خوش رفتاری با مردم و همسایگان از دیدگاه ائمه

[N.Mahdavian]

به نام خالق بی همتا

1- امام باقر (علیه السلام) فرمود: اگر مى‏توانى بر كسانى كه با آنها معاشرت مى‏كنى تفوق داشته باشى، اين كار را بكن.
2- امام جعفر صادق (علیه السلام) فرمود: خود را براى خوشرفتارى با همنشين خويش آماده كن، و خلق و خويت را نيكو گردان، و زبانت را نگه‏دار، و خشمت را فرو بر، و سخنان بيهوده را رها كن، و عفو را پيشه ساز، و بخشنده باش.

3- ابو ربيع شامى گويد: به حضور امام صادق (علیه السلام) رسيدم در حالى كه خانه پر از جمعيّت بود، فرمود: اى شيعيان آل محمد، آگاه باشيد از ما نيست كسى كه هنگام خشم بر خود مسلّط نباشد، و كسى كه با يارانش بخوبى رفتار نكند و به آنان كه با او خوش اخلاقى كرده‏اند خوش خلقى نشان ندهد، و با همنشينانش بخوبى معاشرت نكند، و نسبت به همسايگان خوشرفتار نباشد و رعايت نمك خوارگى را ننمايد.

4- امام باقر (علیه السلام) فرمود: زاير خانه خدا اجر و پاداشى ندارد اگر اين سه خصلت در او نباشد: 1- تقوايى كه او را از نافرمانى خدا بازدارد. 2- حلمى كه به وسيله آن جلو غضبش را بگيرد. 3- با همنشينان بخوبى رفتار نكند. 5- امام صادق (علیه السلام) فرمود: پدرم مى‏فرمود: زيارت‏كننده خانه خدا پاداش ندارد وقتى كه سه خصلت در او نباشد: 1- خلقى كه با دوستش بتواند بخوبى رفتار كند، 2- حلم و بردبارى كه با آن جلو خشم خود را بگيرد، 3- تقوايى كه او را از ارتكاب محرّمات الهى بازدارد.

6- امام صادق (علیه السلام) فرمود: از مروّت نيست كه انسان آنچه را كه در سفر از خوبى و بدى همسفر مى‏بيند بازگو كند.

7- عمار بن مروان گويد: امام جعفر صادق (علیه السلام) مرا نصيحت كرد و فرمود: تو را به پارسايى و برگرداندن امانت به صاحبانش، و راستگويى، و خوشرفتارى با همنشين سفارش مى‏كنم، و هيچ نيرو و قدرتى نيست مگر از آن خدا.

8- مفضّل بن عمر گويد: به خدمت امام جعفر صادق (علیه السلام) رسيدم، به من فرمود: چه كسى با تو همنشين است؟ عرض كردم مردى از برادران ايمانى من.
فرمود: چه كار مى‏كند؟ گفتم از موقعى كه با او آشنا شده‏ام جايش را نمى‏دانم. به من فرمود: آيا نمى‏دانى كسى كه چهل قدم با مؤمنى همگام باشد خدا از حقّ او در روز قيامت سؤال مى‏كند؟

9- امام صادق (علیه السلام) از پدرانش نقل كرده است كه: رسول خدا صلّى الله عليه و آله فرمود: هر كس سه خصلت در او نباشد عملش كامل نيست: 1- تقوايى كه او را از معصيت خدا باز دارد. 2- خلق و خويى كه با مردم مدارا نمايد. 3- بردباريى كه جهالت نادان را با آن برطرف سازد.

10- سيّد رضى در (نهج البلاغه) از حضرت امير (علیه السلام) نقل مى‏كند كه آن حضرت فرمود: چنان با مردم معاشرت كنيد كه اگر بميريد بر شما بگريند و اگر از آنها دور شديد مشتاق ديدار شما باشند.

...................................................................................
منبع :
آداب معاشرت از ديدگاه معصومان عليهم السلام ترجمه كتاب العشره وسائل الشيعه
شيخ حرّ عاملى

[آیدین]

بسم الله الرحمن الرحیم

[align=RIGHT]

مناسبات اخلاقی و رفتاری با همسایگان


[B]ضرورت نیکی به همسایه
بدون تردید، پس از خانواده، افرادی که در یک محلی گرد هم آمده اند، جامعه ای مهم را پدید می آورند که اتحاد و وفاق اجتماعی و معاشرت های آنان می تواند استحکام و استواری این تشکل را در بعد انسانی و اخلاقی تضمین کند، اسلام برای افرادی که در مجاورت یکدیگر سکونت دارند، حقوقی در نظر گرفته است؛ که اگر فردی بخواهد آنها را زیر پا نهد خاطی و خلافکار محسوب می شود. حق همسایگی در این آیین چنان اهمّیتی دارد که قرآن کریم پس از مطرح نمودن یکتاپرستی و اجتناب از شرک ورزی، دعوت عملی به تعاون و تضامن اجتماعی می نماید و در این میان پس از پرستش خداوند، نیکی به والدین، ارحام،یتیمان و فقیران و احسان به همسایه را مورد توجّه قرار می دهد. «و اعبدوا الله و لا تشرکوا به شیئاً و بالوالدین احساناً و بذی القربی و الیتامی و المساکین و الجار ذی القربی و الجار الجنب و الصاحب بالجنب و ابن السبیل و ما ملکت ایمانکم ان اللّه لایحبّ من کان مختالاً فخوراً».(1) جالب این که رعایت حقوق مجاورین طبق آیه قرآن، عملی نمودن فرمان الهی است و نیز این سلوک و رفتار نیک در ردیف عبادت پروردگار تلقی گردیده است. منظور از عبارت «جار ذی القربی»، همسایه نزدیک،خویشاوند و یا هم عقیده می باشد و «جار جنب»، دور بودن از نظر فاصله، خویشاوندی یا اعتقاد را می رساند.(2)
ارتباط شایسته افراد یک محل که با هم همسایه اند و نیز خوش رفتاری آنان تا بدان حد است که حضرت امام رضا(علیه السلام) این ویژگی را از جمله اهداف بعثت رسول اکرم (صلّي اللَّه عليه و آله و سلّم) برشمرده اند.(3) حضرت علی(علیه السلام) نیز فرموده اند شیعیان ما کسانی می باشند که به خاطر ولایت ما نسبت به یکدیگر بذل و بخشش می نمایند... مایه برکت همسایگان هستند و با معاشران خود، در صلح و صفا بسر می برند.(4) آن حضرت چهار خصلت را بر شمرده اند که اگر کسی آنها را مراعات نماید اهل بهشت است که یکی از آن ها رفتار پسندیده با همسایگان است.(5)
امام صادق(علیه السلام) در سخنی جاویدان نیک رفتاری با همسایه را بعد از نماز و در ردیف اقامه

این فریضه الهی در مسجد، ذکر کرده اند.(6) ابن مسکان می گوید: امام صادق(علیه السلام) فرمود: ما ریشه همه خوبی ها و نیکی ها هستیم و این ها همه از شاخه های وجود ماست. در این روایت تفقّد از همسایه به عنوان خیر و خوبی معرفی شده است.(7)
امام حسن مجتبی(علیه السلام) در ایام صباوت، شبی تا صبح صادق، مراقب عبادت مادرش حضرت صدیقه کبری(سلام الله علیها) بود و می نگریست که آن بانوی بانوان مدام در حال رکوع، سجود، قیام و قعود است و به خوبی می شنید که مادرش درباره زنان و مردان دعای خیر می نماید و برای هر یک از آنان سعادت، رحمت و برکت می خواهد. دومین فروغ امامت صبح هنگام، خطاب به مادرش گفت: هرچه گوش کردم درباره دیگران دعای خیر نمودی امّا درباره خودت دعایی ننمودی. حضرت فاطمه زهرا(سلام الله علیها) فرمودند: یا بنیّ: الجار ثم الدار؛ ای فرزندم اوّل همسایه بعد خانه.(8)
حضرت علی (علیه السلام) در خطبه قاصعه از تعصب های غلط، افتخارات بیهوده و مباهات به طایفه و قبیله به شدت انتقاد می کند و می فرماید: اگر کسی بخواهد واقعاً تعصب به خرج دهد باید کردار پسندیده، خصال نیکو و خوی خوب انسانی را ملاک مباهات و فضیلت قرار دهد و در فرازی از این خطبه تأکید نموده اند به صفات حمیده و اخلاق کریمه افتخار کنید و به دنبال این سخن آسمانی برخی از خصلت هایی را که سزاوار است افراد داشته باشند برمی شمارد. نخستین این حالات نیکو از دیدگاه نخستین امام، حقوق همسایه و رعایت حال اوست: من الحفظ للجوار.(9) یکی از صفات متقین که حضرت علی(علیه السلام) در خطبه همام بدان اشاره فرموده است زیان نرسانیدن به همسایه می باشد.(10) آن امام در بستر شهادت نیز بازماندگان را این گونه وصیت فرمود: از خدا پروا داشته، از پروردگارتان بترسید. از خدا بترسید درباره همسایگانتان که آنان سفارش شده پیامبرتان هستند.(11) حضرت امام حسین (علیه السلام) نیز مسلمانان را به پنج خصلت توصیه نموده اند که یکی از آنها خوش رفتاری با همسایه است.(12) در
فرازی از رساله حقوق امام زین العابدین(علیه السلام) حقوق همسایگان این گونه ترسیم گردیده است.

«...امّا حق همسایه ات حفظ اوست در نهان و بزرگداشت او در عیان و حمایت از وی در صورتی که ستمی به وی رسیده باشد و اگر احتمال تأثیر اندرز می دهی، او را موعظه نمایی. در هنگام بلاها و سختی ها او را رها نکنی و از خطا و خلاف او درگذری، گناهش را ببخشی و با کرامت و رعایت حیثیت وی، با همسایه ات معاشرت کنی...»
دعای چهل و چهارم صحیفه سجادیه مربوط به هنگام فرا رسیدن ماه رمضان و استقبال از این ایام مبارک است. در بخشی از این نیایش نورانی امام چهارم از پیشگاه خداوند می خواهد که به آن حضرت توفیق دهد با همسایه اش از طریق فضل و سخاوت رفتار نموده و در رفع احتیاجات و مساعدت به فقیرانشان اقدام نماید و در مقابل آزارشان از در نیکی و خوش خویی درآید.
امام صادق(علیه السلام) فرموده اند: آیین ائمه(علیه السلام) ورع، عفّت...نیکو معاشرت کردن با همه و حسن همجواری (خوش همسایگی) است.(13) حضرت امام رضا(علیه السلام) در کلامی گران سنگ فرموده اند: بر شما باد به تقوای الهی، پارسایی، کوشش در طاعت و بندگی، ادای امانت، راستگویی و حسن هم جواری که این موارد اساس رسالت حضرت محمد مصطفی(صلّي اللَّه عليه و آله و سلّم) است.(14)
مرزهاو حقوق همسایگان
در خصوص حدّ همسایگی، رسول اکرم(صلّي اللَّه عليه و آله و سلّم) فرموده اند:تا چهل خانه از روبرو، پشت سر، طرف راست و سوی چپ همسایه محسوب می شوند.(15) بر اساس این روایت در روستاها و شهرهای کوچک، محلات مسکونی، شهرک ها و بلوک های ساختمانی افراد کثیری با یکدیگر همسایه اند و لازم است حقوق متقابل خویش را مراعات نمایند اگر سفارش مؤکّد اسلام در این نواحی بین ساکنین آنان عمل گردد مردمی که تا مسافتهای قابل توجّهی با هم زندگی می کنند بسیاری از دشواری های اجتماعی، اخلاقی،
امنیتی و تربیتی را پشت سر نهاده و از زندگی آمیخته به مودت بهره مند می گردند، چنین پدیده ای در رشد عاطفی و بهبود ساختار اقتصادی اجتماعی مناطق مسکونی تأثیری قابل ملاحظه خواهد گذاشت. بنا به فرمایش خاتم رسولان الهی همسایگان به سه دست تقسیم می گردند. نخست همسایه ای که در سه محور بر گردن ما حق دارد: حق همسایگی، حق خویشاوندی و اسلام(برادر دینی و ایمانی)؛ دوم همسایه ای که دارای دو حق است: حق همسایگی و حق برادر ایمانی؛ سوم همسایه ای که صرفاً دارای حق همسایگی است و آن حق افراد غیر مسلمان از اهل کتاب است.(16) بنابراین حقوق هم جواری را باید حتی در مورد همسایه ای که در اعتقادات و باورها با ما وجه اشتراکی ندارد، مراعات نمود.
مجاورت خانه های مسکونی برای صاحبان آنها تعهد بوجود می آورد. از خصوصیات حق همسایگی این است که مزایای متقابل دارد و بین مردم جریان یافته است چنین نیست که همسایه ای حقوقی بر عهده دیگران داشته باشد ولی خودش نسبت به مجاورین حقی را تعهد نکند. در واقع هر کس که تصور می کند به گردن دیگری حق دارد در همان حال باید متوجه این حقیقت گردد که او هم مدیون است. امام صادق(علیه السلام) می فرمایند: آیا مردی از شما شرم نمی کند که همسایه اش حق هم جواری را در خصوص او رعایت کند ولی او این حقیقت را نشناسد.(17)
در روایتی حضرت رسول اکرم(صلّي اللَّه عليه و آله و سلّم) فرموده اند: حق همسایه آن است که اگر در بستر

بیماری قرار گرفت از وی عیادت نمایی و اگر مرگش فرا رسید در تشییع جنازه او حضور یابی و اگر از تو قرض خواست از پرداخت آن امتناع ننمایی و اگر سرور و شادی در زندگیش رخ داد بر او تبریک و تهنیت گویی و در مصائب و ابتلائات با او هم دردی نمایی. ساختمان محل سکونت خود را از خانه او بالاتر نبرده و او را از نسیم فرح زا و هوای خنک محروم نکنی.(18)
در حدیث دیگری آن مرد آسمانی توصیه نموده اند: چون میوه ای خریدی مقداری به همسایه ات هدیه کنی و در غیر این صورت آن را پنهانی به منزل ببری. فرزندت را در حالی که میوه می خورد به بیرون از خانه نفرست که مبادا بچه همسایه آزرده شود و نیز بوی غذای تو، وی را ناراحت ننماید(امکان دارد آن را نتواند تهیه کند) مگر این که مقداری برایش بفرستی.(19)
امام زین العابدین (علیه السلام) حقوق متقابل همسایگان را این گونه بیان فرموده اند: حق همسایه ات این است که او را در غیابش حفظ کنی و در حضورش به وی احترام بگذاری. اگر ستمی وی را تحت فشار قرار داد، به امدادش بشتابی و در رفع ستم از وی بکوشی. در عیوب او تجسّس ننموده و اگر ناگواری از همسایه دیدی نادیده تصوّر کنی...و با عزّت و شادمانی با او معاشرت کنی و قادری جز خداوند تبارک و تعالی نمی باشد.(20)
خوش همسایگی
خوب همسایه داری، خوش رفتاری با همسایه و احسان در خصوص آنان دستوری دینی است. امام صادق(علیه السلام) فرموده اند: بر شما باد به خوش همسایگی پس به درستی که خداوند عزّ و جل بدان امر کرده است.(21) رسول اکرم (صلّي اللَّه عليه و آله و سلّم) توصیه فرموده اند: اگر خواستار آن هستید که پروردگار و فرستاده اش شما را دوست بدارند، وقتی امانتی به شما سپردند آن را ادا کنید، درسخن گفتن، صداقت را در نظر گیرید و با همسایگان به نیکی رفتار کنید.(22) همچنین آن حضرت فرموده اند آنچه برای خود می خواهی برای دیگران نیز بخواه تا مؤمن باشی و با همسایگان خوش رفتاری کن تا در زمره افراد مسلمان به شمارآیی.(23) ابو ربیع شامی می گوید: حضرت امام صادق(علیه السلام) فرمود: بدانید از ما نیست کسی که با همسایه اش خوشرفتاری نکند.(24) حضرت علی(علیه السلام) نیز در اهمیت این موضوع فرموده اند: خدا رحمت کند همسایه ای را که همسایه خویش را به نیکی کردن یاری نماید.(25)
امام کاظم (علیه السلام) می فرمایند: درمیان قوم بنی اسرائیل مردی مؤمن می زیست که همسایه ای کافر داشت، آن مرد غیر مسلمان نسبت به آن فرد با ایمان رئوف بود و برایش کار خیر انجام می داد، وقتی او از دنیا رفت، خداوند در دوزخ خانه ای از گل برایش بنا کرد تا او را از حرارت آتش جهنّم حفظ کند و حتی به او روزی هم می رسید به آن مرد گفتند: این لطف حق به
حضرت علی (علیه السلام) نوید داده اند: نیکوکاری و خوش رفتاری با خویشاوندان موجب افزایش عمر و آبادانی خانه ها می شود.(27) حضرت امام رضا(علیه السلام) می فرمایند: مرا حدیث کرد محمد بن علی ـ امام باقر(علیه السلام) ـ که صله ارحام و نیکی با همسایگان دارایی و توانایی مالی انسان را افزایش می دهد.(28) و این سخنان الهام گرفته از فرمایش رسول اکرم(صلّي اللَّه عليه و آله و سلّم) است که فرموده اند خوش سلوکی با همسایه یکی از چهار چیزی است که روزی را زیاد می نماید.(29) بنابراین نیکی به همسایه در همین دنیا آثار و برکاتی دارد. امام صادق(علیه السلام) از رسول اکرم(صلّي اللَّه عليه و آله و سلّم) نقل نموده اند: خوش رفتاری با همسایه مرگ را به تأخیر می افکند،(30) از ثمرات دیگر خوش رفتاری آن است که همسایگان زیاد می شوند، زیرا دوستان انسان خوش خوی افزایش می یابد و مردمان بیشتری با فرد خوش اخلاق انس می گیرند چنانچه حضرت علی(علیه السلام) متذکر گردیده اند.(31) همچنین خوش رفتاری با همسایگان سبب می شود تا در مشکلات و گرفتاری ها، به یاری آدمی برخیزند و بارش را از دوش او بردارند، زیرا به فرمایش مولای متقیان نیکی به افراد هم جوار، خدمه را زیاد می کند.(32)
از چشمه تا مرداب
برخورداری از همسایه صالح از عوامل سعادت انسان است. انس و الفت با چنین انسان هایی در واقع شکرگزاری نعمت و قدردانی از لطفی است که خداوند در حق ما نموده است. محیط و معاشرت های محله ای چه در بعد مثبت و چه در بعد منفی بر روان های آدمیان اثر می گذارد. به قول شهید مطهری روح انسان حسّاس است و بدون آن که خود شخص متوجّه باشد صلاح و فساد از فردی دیگر به وی سرایت می کند.(33) امام علی(علیه السلام) فرموده اند: همنشینی با هواپرستان فراموش خانه ایمان است.(34) مولوی چه نیکو سروده است:
می رود از سینه ها در سینه هااز ره پنهان صلاح و کینه هاهمنشین اهل معنا باشهم عطایابی و هم باشی فتییک زمان هم صحبتی با اولیاءبهتر از صد ساله طاعت بی ریاصحبت صالح تو را صالح کندصحبت طالح تو را طالح کند
همسایه خوب چون گلی خوشبوی با رایحه خود جان آدمی را معطر می سازد، روح و روان را صفا می دهد و طراوت زندگی را افزون می سازد، اما همسایه ناشایست چون ماده ای متعفن مشام مجاورین خود را آزرده و نه تنها محیط زندگی را به مردابی آلوده تبدیل می کند بلکه حالات درونی و افکار و گرایش های همسایگان خود را خدشه دار می سازد:
گلی خوشبوی در حمّام روزیرسید از دست محبوبی به دستمبدو گفتم که مشکی یا عبیریکه از بوی دلاویز تو مستمبگفتا من گلی ناچیز بودمولیکن مدتی با گل نشستمکمال همنشین در من اثر کردوگرنه من همان خاکم که هستمحضرت علی(علیه السلام) به پیروان خویش تذکر می دهند: با کسی همسایه شوید که از وی در امان باشید و خوبی او در نگذرد.(35)

پنجمین فروغ ابدیت می فرمایند: شیعه علی(علیه السلام) کسی است که برای همسایگان خود مایه برکت باشد و با معاشران خویش در صلح و صفا بسر برد.(36) رسول اکرم(صلّي اللَّه عليه و آله و سلّم) نیز به جامعه اسلامی توصیه می فرمایند: به گونه ای رفتار نمائید که همسایگان از دست شما آسوده باشند.(37) همسایگان باید با دید و بازدید، احوالپرسی و مانند آن، روابط متقابل خویش را استوار و ماندگار نمایند و در صورتی که رابطه همسایگان قطع باشد واقعاً محلّه به کالبدی بدون روح تبدیل می شود و خاصیت اصلی، نشاط و شادابی را از دست می دهد از این جهت حضرت علی(علیه السلام) می فرمایند: شایسته است همسایگان به دیدار هم روند در غیر این صورت همسایگی را ترک گویند.(38) رسول خدا(صلّي اللَّه عليه و آله و سلّم) نیز در کلامی نورانی گوهرافشانی فرموده اند: وقتی دو نفر تو را دعوت کردند، فراخوانی کسی را که خانه اش به محل سکونت تو نزدیکتر است، بپذیر زیرا آن که منزلش در قرب خانه شماست در همسایگی تقدّم دارد.(39)
حرمت همسایه
حفظ حرمت همسایه و توجه داشتن به حیثیت او، از دیگر وظایف اخلاقی ما نسبت به همسایگان است. حضرت پیامبراکرم(علیه السلام) می فرمایند: هر کس به خدا و روز قیامت ایمان دارد باید همسایه اش را حرمت نهد و او را اکرام نماید.(40) امام صادق(علیه السلام) می فرمایند در کتاب امیرمؤمنان(علیه السلام) خواندم که رسول خدا(صلّي اللَّه عليه و آله و سلّم) فرموده بودند: همسایه همچون نفس انسان است، نباید خسرانی متوجه او گردد و نیز روا نیست همسایه را (بدون جهت) مجرم تلقی کرد و حرمت همسایه با احترام مادر برابر است و نیز از آن حضرت نقل شده است: حرمت همسایه همچون حرمت خون است و باید همسایه را گرامی داشت اگرچه غیر مسلمان باشد.(41)
معمولاً رفتار و کردار افراد در یک محله یا مجتمع مسکونی مورد ارزیابی همسایگان قرار می گیرد و افراد در مورد شیوه های اخلاقی و خصال افراد به داوری می پردازند و اگر در مجموع خوبی های کسی را تأیید کردند باید خدای را سپاسگزار بود، در غیر این صورت باید در مناسبات رفتاری و حالات و خلق و خوی خویش تجدید نظر نمائیم و نسبت به اصلاح رفتار خویش بکوشیم و در این بازنگری ها خصلت های منفی را از خود دور نموده و آن خلق و خویی را که مورد تأیید افراد خوش فکر و اهل انصاف است تقویت نموده و نسبت به شکوفایی آن همت ورزیم. ابوذر غفاری از رسول اکرم(صلّي اللَّه عليه و آله و سلّم) سؤال نموده است: چگونه بدانم نیکوکار یا بدکارم؟ آن حضرت فرمود: هنگامی که از همسایگانت شنیدی درباره ات می گویند به تحقیق نیکو عمل کرد پس نیکوکاری و اگر متوجه شدی که می گویند، بد کرد، بدکاری!.(42)
همدردی با همسایگان
اسلام دایره زندگی مسلمانان را از محدوده خانواده به سوی دوستان، خویشاوندان و همسایگان گسترش می دهد و از انسان معتقد به قرآن و قیامت می خواهد که نباید به رفاه خویش فکر کند و صرفاً در این جهت بکوشد در حالی که همسایه اش وضع مشقت باری دارد و از تهیه و تدارک کمترین امکانات زندگی خویش ناتوان است.
سعید بن جبیر نقل کرده است عبداللّه بن عباس بر عبداللّه بن زبیر وارد گردید، فرزند زبیر خطاب به وی گفت: آیا مرا به دنائت و بخل نسبت می دهی؟ او پاسخ داد: آری. زیرا رسول اکرم(صلّي اللَّه عليه و آله و سلّم) می فرمود: از دایره مسلمین بیرون است کسی که فقط شکم خود را سیر کند ولی همسایه اش در گرسنگی بسر برد.(43)
امام چهارم فرمود: کسی که شب را با سیری بگذراند و در همسایگی او مؤمنی گرسنه باشد خداوند می فرماید: ای فرشتگان شما را بر این بنده گواه می گیرم که من او را به نیکی امر نمودم ولی پیروی نکرد و از غیر من اطاعت کرد او را به اعمال خودش واگذار نمودم. سوگند به عزّت و جلال خودم هرگز چنین شخصی را نخواهم بخشید.(44)
حتی پیامبر اکرم(صلّي اللَّه عليه و آله و سلّم) می فرمایند: کسی که خود را سیر کند ولی در این مورد همسایه اش با

بنابه فرمایش امام سجاد(علیه السلام) از جمله گناهانی که مانع نزول باران می شود ترک کمک به همسایه است و از فرموده های آن امام همام است که: اگر فردی بیش از احتیاجات خود پوشاک داشته باشد و بداند کسانی در همسایگی او هستند که به آن نیاز دارند و از دادن به آنان خودداری می کند، خداوند او را در آتش دوزخ خواهد افکند.(46)
امام صادق(علیه السلام) در پاسخ به مکتوب یکی از اصحاب خود نوشت، از پدرم شنیدم و ایشان از آباء گرام خود از امیر مؤمنان (علیه السلام) نقل کردند که آن جناب از رسول اکرم(صلّي اللَّه عليه و آله و سلّم) شنید که فرمودند: کسی که با حالت سیری سربر بالین نهاد در حالی که همسایه اش با حالت گرسنگی در بستر قرار گیرد، ایمان ندارد، اصحاب عرض کردند: با این وضع هلاک می شویم، فرمود: از غذاها یا خرماهایتان آنچه اضافه دارید یا از وجوه نقدی و یا از لباس هایتان به آنان دهید تا بدین وسیله خشم خداوند را خاموش سازید.(47)
از عادات پسندیده حضرت یعقوب نبی آن بود که هر شب گوسفندی در خانه اش ذبح می گردید و فرزندان و اهل خانه اش ملزم بودند حداقل نیمی از آن را برای فقیران بخصوص همسایگان مستمند ببرند در شب جمعه ای، وقتی نصف گوسفند ذبح شده را انفاق نمودند و باقی مانده را مصرف کردند، مردی فقیر که در همسایگی آن بیت نبوت سکونت داشت و نامش «ذمیال» بود، مقارن افطار با زبان روزه در خانه یعقوب آمد و اظهار داشت روزه دارم، از غذای خویش مقداری به من بدهید و چندین بار این تقاضا را تکرار نمود اهل خانه صدایش را شنیدند ولی با بی اعتنایی از آن گذشتند و یا این که در
تاریکی تشخیص ندادند او همان همسایه نیازمند و صائم است در واقع به ادعای او شک نمودند. آن مرد با ایمان به حال ناامیدی از در خانه یعقوب رفت در حالی که ذکر خداوند و حمد الهی بر زبانش جاری بود، با همان حال گرسنگی بدون افطار خوابید، روز بعد را نیز روزه گرفت و با متانت گرسنگی را تحمّل نمود و آن روز را بدون خوردن طعامی سپری کرد.
خداوند متعال به حضرت یعقوب(علیه السلام) وحی نمود: ای رسول من، به راستی محبوب ترین فرستادگانم کسی است که بر مستمندان ترحّم نماید و فقیران را به خود نزدیک کرده و آنان را اطعام نماید و در هر شرایطی به فکر سیر نمودن آنان باشد. شب گذشته بر بنده ای از عباد من ـ ذمیال ـ توجه نکردی و با وجود آن که غذا در خانه ات بود وی را سیر ننمودی. او بازاری به خانه خویش رفت. ای یعقوب بدان که دوستانم را زودتر از دیگران به بلاو گرفتاری مبتلا می سازم. اینک آماده ابتلا شوید و بر آنچه برایتان پیش می آید شکیبا باشید. از همان شب مشقت و رنج یوسف نبی آغاز شد ولی چون این پیامبر پاکدامن و صدیق در میدان های آزمایش الهی استواری و پایداری نشان داد و در این راستا پیروزی را نصیب خویش ساخت مقامات دنیوی و اخروی والایی بدست آورد.(48)
ابوذر غفاری می گوید، رسول خدا(صلّي اللَّه عليه و آله و سلّم) توصیه فرمود که اگر غذایی طبخ کردی آن را چنان افزایش بده که بتوانی همسایه ات را از آن برخوردار سازی.(49) اسحاق بن عمار از امام ابوالحسن(علیه السلام) درباره زکات فطره پرسید: آن حضرت فرمود: همسایگان نیازمند نسبت به دریافت آن سزاوارترند.(50)
حضرت امام خمینی در خصوص زکات فطره چنین فتوا داده اند: مستحب است که فطریه را به بستگان، همسایگان، مهاجرین در راه دین، اهل فقه و عقل و سایر کسانی که چنین اولویت هایی را حایزند، باید اختصاص داد.(51)
پی نوشت ها:ـــــــــــــــــــــــ1. سوره نساء، آیه 36.
2. تفسیر القرآن الکریم، سید عبداللّه شبر، ص 114.
3. سیری در نماز، حسین انصاریان، ص 23.
4. کافی، ج 3، ص 323.
5. سفینة البحار، محدث قمی، ماده رحم.
6. امالی، شیخ مفید، ص 205.
7. الروضة من الکافی، کلینی، ج2، ص 51 ـ 52.
8. کشف الغمه، اربلی، ج 2، ص 25؛ بحارالانوار، ج 43، ص 85.
9. نهج البلاغه، خطبه قاصعه.
10. نهج البلاغه، خطبه همام (خصال متقین، 193).
11. نهج البلاغه، نامه 47، بحارالانوار، ج 71، ص 153.
12. نهج الشهادة، ص 316.
13. بحارالانوار، ج 74، ص 158.
14. همان، ج 78، ص 341.
15. کافی، ج 2،ص 669، وافی، ج1، ص 359.
16. المحجة البیضاء فی تهذیب الاحیاء، فیض کاشانی، ج3، ص 422.
17. الروضة من الکافی، ج 1، ص 214 ؛ آثار الصادقین، احسان بخش، ج2، ص 379.
18. نهج الفصاحه، ص 291.
19. مستدرک الوسایل، میرزا حسین نوری، ج 2، ص 79، بحار، ج 82، ص 93.
20. بحارالانوار، ج 74، ص 7؛ میزان الحکمة، ج 2، ص 195.
21. بحارالانوار، ج 71، ص 150.
22. نهج الفصاحه، ص 110 و 463؛ میزان الحکمه، همان جلد، ص 190.
23. نهج الفصاحه، ص 14.
24. اصول کافی، ج4، ص 492.
25. غررالحکم و دررالکلم، ص 410.
26. بحارالانوار، ج 8، ص 349.
27. غررالحکم، ص 486.
28. صحیفة الرضا، ص 126.
29. نزهة النواظر، ص 45.
30. آداب معاشرت از دیدگاه معصومین، ص 101.
31. همان، ص 61.
32. همان، ص 62.
33. حکمت ها و اندرزها، مطهری، ص 281.
34. تحف العقول، ص 319.
35. غررالحکم، ص 369.
36. تحف العقول، ص 344.
37. تنبیه الغافلین، ص 105.
38. شرح نهج البلاغه، ابن ابی الحدید، ج20، ص 322.
39. نهج الفصاحه، ص 25.
40. المحجة البیضاء، ج5، ص 125 ؛ نهج الفصاحه، ص 573 ؛ کیمیای سعادت، ج 1، ص 427.
41. اصول کافی، ج 1، ص 465 ؛ مشکوة الانوار، طبرسی، ج 1، ص 464 ؛ جامع الاخبار، ص 98.
42. المحجة البیضاء، ج 3، ص 425.
43. تتمة المنتهی، محدث قمی، ص 51.
44. ثواب الاعمال، ص 298.
45. وافی، ج1، جزء سوم، ص 96، اصول کافی ج 4، ص 493 ؛ نهج الفصاحه ص 559 ؛ مکارم الاخلاق، ص 298.
46. عقاب الاعمال، ص 298.
47. پند تاریخ، ج 2، ص 61.

48. الجواهر السنیة فی احادیث القدسیه، شیخ حرّ عاملی، ص 44، اصول کافی، ج 4، ص 491 ؛ تفسیر نورالثقلین، ج 2، ص 411؛ تفسیر برهان، ج 2، ص 243.
49. المحجة البیضاء، ج 3، ص 425.
50. من لایحضره الفقیه، شیخ صدوق، کتاب صوم، ج 2، ص 536.
51. تحریرالوسیله، امام خمینی، ج1، ص 350.



باتشکر
آیدین