎ها در چنان فقر فرهنگي و اجتماعي به‎سر مي‎برد که بسياري از اهالي آن از جمله عامه مردم و به‎ويژه يهوديان، آرزوي ر‎هايي از چنين وضعي را داشتند و وقتي مسلمانان به آن‎جا پا نهادند به آنان به چشم منجي نگاه مي‎کردند. حتي نوشته‎اند يهوديان در کنار مسلمانان براي ر‎هايي از اين وضع با گوت‎‎ها مي‎جنگيدند.2 در اصل، فتح اندلس به خواهش بعضي از اهالي آن صورت گرفت. تبعيض، فقر، ظلم، ستم، رواج خرافات و جهل دستاورد حکومت گوت‎‎ها براي آنان بود و بدين روي وقتي مسلمانان پرشور در رمضان سال 92 هجري به فرماندهي طارق بن زياد به آن‎جا پا نهادند به‎گونه‎اي رفتار کردند که ظرف سه سال اکثر نواحي آن فتح شد. اندلس چنان سرزمين تشنه‎اي بود که مسلمانان خود نيز انتظار چنين واکنشي را هم نداشتند.

مسلمانان پس از کار رزم، به‎کار قلم و انديشه روي آوردند و از اندلس جهالت زده و تاريک، فرهنگ و تمدني ساختند که در قرن چهارم، قرطبه (معرب کوردوبا) مقر حکمراني اندلس به پايتخت فرهنگي جهان اسلام تبديل شد و به گفته خود اروپاييان در اين زمان پيشرفته‎ترين شهر اروپايي بود. اگر نيشابور در شرق ممالک اسلامي و بغداد در مرکز آن، جهان اسلام را تغذيه فرهنگي مي‎کردند؛ قرطبه نيز در غرب ممالک اسلامي چنين نقشي را داشت. سرزميني با سابقه‎اي بسيار متفاوت با تمدن شرقي و اسلامي و از لحاظ جغرافيايي بسيار دور از آن، به‎جايگاهي دست يافت که بسياري از دانشمندان بزرگ و منحصر به فرد تمدن اسلامي را در خود پرورش داد؛ اندلس در اين مورد شباهت فراواني به سرزمين خودمان يعني ايران داشت.

مسجد جامع قرطبه یا کوردوبای امروزی

اگر سري به کتب تاريخ و... بزنيم شمار زيادي از اين دانشمندان را در رشته‎‎هاي مختلف مي‎بينيم که هر کدام در تمدن اسلامي جايگاه والايي داشته‎اند. در اين دوران دانشمنداني در رشته‎‎هاي گوناگون از طب و نجوم گرفته تا گياه‎شناسي و تاريخ و ادبيات و فلسفه و عرفان و... را در بين آن‎ها مي‎توان ديد.

اين دانشمندان تأثير زيادي بر تمدن بعدي اروپا گذاشتند که تمدن اسلامي اندلس نقش اصلي را در اين زمينه داشت. دانشمندان اندلس ابتدا به شرق ممالک اسلامي سفر کردند و به فراگيري دانش پرداختند و سپس به توليد علم و دانش روي آوردند و به تعبير امروزي نهضت نرم افزاري علم را شروع کردند که در قرن چهارم به اوج خود رسيد.

در اين دوران اروپا مثل بچه يتيمي دنبال پدري مهربان مي‎گشت و چه پدري براي آن‎ها مهربان‎تر از تمدن اسلامي بود؟


شهر طليطله امروزي، از نيمه قرن چهارم نقش مهمي در اندلس بازي کرد. دارالترجمه مهم اروپاييان در اين شهر توانست ميراث و اندوخته علمي، فرهنگي، هنري و ادبي مسلمانان را به آن‎ها تقديم کند. آن‎ها در اين راه به‎گونه‎اي پيش رفتند که کمي بعد شهر طليطله را تصرف و نفوذ خود را بيشتر کردند. در قرن ششم 70 اثر ترجمه شده مسلمانان در يک مدرسه مسيحي در طليطله وجود داشت.3 در همين قرن جريان اقتباس علوم اسلامي به مناطق ديگري مانند فرانسه، آلمان، اروپاي مرکزي و انگليس رسيد.4
در حقيقت تهاجم اروپاييان تهاجمي فرهنگي ـ نظامي بود. شبيه به آن‎چه امروز اتفاق مي‎افتد. اگر در چند سال گذشته قره العين اهل ولايت؛ تهاجم فرهنگي غرب، استعمار فرانو، شبيخون فرهنگي را به مسؤلان گوشزد مي‎کرد همه برگرفته از چنين تجربه تلخي است. کاري که غربيان چند صد سال پيش با ما کردند.
اگر به آثار پزشکي امروز اروپا سري بزنيد و يا شنيده باشيد، مي‎بينيد بعضي از اصطلاحات آن براي شما آشناست. تعجب نکنيد، اشتباه نکرده‎ايد با يقين بدانيد که همه آن‎ها ريشه اسلامي و عربي دارند.




پي‎نوشت:

1- مجله مشکوه، ش ?8، مقاله جلوه‎هايي از تمدن اسلامي اندلس اثر سيدمحمد ثقفي.
2- همان.
3- مجله تاريخ اسلام، ش 1?.
4- همان.


در ارسال بعدی به لطف خدا طب،دارو شناسی،هنر،ادبیات و فلسفه و عرفان اندلس را تشریح می دهم انشالله.
یا علی (علیه السلام) مدد است.