روانشناسی دین

[saloomeh]

قصدم از ایجاد این تاپیک بررسی اثرات روان شناختی دین در روان آدمی است. اینکه چقدر دین مدارانه زندگی کردن افراد میتواند در خلقیات، اهداف، نوع نگرش فرد به جامعه و آمال و آرزوهایش موثر باشد. آیا در طول تاریخ روانشناسی دینی چقدر توانسته بشریت را به سمت کمال انسانی سوق دهد. در این راه کدام موفق ترند روانشناسی اسلامی یا غربی ؟ آیا اساساً ریشه تفکرات آنها یکی است ؟ برای شروع به موضوع روانشناسی از دیدگاه اسلام می پردازیم . قطعاً مشارکت دوستان در این تاپیک ما را به نتایج خوبی خواهد رساند. ان شاءالله ...
بر اساس روان شناسی انسان در اسلام ؛ به هر میزان كه اعمال و رفتار یك فرد منطبق با خواسته ها و گرایشات و نظارت روح ملكوتی و مجرد ( منطبق با دین الهی و تائیدات عقل ، فطرت و وجدان ) او باشد ، آن فرد در زندگی خود از یك شخصیت متعادل و طبیعی برخوردار میگردد و چنین شخصی غالباً از یك آرامش روانی حقیقی برخوردار میشود به طوری كه بروز هیچ حادثه ای نمی تواند آرامش او را بر هم زند و این مطلب قابل مطالعه و اثبات است .

« قلنا اهبطوا منها جمیعا فاما یاتینكم منی هدی فمن تبع هدای فلا خوف علیهم ولا هم یحزنون . سوره بقره آیه : 38 »

ترجمه :

گفتیم :” همگی ( آدم ع و حوا و ابلیس ) از آن ( بهشت ) فرود آئید تا آنگاه كه از جانب من برای شما هدایتی آید ؛ پس هر كس از آن ( دین و هدایت من ) پیروی كند ، هرگز برای او ترس و اضطراب ( از آینده ) و غم و اندوه ( از گذشته ) نخواهد بود . “

و به هر میزانی هم كه اعمال و رفتار یك فرد منطبق با غرایز و تمایلات و خواسته های روح حیوانی او باشد و گرایشات و خواسته های روح مجرد ( شخصیت اصلی و حقیقی انسان و معنای آیه شریفه : ” و نفخت فیه من روحی“ ) نا دیده گرفته شود ( انحراف و لغزش از معیارهای دین الهی ، عقل ، فطرت و وجدان و انجام گناه ) ، آن فرد در زندگی خود دچار یك شخصیت نا متعادل و غیر طبیعی خواهد شد و آرامش و تعادل روانی او نیز دچار اختلال شده و غالباً یك اضطراب خاصی بر زندگی او مستولی میشود ، بطوریكه حتی برای لحظه ای هم احساس آرامش نمیكند .

« و من اعرض عن ذكری فان له معیشة ضنكا . سوره طه آیه : 24 »

ترجمه :

وهر كس از یاد من ( ایمان به من و هدایت من ) اعراض و رویگردان شود ، زندگی سخت ( و تنگی ) خواهد داشت .

ادامه دارد اگر خدا بخواهد...

[saloomeh]

مرحوم استاد علامه طباطبائی (رحمة الله علیه) در ذیل این آیه شریفه میفرماید :

”كسیكه از ذكر من اعراض كند ” معیشتی ضنك “ یعنی زندگی تنگی دارد ،

برای این است كه كسی كه خدا را فراموش كند و با او قطع رابطه نماید ، دیگر چیزی غیر دنیا نمی ماند كه وی به آن دل ببندد و آن را مطلوب یگانه خود قرار دهد ؛ در نتیجه همه كوششهای خود را منحصر در آن میكند و فقط به اصلاح زندگی دنیایش میپردازد و روز به روز آنرا توسعه بیشتری داده ، به تمتع از آن سرگرم میشود و این معشیت او را آرام نمیكند ، چه كم باشد و چه زیاد . برای اینكه هر چه از آن بدست آورد به آن حد قانع نگشته و به آن راضی نمیشود و دائما چشم به اضافه تر از آن می دوزد ، بدون اینكه این حرص و عطشش به جایی منتهی شود ، پس چنین كسی دائما در فقر و تنگی بسر میبرد و همیشه دلش علاقمند به چیزی است كه ندارد ، صرفنظر از غم و اندوه و قلق و اضطراب و ترسی كه از نزول آفات و روی آوردن نا ملایمات و فرارسیدن مرگ و بیماری دارد و . . . . پس او علی الدوام در میان آرزوهای بر آورده نشده و ترس از فراق و جدایی از آنچه برآورده شده ، بسر میبرد . “

به عنوان یك اصل در روان شناسی انسان در اسلام ؛ تمایلات و گرایشات معنوی روح ملكوتی یا روح مجرد انسان و شخصیت اصلی انسان با ارضاء شدن خواسته ها و تمایلات روح حیوانی و نفس اماره ارضاء نمیشود و به همین علت است كه ؛ روح و روان اصلی انسان « من » بخودی خود از نرسیدن به خواسته ها و گرایشات معنوی خود در طول حیات یك فرد دچار اضطراب و نگرانی میشود . در این میان ؛ در روان شناسی انسان در اسلام ( علم النفس ) ، مكانیسم « توبه » مطرح است كه بر اساس آن نیروی وجدان فرد ، در زمانی كه فردی چه بصورت جزئی و چه بصورت كلی دچار انحراف و لغزش از معیارهای دین الهی ، عقل ، فطرت و وجدان خود میشود و مرتكب گناه یا انحراف میگردد ، او را بسوی طلب آمرزش از پروردگار خود و جبران لغزشها دعوت میكند و فرد می تواند با كمك این مكانیسم بسیار مؤثر و كارآمد ، تعادل روانی و شخصیتی خود را بازسازی و ترمیم نموده و مجدداً به یك آرامش حقیقی دسترسی پیدا كند .

[b]نگاهی به آیات كلام الله مجید گویای این موضوع بسیار مهم و اساسی میباشد :« قالا ربنا ظلمنا انفسنا و ان لم تغفر لنا و ترحمنا لنكونن من الخاسرین . سوره اعراف آیه : 23 »

ترجمه :

( آدم ع و حوا پس از سرپیچی از اولین دستور الهی در خوداری از خوردن شجره نهی شده و پیروی از امیال غریزی خود و ترك اولی ) گفتند : ” پروردگارا ؛ ما بر خویشتن ستم كردیم و اگر بر ما نبخشایی و بر ما رحم نكنی ، مسلما از زیانكاران خواهیم بود . “

این آیه شریفه نشانگر نظارت وجدان یا نفس لوامه بر اعمال و رفتار انسان در ساختار وجودی و روح ملكوتی و مجرد انسان است كه پس از اولین خطای آدم (علیه السلام) و حوا ، آنها را از درون وجود خودشان ( چه مرد و چه زن ) بسوی طلب آمرزش از بارگاه الهی و اصلاح لغزش و خطای خود دعوت نموده است و این ساختار شگفت انگیز بدون ذره ای شك و تردید در ساختار وجودی تك تك فرزندان حضرت آدم (علیه السلام) و حوا نیز وجود دارد و در مواقعی كه خطا و لغزشی رخ میدهد ، افراد را بسوی طلب آمرزش از بارگاه الهی و اصلاح لغزش و خطای خود دعوت میكند .

« فاما من تاب و ءامن و عمل صالحا فعسی ان یكون من المفلحین، سوره قصص آیه : 67 »

ترجمه :

اما آنكس كه ( در دنیا ) توبه كند و ایمان بیاورد و عمل شایسته انجام دهد ، امید است كه از رستگاران باشد .

حضرت آیت الله العظمی مكارم شیرازی در تفسیر ارزشمند خود « نمونه » در ذیل این آیه شریفه میفرماید : ” و از آنجا كه روش قرآن این است كه همیشه درها را بسوی كافران و گنهكاران باز میگذارد تا در هر مرحله ای از فساد و آلودگی باشند ، بتوانند به راه حق بر گردند ، در این آیه میفرماید : ” اما كسی كه توبه كند و ایمان آورد و عمل صالح انجام دهد ، امید است كه از رستگاران باشد . “ بنا براین ( میفرماید ) راه نجات شما در سه جمله خلاصه میشود : 1. بازگشت بسوی خدا 2. ایمان و عمل صالح 3. كه به دنبال آن مسلما نجات ، فلاح و رستگاری است . “

.... ادامه دارد اگر خدا بخواهد ....

[saloomeh]

رابطه دین و روانشناسی از نظر قران و روایات

خداوند كریم در قرآن می فرماید:

« وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ لاَ یَزِیدُ الظَّالِمِینَ إَلاَّ خَسَاراً» ترجمه: (اسراء: 82).

و در جای دیگر می فرماید:«الَّذِینَ آمَنُواْ وَ تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُم بِذِكْرِاللّهِ أَلاَ بِذِكْرِ اللّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ» ترجمه: (رعد: 28).

یكی از مهم ترین مسائل دین اسلام توجه به بهداشت و سلامت جسمانی و روانی است. بعضی از واجبات و محرّمات الهی برای تأمین سلامتی و پیش گیری از ابتلا به امراض روحی و روانی تشریع شده است. در مكتب اسلام، هیچ انسانی حق ندارد با انجام كارهای زیان آور مانند سم خوردن و یا روی آوردن به كارهای ناشایست و به دور از شأن و منزلت انسانی، به سلامت جسم و روان خود آسیب وارد كند و یا خود را در معرض هلاكت و ذلت قرار دهد. همچنین نسبت به سلامت جسمی و روحی دیگر همنوعان خود نیز مسئول است.

به دلیل آنكه مسئله سلامتی و بیماری هم برای فرد و هم برای اجتماع از مهم ترین مسائل بوده و از سوی دیگر، جامعه بدون دغدغه بیماری فردی و اجتماعی در این جهان دست نایافتنی است، همیشه بشر به دنبال كشف علل و عوامل پیدایش بیماری و راه های پیش گیری از آن بوده است. تبیین علل بیماری مختص انسان های عادی نبوده، بلكه برگزیدگان خداوند نیز، كه از سرچشمه وحی سیراب می شدند، انسان ها را به رعایت و حفظ بهداشت جسم و جان سفارش نموده و در شناسایی و راه های پیش گیری از ابتلا به انواع بیماری های جسمی، روحی و روانی ارشاد و راهنمایی فرموده اند. خداوند در قرآن مجید، با تأكید بسیار، تنها راه رستگاری و سعادت انسان را در «تزكیه» و پالایش روح و روان آدمی می داند، آنجا كه می فرماید:

«قَدْ أَفْلَحَ مَن زَكَّاهَا وَ قَدْ خَابَ مَن دَسَّاهَا.»

ترجمه: (شمس: 9و 10) و در تعالیم اسلامی، اهمیت زیادی برای بهداشت و سلامتی جسم و جان آدمی برشمرده شده است. امام علی(علیه السلام)می فرماید: «الصّحةُ افضل النعم.» (محمّد محمّدى رى شهرى، میزان الحكمة، ج 5، ص 280) «وَ مَن كان فى النعمةِ جَهِلَ قدر البلیة.» (محمّدباقر مجلسى، بحارالانوار، ج 78، ص 12 و 115 / محمّد محمّدى رى شهرى، پیشین، ج 10، ص 106) ترجمه: سلامتی یكی از نعمت های بزرگ الهی است و مانند هر نعمت دیگر، تا از دست نرود قدرش شناخته نشود.

و نیز فرمودند: «الا و انّ مِن البلاءِ الفاقةُ، و اشدُّ مِن الفاقةِ مرضُ البدنِ، و اشدُّ مِن مرضِ البدنِ مرضُ القلب و اِنّ مِن النعم سعةُ المالِ و افضلُ مِن سعةِ المالِ صحّةُ البدنِ و افضلُ مِن صحةِ البدنِ تقوىَ القلبِ.»

(ابن ابى الحدید، شرح نهج البلاغه، ج 19، ص 337 / محمّدباقر مجلسى، پیشین، ج 81، ص 173 / محمّدمحمّدى رى شهرى،پیشین،ج5،ص281 و ج 10، ص 102.)

---

قلمرو دین و آموزه های آن تمامی حیات فردی و اجتماعی و دنیوی و اخروی بشر را در بر می گیرد. واژه «دین» در لغت، به معنای كیش، آیین، طریقت و شریعت است و در اصطلاح، به مجموعه اصول، قواعد بنیادی، احكام و دستوراتی اطلاق می شود كه از سوی خدا به انسان داده شده است. به عبارت دیگر، دین شامل گزاره های توصیفی و تجویزی است. مولای مؤمنان حضرت علی(علیه السلام)درباره برخی از حكمت ها و علت های تشریع آموزه ها و تعالیم دینی، می فرماید: خداوند ایمان را برای پاك سازی دل از شرك، نماز را برای پاك بودن از كبر و خودپسندی، زكات را عامل فزونی روزی، روزه را برای آزمودن اخلاص بندگان، حج را برای نزدیكی و همبستگی مسلمانان، جهاد را برای عزّت اسلام، امر به معروف را برای اصلاح توده های ناآگاه، نهی از منكر را برای بازداشتن بی خردان از زشتی ها، صله ارحام را برای فراوانی خویشاوندان، قصاص را برای پاس داری از خون ها، اجرای حدود را برای بزرگداشت محرّمات الهی، ترك می گساری را برای سلامت عقل، دوری از دزدی را برای تحقق عفّت، ترك زنا را برای سلامت نسل آدمی، ترك لواط را برای فزونی فرزندان، گواهی دادن را برای به دست آوردن حقوق انكار شده، ترك دروغ را برای حرمت نگه داشتن راستی، سلام كردن را برای امنیت از ترس ها امامت را برای سامان یافتن امور مردم، فرمان بری از امام را برای بزرگداشت مقام رهبری واجب نمود(نهج البلاغه، ترجمه محمّد دشتى، ص 683).

دین باوری و سلامت روان

اولین آموزه تعلیمی پیامبران الهی به انسان ها در طول تاریخ بشر، عبادت و بندگی خداوند بوده است. توجه دادن انسان به ایمان به خداوند، توحید و یگانه پرستی و بندگی او، اولین و اساسی ترین آموزه انبیا و معصومان(علیهم السلام) بوده است. اصلی ترین ركن دین یعنی ایمان به خدای یكتا، انسان را از نگرانی، اضطراب و دغدغه خاطر مصون داشته و در برابر رویدادهای نامطلوب زندگی ثابت قدم و استوار نگه می دارد. به گونه ای كه حوادث نمی توانند تزلزلی در او ایجاد نمایند. قرآن مجید می فرماید: دین داری و دین باوری نشانه سلامت عقل و بی رغبتی و عدم تمایل به دین و معنویت دلیل بر سفاهت و بی خردی است(بقره: 130). بر اساس بینش اسلامی، هر انسانی از هنگام تولّد، با فطرت الهی و گرایش ذاتی به خداشناسی قدم به عرصه زندگی می گذارد. ساختار وجودی انسان به گونه ای است كه او را به سوی خدا هدایت می كند و در این میان، تفاوتی بین مسلمان و غیر مسلمان وجود ندارد، بلكه همه انسان ها در آغاز زندگی، از استعداد خاصی برای حقیقت جویی و نیل به كمال بهره مندند و به فرموده پیامبر اكرم(صلی الله علیه وآله)، هر نوزادی با فطرت خدایی زاده می شود( بحار الانوار، ج 3، ص 281).با وجود این، فطرت و ساختار وجودی انسان در همه شرایط به صورت یكسان عمل نمی كند و ممكن است عوامل نامساعد بیرونی و محیط ناسالم زندگی مانع از شكوفایی و بروز نقش صحیح آن گردد(على رضا اعرافى و همكاران، اهداف تربیت از دیدگاه اسلام، ص 119)..... ادامه دارد اگر خدا بخواهد....

[saloomeh]

رابطه قران و روانشناسی

اساسی ترین منبع و سند دینی كه به اعتقاد مسلمانان حتی كلمات و الفاظش نیز، عین كلمات و الفاظ خداوند متعال هستند كه كلام الله می خوانندش، همان قرآن كریم می باشد.در قرآن كریم آیات بسیاری وجود دارد كه فطرت وجودی انسان و حالات گوناگون روان او را متذكر شده و راههای تهذیب و تربیت و معالجة روان انسان را نشان داده است و سؤالاتی كه ریشه در درون ذات آدمی دارد و از اعماق وجود انسان سرچشمه گرفته و اختصاص به قشر و گروه خاصی ندارد و در محدودة زمان و مكان خاص هم قرار نمی گیرد، ازقبیل اینكه: از كجا آمده ام ؟ برای چه آمده ام ؟ به كجا می روم ؟ چرا باید بروم؟ چه باید بكنم ؟ سؤالاتی كه معماهای وجود انسان هستند، را پاسخ می دهد. و همچنین برخی از آیات قرآنی حاوی دستورات و سفارش هایی در زمینه های متفاوت است كه در آرامش روانی و روحی انسان تأثیر مثبت داشته و موجب رفع اضطراب و نگرانی های بشری شده و در نهایت او را به تعادل می رساند.

[b]به عنوان نمونه برخی از نتایج تحقیقات انجام شده در باب تأثیرات آموزه های قرآن در بهداشت روانی فردی و اجتماعی عبارتند از:

[/b]

- اعتقاد به معاد و تأثیر آن در تأمین بهداشت روانی

- دستور ازدواج و تشكیل خانواده و تأثیرات آن در آرامش فردی و سلامت محیط اجتماع

- آیات قرآن در مورد محبت، صله رحم، بخشش به دیگران و تأثییرات مثبت آن در جامعه

- ممنوعیت سوءظن، تجسس، تهمت، غیبت وتأثیرات آنها بر جامعه و فرد

- تأثیر نماز بر آرامش روانی

- دعوت قرآن به صبر و تأثیر آن در كاهش فشارهای روانی

- دمیدن روح امید و ممنوعیت ناامیدی در قرآن و تأثیر آن به كاهش افسردگی

- دعوت قرآن به توكل به خدا و تأثیر آن بر حل مشكلات و آرامش روانی

- تأثیر یاد خدا در آرامش دل و رفع اضطراب و نگرانی

- ممنوعیت خودكشی در قرآن و تأثیر آن در پایین آمدن آمار خودكشی در جوامع مذهبی

- تأكید بر محبت به پدر و مادر و تأثیر آن در سلامت روانی خانواده

و....

در کل در مباحث روانشناسی اسلامی به انسان از تمام جوانب نگاه میکنند . نه یک موجود تک بعدی که نتیجه چنین دیدی سرکوب بخشی از امیال طبیعی انسان میشود و در نهایت هم از او انسانی دین گریز خواهد ساخت . روانشناسی در بستر قران وکلام ائمه به ارزشهای انسانی از تمام جهات نگاه میکند و مسائل فطری انسان را با دیدی منصفانه مطرح میکند...

ادامه دارد اگر خدا بخواهد ......