اصول تربیت فرزند از نگاه معصومین (علیه السلام) 1 , 2&

[zarati313]

نظر به اهمیت تربیت فرزندان و نقش آن در شکل گیری جامعه اسلامی
آگاهی از سیره و شیوه معصومین علیهم السلام در تربیت فرزندان و نگاه ایشان به
فررزند بسیار مهم است.

پدر مادران کنونی و پدر مادران آینده حتما بخوانید

1.پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم:

بَیْتٌ لا صِبْیانَ فیهِ لا بَرَكَةَ فیهِ

خانه‏اى كه كودك در آن نباشد ، بركت ندارد.

كنز العمّال ، ح 44425.



2. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم:

اِنَّ الْوَلَدَ الصّالِحَ رَیْحانَةٌ مِنْ رَیاحینِ الْجَنَّةِ

فرزند شایسته ، گُلى از گل‏هاى بهشت است .

كافى ، ج 6، ص 3، ح 10.



3. امام باقر علیه السلام:

اِذا اَرَدْتَ الْوَلَدَ فَقُلْ عِنْدَ الْجِماعِ : اَللّهُمَّ ارْزُقْنى وَلَدا وَ اجْعَلَهُ تَقیّا لَیسَ فى خَلْقِهِ زِیادَةٌ وَ لا نُقْصانٌ وَ اجْعَلْ عاقِبَتَهُ اِلى خَیْرٍ؛(1)

هرگاه فرزند خواستى ، هنگام آمیزش بگو : بار الها! به من فرزندى عطا كن و او را با تقوا قرار ده و در آفرینش او، كم و زیادى نباشد و او را عاقبت به خیر گردان .

كافى، ج 6 ، ص 10، ح 12.


4. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم:

اَدِّبُوا اَوْلادَكُمْ فى بُطونِ اُمَّهاتِهِمْ. قیلَ: وَكَیْفَ ذلِكَ یا رَسُولَ اللّه‏ِ؟ فَقالَ: بِاِطْعامِهِمُ الْحَلالَ؛(1)

فرزندانتان را در رحم مادرانشان تربیت كنید. سئوال شد: این چطور ممكن است، اى رسول خدا؟ فرمودند: با خوراندن غذاى حلال (به مادرانشان).

جُنگ مهدوى، ص .132


5. امام صادق علیه ‏السلام :

مِیرَاثُ اللّهِ مِن عَبدِهِ المُؤمِنِ الوَلَدُ الصَّالِحِ ...؛

میراث خداوند به بنده مؤمنش فرزند صالح است

وسائل الشیعة، ج15، ص97.


6.پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم:

اَلْبَناتُ هُنَّ الْمُشْفِقاتُ الْمُجَهِّزاتُ الْمُبارَكاتُ، مَنْ كانَتْ لَهُ ابْنَةٌ واحِدَةٌ جَعَلَهَا اللّه‏ُ لَهُ سِتْرا مِنَ النّارِ، و مَنْ كانَتْ عِنْدَهُ ابْنَتانِ اُدْخِلَ الْجَنَّةَ بِهِما، وَ مَنْ كانَتْ عِنْدَهُ ثَلاثُ بَناتٍ أوْ مِثْلُهُنَّ مِنَ الاَْخَواتِ وُضِعَ عَنْهُ الْجِهادُ وَ الصَّدَقَةُ ؛(1)

دختران ، دلسوز ، مددكار و بابركت‏اند . هر كس یك دختر داشته باشد ، خداوند ، او را پوششى از دوزخ قرار مى‏دهد و هر كس دو دختر داشته باشد ، به خاطر آن وارد بهشت مى‏شود و هر كس سه دختر یا مانند آن خواهر داشته باشد ، جهاد و صدقه از او برداشته مى‏شود .

كنز العمّال ، ح 45399 .


7.امام باقر علیه السلام:

شَرُّ الابَاءِ مَن دَعَاهُ البِرُّ اِلَى الاِفرَاطِ وَ شَرُّ الاَبنَاءِ مَن دَعَاه التَّقصِیرِ اِلَى العُقُوقِ"؛

بدترین پدران كسى است كه [در نیكى از حد اعتدال خارج شود و] به زیاده‏روى بگراید و بدترین فرزندان فرزندى است كه در اثر كوتاهى، به عاق والدین دچار شود.

تاریخ یعقوبى، ج 2، ص 486.


8.امام رضا علیه السلام:

لا تَقْرَبِ النِّساءَ فی اَوَّلِ اللَّیْلِ لا شِتاءً وَ لا صَیْفا وَ ذلِكَ اَنَّ الْمَعِدَةَ وَ الْعُروقَ تَـكونُ مُمْتَلِئَةً وَ هُوَ غَیْرُ مَحْمودٍ ، یُتَخَوَّفُ مِنْهُ الْقولَنْجُ وَ الفالِجُ ، وَ الْلَّقْوَةُ وَ النِّقرِسُ ، وَ الْحَصاةُ وَ التَّقْطیرُ ، وَ الْفَتْقُ وَ ضَعْفُ الْبَصَرِ وَ الدِّماغِ. فَاِذا اُریدَ ذلِكَ فَلْیَكُنْ فى آخِرِ اللَّیْلِ؛ فَاِنَّهُ اَصَحُّ لِلْبَدَنِ ، وَ اَرْجى لِلْوَلَدِ ، وَ اَذْكى لِلْعَقْلِ فِى الْوَلَدِ الَّذى یُقْضى بَیْنَهُما؛(1)

آغاز شب ، چه در زمستان و چه در تابستان ، با زنان آمیزش مكن ، این بدان جهت است كه معده و رگ‏ها پُرند و این وضعیت مناسبى [براى آمیزش] نیست و بیم قولنج و فلج و لقوه چانه و نِقرس و سنگ [كلیه [و تقطیر (چكایش) بول وفتق و ضعف در بینایى و ذهن مى‏رود . پس اگر قصد آمیزش دارد ، باید در پایان شب انجام دهد، كه براى بدن ، صحت‏افزاتر و براى فرزنددار شدن امیدبخش‏تر و براى باهوش شدن فرزندى كه در این میان پدید مى‏آید ، بهتر است .

طب الامام الرضا علیه السلام، ص 64.


9. امام على علیه ‏السلام :

لا أدَبَ مَعَ غَضَبٍ

با خشم، تربیت [ممكن [نیست .

غرر الحكم ، ح 10529.


10.امام صادق علیه ‏السلام :

بَادِرُوا اَحدَاثَكُم بِالحَدِیثِ قَبلَ اَن تَسبِقَكُم اِلَیهِم المُرجِئَة

فرزندانتان را با كلام [ما] آشنا كنید پیش از آن كه مرجئه (و دیگر فرقه‏هاى منحرف عقیدتى) بر شما سبقت بگیرند [ و آنان را منحرف سازند].

فروع كافى، ج2، ص94.


11.امام صادق علیه ‏السلام :

مَنْ اَكَلَ سَفَرجَلَةً عَلَى الرِّیقِ طابَ ماؤُهُ وَ حَسُنَ وَلَدُهُ

هر كس ناشتا یك بِهْ بخورد ، نطفه‏اش پاكیزه مى‏شود و فرزندش نیكو مى‏گردد .

كافى ، ج 6، ص 357، ح 3 .


12.پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم:

ما مِن اِمْرَاَةٍ حامِلَةٍ اَكَلَتِ الْبِطِّیخَ اِلاّ یَكونُ مَولودُها حَسَنَ الْوَجْهِ وَ الْخُلُقِ

هیچ زن باردارى نیست كه خربزه بخورد ، مگر این كه فرزندش زیبا و خوش اخلاق مى‏گردد .

طب النبی صلی الله علیه و آله و سلم، ص 10.


13.پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم:

اَطْعِمُوا الْمَرأَةَ فى شَهْرِها الَّذى تَلِدُ فیهِ التَّمْرَ فَاِنَّ وَلَدَها یَكونُ حَلیما نَقیّا

به زن، در ماهى كه زایمان كرده ، خرما بدهید ، چرا كه فرزند او بردبار و پاك مى‏شود .

مكارم الأخلاق ، ص 169 .


14.پیامبر صلى‏الله‏علیه ‏و ‏آله :

مَنْ وُ لِدَ لَهُ مَولودٌ فَلْیُؤَذِّنْ فى اُذُنِهِ الْیُمْنى بِاَذانِ الصَّلاةِ وَلْیُقِمْ فِى الْیُسْرى فَاِنَّها عِصْمَةٌ مِنَ الشَّیْطانِ الرَّجیمِ ؛(1)به هر كس فرزندى داده شود ، باید در گوش راست او اذان نماز و در گوش چپ او اقامه بگوید ؛ چرا كه مایه ایمنى از شیطانِ رانده شده است .

كافى ، ج 6، ص 24، ح 6.


15.پیامبر صلى‏الله‏علیه ‏ و‏آله :

لَیْسَ لِلصَّبىِّ لَبَنٌ خَیْرٌ مِنْ لَبَنِ اُمِّهِ ؛(1)

براى كودك ، هیچ شیرى بهتر از شیر مادرش نیست .

عیون اخبار الرضا ، ج 1، ص 38، ح 69 .


16.امام صادق علیه السلام:

اَلرَّضاعُ واحِدٌ وَ عِشْرونَ شَهْرا، فَما نَقَصَ فَهُوَ جَورٌ عَلَى الصَّبىِّ ؛(1)

شیرخوارى ، 21 ماه است . پس هر چه كم شود ، ظلم بر كودك است .

كافى ، ج 6، ص 40، ح 3 .


17.امام صادق علیه السلام:

عَلِّمُوا صِبیَانَكُم مِن عِلمِنَا مَا یَنفَعُهُم اللّهُ بِهِ لا تَغلِبَ عَلَیهِمُ المُرجِئَةُ بِرَأیِهَا

كودكانتان را به دانش ما آموزش دهید كه براى آنان سودمند است تا مرجئه [و منحرفین] با دیدگاه‏هاى خود آنان را مغلوب خود نسازند.

الخصال، ج2، ص157..


18.امام صادق علیه السلام:

اَ لْبَنونَ نَعیمٌ وَ الْبَناتُ حَسَناتٌ وَ اللّه‏ُ یَسْألُ عَنِ النَّعیمِ ، وَ یُثیبُ عَلَى الحَسَناتِ

پسران، نعمت‏اند و دختران خوبى. خداوند ، از نعمت‏ها سؤال مى‏كند و به خوبى‏ها پاداش مى‏دهد .

كافى ، ج 6، ص 7، ح 12 .


19.پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم:

طَهِّروا اَولادَكُمْ یَوْمَ السّابِـعِ فَاِنَّهُ اَطْیَبُ وَ اَطْهَرُ و اَسْرَعُ لِنَباتِ اللَّحْمِ، وَ اِنَّ الأَْرْضَ تَنْجُسُ مِنْ بَولِ الاَْغْلَفِ اَرْبَعینَ صَباحا

روز هفتم [تولّد] ، فرزندتان را [با ختنه] پاك كنید ، چرا كه مایه تمیزى و پاكیزگى بیشتر و رویِش شتابنده‏ترِ گوشت است و زمین ، چهل روز از بول شخص ختنه نشده ، آلوده مى‏ماند .

كافى ، ج6، ص35، ح2.


20.امام على علیه السلام:

تَخَیـَّروا لِلرَّضاعِ كَما تَتَخَیَّرونَ لِلنِّـكاحِ، فَاِنَّ الرَّضاعَ یُغَیِّرُ الطِّباعَ

براى شیردادن ، [دایه‏هاى شایسته [انتخاب كنید، همان‏گونه كه براى ازدواج انتخاب مى‏كنید ، چرا كه شیر ، طبیعت‏ها را تغییر مى‏دهد .

قرب الاسناد ، ص 93، ح 312.


21.عمرو بن شعیب عن أبیه عن جدّه:

اِنَّ النَّبىَّ صلی الله علیه و آله و سلماَمَرَ بِتَسمَیةِ الْمَولودِ یَوْمَ سابِعِهِ وَ وَضْعِ الاَْذى عَنهُ وَ العَقِّ

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلمبه نام‏گذارى كودك در روز هفتمِ تولّد و كوتاه كردن موى او و عقیقه كردن ، فرمان داد .

سنن الترمذى ، ج 5، ص 132، ح 2832.


22.پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم:

مَنْ كانَ عِنْدَهُ صَبِىٌّ فَلْیَتَصابَ لَهُ

هر كس با كودك سروكار دارد ، با او كودكانه رفتار كند .

من لا یحضره الفقیه ، ج 3، ص 483، ح 4707.


23.امام على علیه السلام:

وَ حَقُّ الوَلَدِ عَلَى الوالِدِ أنْ یُحَسِّنَ اِسمَهُ وَ یُحَسِّنَ اَدَبَهُ، و یُعَلِّمَهُ القُرآنَ

حقّ فرزند بر پدر ، آن است كه نام خوب بر او بگذارد و او را خوب تربیت كند و قرآن به او بیاموزد .

نهج البلاغة ، حكمت 399.


24.امام صادق علیه السلام:

اِنَّ اللّه‏َ لَیَرْحَمُ الْعَبْدَ لِشِدَّةِ حُبِّهِ لِوَلَدِهِ

بدون تردید ، خداوند بر بنده خود به خاطر شدّت محبّت به فرزندش ، رحم مى‏كند .

كافى ، ج 6، ص 50، ح 5.


25.پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم:

حَقُّ الْوَلَدِ عَلى والِدِهِ... اَنْ یَسْتَفْرِهَ اُمَّهُ

حق فرزند بر پدر این است كه مادر او را گرامى بدارد.

كافى ، ج 6، ص 48، ح 6.


26.پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم:

مَنْ بَكى صَبىٌّ لَهُ فَاَرْضاهُ حَتّى یُسَكِّنَهُ ، اَعْطاهُ اللّه‏ُ عَزَّوَجَلَّ مِنَ الْجَنَّةِ حَتّى یَرْضى

هر كس كودك گریان خود را راضى كند تا آرام شود ، خداوند از بهشت آن‏قدر به او مى‏دهد تا راضى شود .

الفردوس ، ج 3، ص 549، ح 5715 .


27.پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم:

كانَ النَّبىُّ صلی الله علیه و آله و سلماِذا اَصْبَحَ مَسَحَ عَلى رُؤُوسِ وُلْدِهِ وَ وُلْدِ وُلْدِهِ

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلمهر روز صبح بر سر فرزندان و نوه‏هایشان دست [نوازش] مى‏كشیدند.

بحارالأنوار، ج 104، ص 99، ح 75.


28.امام كاظم علیه السلام:

قالَ بَعْضُهُم : شَكْوَتُ اِلى ابِى الْحَسَنِ موسى علیه السلامابنا لى ، فَقالَ : لا تَضْرِبْهُ، وَاهْجُرْهُ وَ لا تُطِلْ

كسى گفت : از فرزندم به امام كاظم علیه السلامشكایت كردم . ایشان فرمودند : «او را نزن بلكه با او قهر كن ولى نه به مدّت طولانى .

عدّة الداعى ، ص 79.


29.پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم:

اَ لْوَلَدُ سَیِّدٌ سَبْعَ سِنینَ، وَ عَبْدٌ سَبْعَ سِنینَ، وَ وَزیرٌ سَبْعَ سِنینَ
چهل حدیث کودک

فرزند هفت سال سروَر، هفت فرمانبردار، و هفت سال وزیر است .

مكارم الاخلاق، ص 222 .


30.امام على علیه السلام:

مَنْ سَاَلَ فى صِغَرِهِ اَجابَ فى كِبَرِهِ

هر كس در خردسالى سئوال كند، در بزرگ‏سالى‏اش پاسخ مى‏دهد .

غرر الحكم ، ح 8273.


31.پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم:

اَحِبُّوا الصِّبْیانَ وَ ارْحَمُوهُمْ ، وَ اِذا وَ عَدتُموهُمْ شَیْئا فَفُوا لَهُمْ ، فَاِنَّهُمْ لا یَدْرونَ اِلاّ اَ نَّـكُمْ تَرْزُقونَهُمْ

كودكان را دوست بدارید و با آنان مهربان باشید و هرگاه به آنان وعده دادید ، به آن وفا كنید ، زیرا آنان ، روزى دهنده خود را كسى غیر از شما نمى‏دانند .

كافى ، ج 6، ص 49، ح 3.


32.امام كاظم علیه السلام:

تُسْتَحَبُّ عَرامَةُ الصَّبىِّ فى صِغَرِهِ لِیَكونَ حَلیما فى كِـبَرِهِ، ما یَنْبَغى اَنْ یَكونَ اِلاّ هكَذا

خوب است بچّه در كودكى بازى‏گوش باشد تا در بزرگ‏سالى بردبار گردد و شایسته نیست كه جز این باشد .

كافى ، ج 6، ص 51، ح 2 .


33.پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم:

اُحِبُّ الصِّبْیانَ لِخَمْسٍ : اَلاَْوَّلُ : اَنـَّهُمْ هُمُ الْبَكّاؤونَ ، وَالثّانى : یَتَمَرَّغونَ بِالتُّرابِ وَ الثّالِثُ : یَخْتَصِمونَ مِنْ غَیْرِ حِقْدٍ وَ الرّابِـعُ : لا یَدَّخِرونَ لِغَدٍ شَیئا وَ الْخامِسُ : یُعَمِّرونَ ثُمَّ یُخَرِّبونَ

كودكان را به خاطر پنج چیز دوست مى‏دارم : اول آن‏كه بسیار مى‏گِریند ، دوم آن‏كه با خاك بازى مى‏كنند، سوم آن‏كه دعوا كردن آنان همراه با كینه نیست؛ چهارم آن‏كه چیزى براى فردا ذخیره نمى‏كنند، پنجم آن‏كه مى‏سازند و سپس، خراب مى‏كنند (دل‏بستگى ندارند) .

مواعظ العددیّه ، ص 259.


34.پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم:

اِنَّ التُّرابَ رَبیعُ الصِّبْیانِ

خاك، بهارِ (تفریحگاهِ) كودكان است .

معجم الكبیر ، ج 6، ص 140، ح 5775.


35.امام باقر علیه السلام:

اِنّا نَاْمُرُ صِبْیانَنا بِالصَّلاةِ اِذا كانوا بَنى خَمْسِ سِنینَ ، فَمُروا صِبْیانَـكُمْ بِالصَّلاةِ اِذا كانوا بَنى سَبْعِ سِنینَ، وَ نَحْـنُ نَأمُرُ صِبْیانَنـا بِالصَّـوْمِ اِذا كانوا بَنى سَبْعِ سِنینَ بِما اَطاقوا مِن صیامِ الْیَومِ اِن كانَ اِلى نِصْفِ النَّهارِ اَوْ اَكْثَرَ مِنْ ذلِكَ اَوْ اَقَلَّ، فَاِذا غَلَبَهُمُ الْعَطَشُ وَ الْغَرَثُ اَفْطَروا، حَتّى یَتَعَوَّدُوا الصَّومَ وَ یُطیقوهُ، فَمُروا صِبیانَـكُم اِذا كانوا بَنى تِسْعِ سِنینَ بِالصَّومِ مَا اسْتَطاعوا مِن صیامِ الْیَوْمِ، فَاِذا غَلَبَهُمُ الْعَـطَشُ اَفْطَروا

ما كودكان خود را وقتى پنج ساله‏اند ، به نماز امر مى‏كنیم ؛ ولى شما كودكانتان را وقتى هفت ساله شدند ، به نماز امر كنید . ما كودكان خود را وقتى هفت ساله‏اند ، به روزه وامى‏داریم ، به اندازه‏اى كه توان دارند ، چه نصف روز باشد یا بیشتر یا كمتر . وقتى تشنگى و گرسنگى بر آنان چیره شد ، افطار مى‏كنند تا این‏كه به روزه ، عادت كنند و توان آن را بیابند ، ولى شما كودكانتان را وقتى نُه ساله شدند ، به اندازه‏اى كه توان دارند ، به روزه وا دارید و وقتى تشنگى بر آنان چیره شد ، افطار كنند .

كافى ، ج 3، ص 409، ح 1.


36.امام صادق علیه السلام:

اِذا بَلَغَتِ الجاریَةُ سِتَّ سِنینَ فَلا تُقَبِّلها وَالْغُلامُ لا یُقَـبِّلُ الْمَرْاَ ةَ اِذا جاوَزَ سَبْعَ سِنینَ

چون دختر [نامحرم] شش ساله شد ، او را مبوس و پسر نیز چون از هفت سالگى گذشت ، زن [نامحرم] را نبوسد .

مكارم الأخلاق ، ج 1، ص 479، ح 1659 .


37.پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم:

مَنْ قَـبَّلَ وَلَدَهُ كَـتَبَ اللّه‏ُ عَزَّوَجَلَّ لَهُ حَسَنَةً وَمَنْ فَرَّحَهُ فَرَّحَهُ اللّه‏ُ یَوْمَ الْقیامَةِ، وَمَنْ عَلَّمُهُ الْقُرآنَ دُعىَ بِالاَْبـَوَیْنِ فَیُكْسَیانِ حُلَّتَیْنِ یُضى‏ءُ مِنْ نورِهِما وُجوهُ اَهْلِ الْجَنَّةِ ؛(1)

هر كس فرزندش را ببوسد ، خداوند عزّوجلّ براى او ثواب مى‏نویسد و هر كسى كه او را شاد كند ، خداوند روز قیامت او را شاد خواهد كرد و هر كس قرآن به او بیاموزد ، پدر و مادرش دعوت مى‏شوند و دو لباس بر آنان پوشیده مى‏شود كه از نور آنها ، چهره‏هاى بهشتیان نورانى مى‏گردد .

كافى ، ج 6، ص 49، ح 1.


38.امام على علیه السلام:

اِنَّ النَّبىَّ صلی الله علیه و آله و سلماَبْصَرَ رَجُلاً لَهُ وَلَدانِ فَقَـبَّلَ اَحَدَهُما وَتَرَكَ الآْخَرَ . فَقالَ رَسولُ اللّه‏ِ صلی الله علیه و آله و سلم: فَهَلاّ واسَیْتَ بَیْنَهُما ؛

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلمكسى را دیدند كه دو فرزند داشت . یكى را بوسید و دیگرى را رها كرد . پیامبر خدا به او فرمودند : چرا میان آنان یكسان عمل نكردى؟

جعفریّات ، ص 55 .


39.امام على علیه السلام:

اَلاِْفْراطُ فِى الْمَلامَةِ یَشُبُّ نیرانَ اللَّجاجِ

زیاده‏روى در سرزنش كردن ، آتش لجاجت را شعله‏ور مى‏سازد .

تحف العقول ، ص 84 .


40.پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم:

اِذا بَلَغَ اَوْلادُكُمْ سَبْعَ سِنینَ فَفَرِّقوا بَیْنَ فُرُشِهِمْ

هرگاه كودكانتان به هفت‏سالگى رسیدند، رخت‏خواب‏هایشان را جدا كنید.

مستدرك على الصحیحین ، ج 1، ص 317، ح 721 .

[zarati313]

قسمت دوم

حضرت علي (علیه السلام) مي فرمايد: «كودك هفت سال آزاد است و هفت سال مورد ادب و توجه و هفت سال ديگر مورد خدمت و ياور است» (بحار الانوار ج 23 ص 65) از روايات اسلامي استفاده مي شود كه آغاز تعليم مدرسه اي كودك در هفت سالگي است.

امام صادق (علیه السلام) مي فرمايد: «كودك هفت سال بازي مي كند و هفت سال خواندن و نوشتن مي آموزد و هفت سال (مقررات زندگي) حلال و حرام را ياد مي گيرد». (اصول كافي ج 6 ص 47 و 46) در هفت سال دوم كودك آمادگي لازم را براي فراگيري معلومات و آداب اسلامي پيدا مي كند.

نكته اي كه بايد در همه مراحل در نظر گرفته شود، اين است كه محتواي آموزشي و تعليم بايد با مسائل روز و مورد نياز فراگيران و نيز شرايط محيطي و اجتماعي آنها مرتبط باشد. علي (علیه السلام) مي فرمايد: «فرزندان خود را به عادات و آداب خود مجبور نكنيد؛ زيرا آنها براي زماني غير از زمان شما خلق شده اند.» (نهج البلاغه گفتار 240)

تربيت و پرورش كودكان يكي از اموري است كه در سنت اسلامي بسيار مورد اهميت واقع شده است. اين در حالي است كه بيشتر والدين تنها به طور غريزي به تربيت كودكان خود مي پردازند و هيچ آموزش يا مطالعه اي در اين زمينه ندارند. براي رفع اين كمبود، كارهاي بسيار زياد و عميقي لازم است تا پاسخگوي مشكلات روزمره كودكان و نوجوانان باشد. آنچه در اين نوشتار خواهد آمد، نگاهي بسيار كوتاه به ديدگاه هاي سنت اسلامي در زمينه تعليم و تربيت است.

حضرت علی در وصیت خود به امام حسن علیه السلام فرمودند:

« ... ای بنی انی لما رایتنی قد بلغت سنا و رایتنی ازداد وهنا بادرت بوصیتی الیک و اوردت خصالا منها قبل ان یعجل بی اجلی دون ان افضی الیک بما فی نفسی او ان انقص فی رایی کما نقصت فی جسمی او یسبقنی الیک بعض غلبات الهوی و فتن الدنیا فتکون کالصعب النفور و انما قلت الحدث کالارض الخالیة ما القی فیها من شی قبلته. فبادرتک بالادب قبل ان یقسو قلبک و یشتغل لبک ... »

پسرم هنگامیکه دیدم سالیانی از من گذشت و توانایی رو به کاهش نهاد به نوشتن وصیت برای تو شتاب کردم و ارزش های اخلاقی را برای تو شمردم پیش از آنکه اجل فرا رسد و رازهای درونم را به تو منتقل نکرده باشم و در نظرم کاهشی پدید آیدچنان که در جسمم پدید آمد

و پیش از آنکه خواهشها و دگرگونیهای دنیا به تو هجوم آورند و پذیرش و اطاعت مشکل گردد، زیرا قلب نوجوان چونان زمین نکاشته شده، آماده پذیرش هر بذری است که در آن پاشیده شود. پس در تربیت تو شتاب کردم، پیش از آنکه دل تو سخت شود و عقل تو به چیز دیگری مشغول گردد.
( قسمتی از نامه 31 نهج البلاغه وصیت بهترین پدر به بهترین فرزند).

فطرت كودكان : از جمله مهمترين نكاتي كه درخصوص آموزش ديني كودكان در روايات آمده است ، مساله فطري بودن توجه به دين و خداست.

رسول اكرم (صلّي اللَّه عليه و آله و سلّم) فرمود: «هر نوزادي با فطرت خدايي به دنيا مي آيد و پرورش مي يابد ، مگر اين كه پدر و مادر او را به سوي يهودي گري يا مسيحي گري بكشانند.» (بحارالانوار ج 3 ص 281)

و نيز آمده است كه موسي به خدا عرض كرد: «پروردگارا! كداميك از اعمال نزد تو برتر است؟ خطاب رسيد: محبت به كودكان ؛ چرا كه من فطرت آنها را بر پايه اعتماد به يگانگي خود قرار دادم.» (آيين تربيت ص 381) تمام اين احاديث نشان مي دهد كه بايد پدر و مادر محيطي مناسب براي كودك فراهم آورند تا حقايقي يا عقايدي كه ريشه هاي آن در نهاد و فطرت كودك نهفته است ، به منصه ظهور برسد.

كنجكاوي و چراجويي : كودك از دنياي بسته پا به دنياي وسيع مي گذارد، بنابراين مي خواهد از اسرار آنها سر در آورد. بدين سان غريزه اوست كه از منشا پديده ها بپرسد. از روابط علت و معلولي آن سوال كند. اين زمينه مناسبي براي كودك است كه والدين ؛ فرصت را غنيمت شمارند و واقعيت ها را براي او توضيح دهند.


رغبتها : انسان به طور كلي موجودي است اجتماعي و خواهان زيستن در اجتماع است ؛ از اين رو اگر بخواهد با آنها بجوشد و در پس آنها عرض وجود كند، بايد تقليد كند. اين زمينه اي مناسب براي آموزش جنبه هاي مذهبي است.
كودك مي خواهد رفتار افراد بزرگتر را تقليد كند؛ پس در حضور او نمازتان را بخوانيد و يا او را همراه خود به مسجد ببريد. كودك رغبت دارد خود را در جاي بزرگترها قالب بزند، پس زمينه ارتباط او را با بزرگتران فراهم كنيد. تا آداب زندگي ؛ معاشرتي ، اخلاقي و در كل آداب و رسوم مذهبي را از اين طريق بياموزد.

ارائه الگوهاي مثبت :در اين روش از داستان انبيا و ائمه بخصوص دوران طفوليت امام حسن (علیه السلام) و امام حسين (علیه السلام) استفاده مي شود.

حس غرور و خودپسندي :امري است كه بدون شك در بين تمام انسانها وجود دارد مي توان از حس غرور مثبت كودك استفاده كرد مثلا به او گفت كه من مطمئنم كه تو مي تواني نماز بخواني.

مراحل پرورش مذهبي كودك :رسول خدا (صلّي اللَّه عليه و آله و سلّم) فرموده اند:

«فرزندان خود را به سه خصلت تربيت كنيد: محبت پيامبرتان و محبت خاندان او و قرائت قرآن». شك نيست كه هر سني مقتضايي براي خودش دارد و بايد طبق آن برنامه ريزي كرد. در كتب روايتي دوره 21ساله تعيين شده است كه به 3دوره 7ساله تقسيم مي شود و هر كدام به دوره جزيي تري قابل تقسيم است.


7سال اول : دوره تكوين است
پرورش مذهبي در حقيقت از همان روز تولد با گفتن اقامه و اذان در دو گوش كودك آغاز مي شود و بتدريج اين آموزش ها تا 3سالگي تكامل مي يابد. مرحله رشد ديگري از 5سالگي آغاز مي شود كه در اين مرحله بايد متوجه تفاوت كودكان در امر رشد و نمو باشيم.

تحقيقات روان شناسي ، تفاوت هاي كودكان را از نظر ميزان و ظرفيت يادگيري و نيز رشد و نمو عقلي آنها، مدنظر قرار داده است.اصول تربيتي اسلام از همان ابتدا توجه و نظر خود را به وجود تفاوت هاي رشدي در 5سالگي با مطرح كردن سوال زير جلب كرده است.اليهما يمينك من شمالك؟ راستت از چپت كدام است؟ اگر كودك بتواند به اين سوال پاسخ بدهد ، مرحله رشد قبلي خود را پشت سر گذاشته است.

امام صادق (علیه السلام) سفارش كرده اند كه در 5سالگي ، به كودك ، سجده آموزش داده شود. همچنين امام مي فرمايند: «كودك خود را تا 6سالگي فرصت دهيد، سپس او را در فراگيري كتاب به مدت شش سال تربيت كنيد. (وسائل باب 82 حديث 2) شارع اسلام در زمينه هاي ديگر تشريعي نيز به تفاوت بين كودكان توجه دارد مانند حديثي كه درباره اقامه نماز ميت براي كودك متوفاي 5ساله وارد شده است.از حضرت صادق (علیه السلام) سوال شد؟ «آيا اگر كودك 5ساله اي بميرد، بايد نماز ميت بر او خواند؟ حضرت فرمود: اگر نماز را فهميد و درك مي كرد، بر او نماز خوانده شود». (وسائل باب 13حديث 4).

۷سال دوم ، دوره پرورش ديني است
در اين دوره است كه كودك از حكم وضعي به حكم تكليفي بايد عمل كند. علاوه بر آموزش اعمال واجب اعم از روزه و نماز در 7سالگي ، امام صادق (علیه السلام) در زمينه تعليم احاديث اسلامي مي فرمايند: «احاديث اسلامي را به فرزندان خود هر چه زودتر بياموزيد ، قبل از آن كه مخالفان بر شما سبقت گيرند». (كافي ج 6 ص 76)

امام صادق (علیه السلام) درباره روزه گرفتن كودكان مي فرمايند: «ما به كودكان خود در 7سالگي مي آموزيم كه هر قدر طاقت دارند، نصف روز باشد ، يا بيشتر و يا كمتر روزه بگيرند و هرگاه گرسنگي بر تشنگي بر آنان غلبه كرد، افطار كنند ، تا اين كه به روزه گرفتن عادت كنند و آن را تحمل نمايند. پس شما از كودكان خود بخواهيد كه در 9سالگي هر قدر كه طاقت روزه دارند، روزه بگيرند و هرگاه كه تشنگي بر آنان غلبه كرد، افطار كنند». (فروع كافي ج 2 ، ص 124)

ايمان واقعي به مذهب از حدود 12سالگي در كودك پيدا مي شود و در اين سن تا حدود قابل توجهي مي توان معناي اصيل مذهب را به او منتقل كرد. ضمنا مباني اخلاقي و تربيتي ، به آداب معاشرت و رسوم و سنن در همين دوره بايد به كودك آموزش داده شود. پايان اين دوره همزمان با دوره نوجواني است و كودك با تجاربي كه در زمينه هاي مختلف به دست آورده ، بالنسبه به فردي مستقل و صاحب نظر مي شود.


7 سال سوم ، دوره تمرين و عمل است
در اين دوره نيز كه خود به 3مرحله پاياني نوجواني ، دوران بلوغ و دوره جواني تقسيم مي شود، بيشتر توجه والدين بايد به دوران بلوغ باشد كه دوره رشد احساسات و نوعي تولد مجدد است و دوره اي است كه نياز آنان به راهنمايي ، به اوج خود مي رسد. ايمان به مذهب از 16سالگي اوج مي گيرد و در صورتي كه به الگوي كاذبي برخورد كردند، در جنبه مذهب ، خطراتي برايشان وجود خواهد داشت.پايان بلوغ و از حدود 18سالگي ، دوره استقلال تقريبي است.
دقت و استدلال منطقي در او رشد مي كند و مي توان از اين طريق به آموزش مذهبي و ديني او پرداخت.

جامعه منتظر، خانواده منتظر می خواهد

[gerdu]

با سلام،
فکر می کنم عنوان گویای همه چیز بود. تعداد فایل ها 18 تاست و زمان هر کدام حدودا 40 دقیقه:



01 - تربيت ديني 01 طول مدت اجرا : 00:48:30 تاريخ : 1388/04/24
02 - تربيت ديني 02 طول مدت اجرا : 00:44:01 تاريخ : 1388/04/30
03 - تربيت ديني 03 طول مدت اجرا : 00:41:33 تاريخ : 1388/05/07
04 - تربيت ديني 04 طول مدت اجرا : 00:40:16 تاريخ : 1388/05/14
05 - تربيت ديني 05 طول مدت اجرا : 00:43:00 تاريخ : 1388/05/21
06 - تربيت ديني 06 طول مدت اجرا : 00:41:58 تاريخ : 1388/05/28
07 - تربيت ديني 07 طول مدت اجرا : 00:39:35 تاريخ : 1388/06/04
08 - تربيت ديني 08 طول مدت اجرا : 00:39:41 تاريخ : 1388/06/11
09 - تربيت ديني 09 طول مدت اجرا : 00:47:36 تاريخ : 1388/06/18
10 - تربيت ديني 10 طول مدت اجرا : 00:39:27 تاريخ : 1388/06/25
11 - تربيت ديني 11 طول مدت اجرا : 00:38:27 تاريخ : 1388/07/01
12 - تربيت ديني 12 طول مدت اجرا : 00:45:28 تاريخ : 1388/07/08
13 - تربيت ديني 13 طول مدت اجرا : 00:51:47 تاريخ : 1388/07/15
14 - تربيت ديني 14 طول مدت اجرا : 00:41:41 تاريخ : 1388/07/22
15 - تربيت ديني 15 طول مدت اجرا : 00:45:02 تاريخ : 1388/07/29
16 - تربيت ديني 16 طول مدت اجرا : 00:28:59 تاريخ : 1388/08/06
17 - تربيت ديني 17 طول مدت اجرا : 00:51:54 تاريخ : 1388/08/13
18 - تربيت ديني 18 طول مدت اجرا : 00:51:10 تاريخ : 1388/08/20

[rajaby]

محمّدرضا مطهرى

چكيده
روش ها و شيوه هاى آموزش نماز در كودكان و نوجوانان، بر اصولى استوار است كه مهم ترين آن ذكر مى گردد:
«اصل» به معناى بن، ريشه، زيربنا و اساس است. كلمه «اصل» را عرف عامه در مقابل «بدل» و در مقابل «فرع» استعمال مى كند، اما مقصود از اين واژه در اين جا، مفهوم فلسفى آن است كه با معناى «منشأ» و «مصدر» برابر مى شود. علماى تعليم و تربيت نيز از اصول و مبانى تعليم و تربيت چنين برداشتى دارند.
در اين مقاله، سعى شده است اصول و مبانى آموزش نماز در كودكان و نوجوانان از ديدگاه دينى (برگرفته از قرآن، احاديث و روايات ائمّه اطهار(عليهم السلام) و نظريات علماى تعليم و تربيت) به صورت تطبيقى، تبيين و تشريح گردد.

در آموزش و تعليم هر موضوعى، اصول و مبانى ساختار آن موضوع از اهميت ويژه و اساسى برخوردار است.
اصول و مبانى هر علمى به منزله ستون و پايه ساختمان است كه در استحكام و عمر آن نقش اساسى دارد. در علوم گوناگون نيز مانند جامعه شناسى، روان شناسى، تعليم و تربيت، و راهنمايى و مشاوره، اصول و مبانى اين علوم نقش اساسى بر عهده داشته و در واقع، فعاليت ها و روش ها مبتنى بر اصول آن علم است; مثلاً، در راهنمايى و مشاوره، اصول و مبانى اين علم به فعاليت ها، روش ها و فنون مشاور جهت مى دهد و نقش بنيادى و اساسى در فعاليت هاى مشاور ايفا مى كند.
روش ها و شيوه هاى آموزش مسائل دينى (نماز) در كودكان و نوجوانان بر اصولى استوار است كه به ذكر مهم ترين آن ها در اين نوشتار پرداخته شده است.

1- فطرى بودن مسائل دينى (نماز)

نياز به پرستش و نيايش يكى از نيازهاى اساسى و عميق است كه در عمق روان بشر وجود دارد.
در بررسى تاريخى، اين موضوع ثابت شده است كه پرستش جزئى از وجود و كشش فطرى انسان است. گاهى كه اين ميل و روح پرستش توسط انبيا(عليهم السلام) در مسير صحيحى قرارگرفته، به خداپرستى ختم شده، اما گاهى بر اثر جهل، انحراف و لجاجت، موجودات و اشياى گوناگون مانند سنگ و چوب، ماه، خورشيد، آتش، گاو و پول مورد پرستش قرار گرفته اند.
استاد شهيد علّامه مطهرى(رحمه الله) در اين باره مى فرمايد:
«يكى از پايدارترين و قديمى ترين تجلّيات روح آدمى و يكى از اصيل ترين ابعاد وجود انسان ها حس نيايش و پرستش است. مطالعه آثار زندگى بشر نشان مى دهد هر زمان، هرجا كه بشر وجود داشته است، نيايش و پرستش هم وجود داشته است. چيزى كه هست شكل كار و شخص معبود متفاوت شده است; از نظر شكل، از رقص ها و حركات دسته جمعى موزون هم راه با يك سلسله اذكار و اوراد گرفته تا عالى ترين خضوع ها و خشوع ها.»(1)
همه كودكان به طور فطرى كنجكاو و كاوشگر بوده و به دنبال پاسخ به سؤالات و چراها هستند و ميل به پرستش و نيايش در وجودشان موج مى زند; مثلاً، وقتى بزرگ ترها به آن ها محبت و نوازش مى كنند، ممكن است قادر به تفهيم تشكر و سپاس خويش به آن هانباشند، ولى با پيام هايى كه از طريق چشم و نگاه هاى معصومانه و چهره متبسم به ما مى دهند، تشكر و قدردانى خويش را ابراز مى دارند.
تجربيات و مشاهدات نيز مؤيّد اين مطلب است كه كودكان در تقليد و يادگيرى مفاهيم و مسائل دينى مثل نماز و روزه آمادگى بيش ترى در مقايسه با ديگر رفتارها و موضوعات از خود نشان مى دهند. اين موضوع مؤيّد فطرى بودن خداجويى در كودكان است.
طبق منابع اسلامى، براى ما مسلّم و متقن است كه ميل به پرستش، نيايش، كمال طلبى و حقيقت جويى در كودك، فطرى و درونى است. اين موضوع را شواهد تاريخى (پرستش بت، خورشيد، گاو و ساختن بهترين مكان ها براى معابد) و آيات و روايات تأييد مى كند.
خداوند تبارك و تعالى در قرآن مجيد، مى فرمايد: «فاَقِم وجهَكَ لِلدّينِ حنيفاً فطرتَ اللّهِ الّتي فَطَرالنّاسَ علَيها لا تبديلَ لِخلقِ اللّهِ ذلكَ الدّينُ القَيِّمُ ولكنَ اكثرالناس لا تعلمون» (روم: 30); پس روى خود به سوى دين حنيف كن كه مطابق فطرت خداست; فطرتى كه خدا بشر را بر آن فطرت آفريده و در آفرينش خدا دگرگونى نيست، اين است دين مستقيم، ولى بيش تر مردم نمى دانند.
اگر مشاهده مى شود كه گروهى از كودكان و نوجوانان نسبت به مسائل دينى ـ از جمله نماز ـ رغبت و تمايلى از خود نشان نمى دهند، اين مربوط به عوامل محيطى است كه فطرت كودك را از مسير خود منحرف كرده است.
متأسفانه بعضى از والدين به دليل عدم حساسيت و اهميت نسبت به مسائل دينى و گاهى به دليل سخت گيرى ها و آموزش هاى غلط و عدم آشنايى آنان با سيره ائمّه اطهار(عليهم السلام)و روش هاى تربيتى، به گونه اى با كودك رفتار مى كنند كه آنان نسبت به مسائل دينى بى تفاوت، كم رغبت و بعضاً از آن متنفّر مى شوند.
با كمال تأسف، بايد گفت كه بعضى از والدين حساسيت و دقتى كه در امور دنيوى (تغذيه، لباس، درس و مانند آن) فرزندانشان از خود نشان مى دهند در مسائل معنوى و دينى آن ها ندارند. به راستى، اين گروه از والدين مصداق كلام نورانى رسول خدا(صلى الله عليه وآله)هستند كه مى فرمايد:
«واى بر فرزندان آخرالزمان، از دست پدرانشان!» گفتند: يا رسول الله، منظور شما پدران مشركند؟ فرمود: «خير، بلكه پدران مؤمنى كه واجبات دينى را به فرزندان خود نمى آموزند و اگر آنان خود بخواهند احكام دين را فرا گيرند، ايشان جلوگيرى مى كنند (و حال آن كه) اگر كالايى به دست بياورند از آنان راضى و خوشحال خواهند شد. من از ايشان بيزار و آنان نيز از من بيزارند.»(2)
با توجه به اين اصل، كه خداجويى امرى فطرى و درونى است، علماى تعليم و تربيت اسلامى بايد به فكر تهيه و تدوين كتبى باشند كه شيوه هاى صحيح رشد و پرورش اين حس را بر مبناى فطرى بودن آن به والدين آموزش دهد تا آنان به شيوه ها و روش هاى نادرست متوّسل نشوند.



ادامه دارد...
برگرفته از سایت مدرسه اولیاء رفاه

[علیرضا110]

برای همین است که می گویند اسلام کامل ترین دین است،واقعا دینی کامل و مفید است!!!!!

[محیصا]

پروردگارا !
فرزندانم را نیکوکارانی پرهیزگار، صاحب بصیرت، شنوای حق، مطیع خود، دوست دار و خیرخواه دوستانت و دشمن و کینه توز دشمنانت قرار ده ...
آمـــــــین

[آیدین]

چکیده :

یکی از مهم ترین و سرنوشت سازترین مراحل تکوین شخصیت هر فرد ، مرحلة کودکی است و از آن جا که تربیت دینی _ همان مسیر رسیدن به قرب الهی _ یکی از پر اهمیت ترین ابعاد تربیتی است، بررسی آن نیاز به توجه خاص و ویژه ای پیدا می کند. از این رو یکی از وظایف مهم والدین در قبال فرزندان خود، تربیت وآموزش آنان در جهت ارزشهای دینی و آشنایی آنها با معارف و قواعد و اصول دین مبین اسلام است ؛ دینی که برنامه ای جامع و کامل را در جهت رسیدن انسان به کمال نهایی و قرب الهی دارا می باشد. براین اساس تربیت کودک تنها در پرتو دین و در سایة شناخت اصول و فنون روشنی است که اسلام دراختیار بشر قرار داده است .
واژگان کلیدی :
تربیت ، فرزند ، دین ، پرورش ، تزکیه ، فطرت

مقدمه :

انسان ، این عصارة هستی، علاوه بر ویژگیهای نباتی و حیوانی از یک جنبة الهی و ملکوتی نیز برخوردار است، که موجودات دیگر فاقد آن هستند. این جنبة الهی و معنوی ، او را در کل نظام هستی ممتاز نموده و محور آفرینش قرار داده است. در حقیقت ، این بینش و شناخت از انسان ، که او را محور و سایر موجودات را طفیلی او دانسته است ، از قرآن کریم ، این کتاب وحی الهی استفاده می شود : «وَ هُوَ الَذّی خَلَقَ لَکُم مَا فِی الاَرضِ جَمیعاً».
براین اساس مفهوم تربیت با فطرت و جوهرة اصلی و ذات انسان ارتباط پیدا می کند و تربیت ، تنها حرف ایجاد تغییر رفتار و یا شکوفایی استعداد نیست ؛ بلکه شکوفایی استعدادهای بالقوه در جهت خاص و منطبق بر فطرت است. از سوی دیگر انسان موجودی است اثرگذار و اثر پذیر و نفس او از ابتدای کودکی ، صاف و بی آلایش است و می تواند تحت تعلیم و تربیت قرار گیرد. از میان عوامل تربیتی ، خانواده تأثیر بیشتری در پرورش انسان های متفکر ، آگاه متدین دارد. اگر ابعاد این نهاد مقدس به درستی تحلیل شود، معلوم می گردد که سلامت و پویایی جامعه تا چه حد، به سلامت و پویایی آن وابسته است .
در این تحقیق سعی بر آن است که به بررسی کودک در پرتو تعالیم دینی پرداخته شود. مقصد اصلی در تربیت دینی ، مذهبی بار آوردن فرد است ، به گونه ای که به تعالیم مذهب ، مؤمن و معتقد بوده ، اسلام را به عنوان مکتبی سازنده و حیاتبخش بپذیرد و به احکام و برنامه های آن به درستی عمل نماید. به عبارتی دیگر هدف تربیت دینی در مکتب آسمانی اسلام ، رسانیدن انسان به کمال و نیل به مقام قرب ربوی است و از آنجا که هر کودکی ، با فطرت دینی زاده و ریشه های دین باوری در عمق جان او به قضای حکیمانة الهی به ودیعه گذارده شده وظیفة تربیت ، نه تحمیل باورهای دینی بلکه به فعلیت رساندن این فطرت خداجو و الهی است که باید با روشنگری کامل مسائل دینی و تبیین یعنی بصیرت نسبت به چرایی و حکمت امور همراه باشد .

---

فصل دوم :


جایگاه تربیت دینی فرزندان در اسلام


مفهوم تربیت

برای شناخت مقولة تربیت ،بایدآن را ازتعلیم متفاوت دانست .تعلیم وتربیت دو واژة مترادف وهم معنی نیستند،بلکه هرکدام ازآن دومعنای مستقلی دارد،هرچند درمواردی با یکدیگرارتباط وپیوستگی دارند.
فیلسوف ومورخ نامی فرانسوی دکتر«گستاولوبون » می گوید: «تعلیم غیرازتربیت است .تعلیم قوة حافظه را توانگرمی سازد وتربیت درانسان،خصلتهای مفید تولید کرده ،غلبه کردن برخصلتهای مضّر را به اویاد می دهد.»(1)
ازجمله تفاوتهای تعلیم با تربیت این است که تربیت شامل نبات حیوان وانسان می شود اما تعلیم به عنوان یکی ازابزارتربیت فقط شامل حیوان وانسان شده ـ البته درانسان درسطح وسیع وعمیق ودرحیوان به شکل سطحی به کارمی رودـ ودرمورد گیاهان اصلاً معنی ندارد.
کارتربیت این است که استعدادها ونیروهای گوناگون انسان را پرورش می دهد واو را به سوی کمال نسبی درتمام ابعاد جسمی ،روحی،اخلاقی وعلمی هدایت می نماید ؛اما کارتعلیم تلقین وانتقال یک سلسله معلومات به ذهن متعلم است وبه بیان دیگرمربی کسی است که انسان را دربه فعلیت رساندن استعدادهای بالقوه یاری می نماید،ولی معلم کسی است که آنچه را که انسان نمی داند به اومی آموزد.(2)
تربیت درواقع عبارتست ازفراهم نمودن زمینه ها وعوامل برای به فعلیت رساندن وشکوفانمودن استعدادهای انسان درجهت مطلوب.(3)
تعریف فوق حاکی ازاین مطلب است که انسان دارای استعدادهای نهفته ای است که تا تربیت صحیح نباشد این استعدادها شکوفا نمی شود.
پیامبراکرم(صلی الله علیه وآله) می فرمایند:
«النّاسُ مَعَادِنٌ ،کَمَعَادِنِ الذَّهَبِ وَالفِضَّهِ(4)؛مردم معدنهایی هستند ،همچون معادن طلا ونقره».
تربیت صحیح می تواند این معادن گران قیمت را مورد بهره برداری قراردهدواین استعدادهای نهفته را بارور نماید.
استاد شهید مرتضی مطهری درتعریف تربیت آورده اند:
تربیت عبارتست ازپرورش دادن ،یعنی به فعلیت درآوردن استعدادهای درونی که دریک شی ءوجود داردوبه این جهت ،تربیت فقط درمورد جاندارصادق است. یعنی گیاه وحیوان وانسان واگردرمورد غیرجانداراین کلمه را به کار بریم مجازاً به کاربرده ایم نه به مفهوم واقعی. به عبارت دیگریک فلز رانمی شود آن طورکه یک حیوان یاانسان را پرورش می د هند،پرورش داد.
این پرورش دادنها درمورد موجودات زنده به معنای شکوفا کردن استعدادهای درونی آن موجود است.ازهمین جا معلوم می شود که تربیت باید تابع وپیرو فطرت باشد، یعنی تابع طبیعت وسرشت آن شیء.(5)
ژان ژاک نیزمی گوید :
«تربیت علمی است که فرد را دردایرة استعدادهای مادرزاد،پرورش می دهد.»(6)

اهمیت و ارزش تربیت

پیامبراکرم (صلی الله علیه وآله ) فرمود:
«هیچ پدری بخششی بهترازادب نیکو به فرزندش ننموده است».(7)
تربیت یکی ازدورکن مهم سعادت بشراست،تمام خوشبختی ها وبدبختی های جسمی وروحی وروانی یک فرد،یک خانواده ، یک جامعه وخلاصه تمام مردم روی کرة زمین متکی به دوپایه است:
یکی اصل وراثت ودیگری اصل تربیت.
تربیت نه تنها برای دنیای انسان مفیداست بلکه سعادت آخرت رانیزتأمین می نماید. ازاین رو اهمیت وضرورت تربیت برکسی پوشیده نیست.
هیچ مکتب وگروهی نیست که اهمیت این امررا انکارنماید.(8)
افلاطون می گوید: «.....دراثر تربیت ،جسم وروح انسان،به بلندترین پایة جمال وکمال می رسد.بنابراین عالی ترومقدس ترازتربیت فنی نیست.»(9)

تربیت از منظر قرآن

درقرآن واژة «تربیت» با این لفظ نیامده است ولی واژة «تزکیه » که مرادهمان تربیت وتهذیب است،به طورمکررمطرح گردیده است.
«لَقَد مَنَّ الله عَلیَ المُؤمِنینَ اِذ بَعَثَ فیهِم رَسُولاً مِن اَنفُسِهِم یَتلوُاعَلَیهِم آیاتِهِ وَیُزَکّیهِم وَیُعَلِّمُهُمُ الکِتابَ وَالحِکمَهَ(10) ؛ خداوند برمؤمنان منت نهاد که رسولی ازخودآنان درمیانشان فرستادتا آیات خدا را برآنها تلاوت کند ونفوس آنان را تزکیه نمایدوکتاب وحکمت به ایشان بیاموزد».
دونکته ای که دراین آیه شایان توجه است ،اول اینکه : یکی ازاهداف مهم بعثت پیامبر (صلی الله علیه وآله ) تزکیه واصلاح نفوس و [درواقع تربیت] است.
دوم اینکه : تزکیه قبل ازتعلیم آمده است؛یعنی پرورش قبل ازآموزش . درباب تربیت ،تزکیه اولین مرحله است.
زیرا تزکیه به معنای پا ک کردن وپیراستن ازآلودگیهاست وبردیگر مراحل تربیت مقدم می باشد. تازمینه را برای رشد آماده نسازیم ،رشد حاصل نمی شود .
واژة تزکیه با اینکه منع وابائی ندارد که هم درمورد جنبه های روحانی وهم جنبه های جسمانی به کاررود،ولی درقرآن ،فقط درمورد نفس وروح وجنبه های معنوی انسان به کاررفته است.(11)
ازجمله : «قَداَفلَحَ مَن زَکّیها وَقَد خَابَ مَن دَسّیها ».(12)
«آنکه خویشتن را تزکیه کند،رستگاراست وآن که خود راغوطه وردرمعاصی کند،نومید ومأیوس می گردد.»
ماهیت تربیت دینی

---

تربیت دینی درادبیات رایج تعلیم وتربیت ،اصطلاحاً به مفهوم جنبه ای ازاین فرآیند است که ناظربه پرورش ابعادشناختی ،عاطفی وعلمی متربی ازلحاظ الزام اوبه دین معین بوده(13) وبه عبارت دیگر: «مجموعة دگرگونیهایی است ،درفکروعقیدة فرد،به منظورایجادنوع خاصی ازعمل ورفتار،که متکی برضوابط مذهب باشد.»(14)
معنای ساده ترتربیت دینی،به کارگیری تواناییهای آدمی برای نیل به قرب الهی وجهت گیری به سمت اهداف متعالی است.(15)

اهداف تربیت دینی

مقصداصلی درتربیت دینی ،مذهبی بارآوردن فرداست،به گونه ای که به تعالیم مذهب ،مؤمن ومتعهد وبرنامه های آن راعامل باشد.
یعنی اسلام را به عنوان یک مکتب سازنده وحیات بخش بپذیرد وتعالیم آن را ،به صورت افکاراصیل وتحرک انگیزدرخود پذیرا باشد.(16)
پس باید شوروشوق فطری کودک رانسبت به جمال وجلال الهی پرورش داده وازرهگذرآن ،فضایل اخلاقی را به ملکات اخلاقی مبدل ساخت.(17)
به زبان روشن تر،هدف تربیت دینی درمکتب آسمانی اسلام،رسانیدن انسان به کمال ونیل به مقام قرب ربوبی است.
ورسیدن به قرب الهی درگروایمان وتقوای مستمروایجاد،تقویت وپرورش روح هدایت پذیری درافراداست.(18)
آنچه سبب رسیدن به هدف نهایی می گردد،هدف واسطه نام دارد که مربوط به ارتباط انسان با خدا،خود ودیگران وجهان طبیعت است.

مقاصد کلی اهداف تربیت اسلامی :

1. ارتباط با خدا : معرفت خدا،ایمان به او،تقوای الهی ،عبودیت ، احساس تکلیف وشکرگزاری .اینها همه اهداف واسطه ای هستند .زیرا آدمی را دروصول به قرب الهی که هدف نهایی وعالی تربیت است ،مددمی رسانند.
2. ارتباط انسان با خود : اهداف تعلیم وتربیت اسلامی دراین خصوص باتوجه به ابعاد شناختی ،گرایشی وغرایز حیوانی بدین گونه قابل بیان است:
دربعد شناختی: پرورش قوة عقل، فراگیری علوم ومعارف ،تعالی اندیشه وخود شناسی .
دربعد گرایشی : پرورش حس حقیقت جویی،خداجویی ،فضیلت جویی،گرایش به جاودانگی وکمال جویی
درابعادمشترک بین انسان وحیوان: هدایت وتعدیل گرایشهای مشترک (گرسنگی،تشنگی ،خواب ومیل جنسی)
3. ارتباط با دیگران : رعایت حقوق اولیای معصوم ،جانشینان آنها،معلم ،شاگرد،والدین همسر،فرزند وسایرمردم ونظام اسلامی.
4. ارتباط با طبیعت : شناخت وبهره وری نیکو ازآن.(19)

ضرورت تربیت دینی دردوران کودکی

شخصیت انسان درابتدا مانند مادة سیالِ قابل انعقادی است که به هرقالبی ریخته شود،براثرمرورزمان،منعقد شده وشکل همان قالب رابه خود می گیرد وهرچه بیشتردرقالب بماند،محکم ترشده وتغییرشکلش دشوارتراست.
درواقع اساس وپایة اصلی شکل گیری شخصیت انسان، درکودکی ومخصوصاً هفت سال اول زندگی است.
همان دوران حساسی که کودک درکناروالدین به سرمی برد ورشدمی کند .حضرت علی (علیه السلام) به فرزند بزرگوارش امام مجتبی (علیه السلام ) فرمود:
«قلب کودک مانند زمین بی گیاه است؛هرچه براو عرضه شود می پذیرد.
به همین جهت من قبل ازاینکه قلب توسخت شود ودلت مشغول گردد،به تأدب تو اقدام نمودم ».(20)
مهمترین دلیل اهمیت تربیت درکودکی این است که قلب کودک که باید «عرش الرحمان»(21) گردد،دراین دوران خالی ازهرچیزی است وهنوزبه سیاهی وپلیدی گناهان،آلوده نشده است.
دراین سالها ،اندیشه ودل کودک مانندزمینی است که هنوزبذری درآن کشت نشده وهرچه درآن بکارند به بارخواهد نشست .
بنابراین می توان هرگونه صفات اخلاقی واجتماعی را درکودک پروراند.درقلبی که خالی است هم می توان ایمان وصداقت کاشت هم کفرودروغ .....
دلیل دیگراین که ،دراین دوران ،هنوزذهن کودک باآموزشهای بی فایده ومسائل معیشتی ودنیوی مشغول نگردیده است. کودک فارغ ازهمة این افکارمی تواند به راحتی ازآموزشها وتربیت لازم بهره مند شود.
ازاین روامام به فرزندش فرمود: من تربیت تو رادراین دوران آغازکردم تا تو مجبوربه کسب تجربه ای دوباره نشوی وبخواهی رنج وزحمت کسب تجربه مجدد راتحمل کنی .یادآوری این نکته ضرروی است که منظـورامام علی (علیه السلام) ازخـالی بودن قلـب کودک وتشـبیه آن به زمین خالی،خالی بودن مطلق آن نیست ،چرا که نقش وراثت ازنظراسلام ،قابل چشم پوشی نیست ودرتربیت کودک مؤثرخواهدبود.
بلکه مقصود استعداد رویاندن ورویش است.
زیرا کودکان دارای استعدادهای فراوانند ودرعین حال چون ازتربیت مستقیم وتأثیرآموزشهای محیطی،خالی اند،بهتروراحت ترمی توان آنها را تربیت کرد.(22)
تربیت دینی که ازمهم ترین ابعاد تربیت است،برای کودک امری ضروری ولازم می باشد واین ضرورت لااقل ازدودید فردی واجتماعی،قابل رسیدگی است.
ازلحاظ فردی ،مذهب پایه ومایة همة جوانب وابعاد زندگی فرد وسبب بسیاری ازرشد ها وانحطاطهاست .
چه بسیارند کودکانی که د رسایة بی توجهی اولیاء خود،درجنبه های عقیدتی ومذهبی،دچارمشکل شده وبه جای آنکه عضوی مفید به حال خود وجامعه باشند به افرادی خائن وبی بند وبارتبدیل گردیده اند.
تربیت دینی ،کنترلی برای اخلاق وضابطه ای برای رشد معنویت وآرمان گرایی است.دین می تواند،تقویت کنندة جنبة اخلاقی طفل باشد وزمینه را برای وسعت بخشیدن به اطلاعات او فراهم آورد وکودک را ازاضطرابها ووسوسه ها وسایرعوامل هلا ک کننده برهاند وآرامشی نسبی برای او ایجاد نماید.
درجنبة اجتماعی نیزمذهب،عامل انس والفت است وزمینه را برای انسان دوستی واستحکام بخشیدن به روابط بوجود می آورد.
دین عاملی است کنترلی برای فرد که هم خویشتن را ازآزاردیگران حفظ کند وهم اذیت وآزارش به دیگران نرسد ودرحب وبغض های اجتماعی،خدا را فراموش ننمایند.
اگربرنامه های سازندة دین برای خانواده ،اقتصاد،سیاست ،آموزش وپرورش ،تعیین برنامة حیات اجتماعی ،درعرصة ملی وبین المللی شناخته شود،تربیت دینی کودکان امری ضروری واجتناب ناپذیرشمرده خواهدشد.(23)

آغاز تربیت از دیدگاه اسلام

تربیت ازمنظراسلام،سالها قبل ازتولد به صورت غیرمستقیم ،آغازمی شود؛یعنی قبل ازپیدایش پدرومادرفرزند،به این معنا که نه تنها والدین ،بلکه پدربزرگها ومادربزرگها ،باید مواظب اعمال ورفتارواخلاق خودباشند، تانسلهای آینده سالم گردند.
زیرا یکی ازقوانین ثابت ومسلمی که هم دین آن را تأیید کرده وهم علم،قانون وراثت وانتقال ویژگیهای جسمی واخلاقی والدین وحتی اجداد به فرزندان است.(24)
بسیاری ازمردم نمی دانند که آغاز تربیت چه وقت است.عده ای ازوالدین گمان می کنند، تربیت اززمانی شروع می شود که سه سال بچه تمام می شود وگروهی تصورمی کنند،اززمانی آغاز می شود که کودک خوب وبد را تشخیص می دهد.
اما این تصورات اشتباه است؛باید بدانیم که وقتی سه سال کودک تمام می شود،حدود 75 درصد ازصفات خوب او ساخته شده ورشد مغزاونیزروبه پایان است.
ازنظراسلام همانطورکه ذکرشدآغاز تربیت سالها پیش ازتولد کودک است.درمیان روانشناسان دراین مورد اختلاف نظروجود دارد.
عده ای آغاز تربیت را قبل ازتولد وگروهی اززمان تولد می دانند.
ژان ژاک می گوید:
«تربیت اززمان تولد آدمی،شروع می شود ؛فرزندانسان قبل ازسخن گفتن وشنیدن، به یادگرفتن مشغول است».(25) یکی ازروانشناسان می نویسد: «ازحکیمی پرسیدند: ازچه زمانی تربیت را باید آغازکرد؟
درپاسخ گفت : ازبیست سال قبل ازتولد!واگربه نتیجة لازم نرسیدید ،معلوم می شود که باید زودترازآن شروع می شده است».(26)

---

زمینه های تربیت دینی در کودکان

خداوند دروجود کودکان زمینه های پذیرش تربیت دینی را قرارداده است که به چند مورد اشاره می شود.
الف ) الگوپذیری
تبعیت کودک ازالگودرهمة سنین مهم است؛اما درسنین شش تا دوازده سالگی اهمیت بیشتری پیدامی کند.
اعمال کودک دراین سنین ،اغلب انعکاسی وتقلیدی است.زیرا قوة باصرة او برسایرقوا تسلط دارد.چشم وگوش برای کودک چونان دریچه ای است که به طورمستمرمی بیند ومی شنود وذهنش همانند آیینه ،ازمشاهدات خود ،الگوگرفته وصورت می پذیرد.
خانواده باید ازاین غریزه استفاده درست نموده وازانحراف آن جلوگیری کندبه همین جهت است که پیامبراکرم (صلی اله علیه و آله)،ازمباشرت باهمسردرمقابل فرزند نهی کرده ومی فرماید:
«اگرکودکی درگهواره نگاه می کند،مردنباید نزد همسرخود برود.»(27)
لذا اولیاء مسئول وآگاه،برای تربیت فرزندان،ازهیچ فرصتی حتی مأنوس کردن آنها با اصوات ومناظرنیک ،غفلت نمی ورزند.(28)
ب ) حس حب ذات
به این دلیل که کودک برای شخصیت فرد ارزش قائل است وخود را دوست می دارد،می توان به خوبی درشخصیت او نفوذکرد وبا ارزنده سازی وبرانگیختن عزت نفس وی ،درجهت تعالی مثبت او،تلاش نمود.حضرت علی (علیه السلام) می فرماید:
«یادآوری زیادنقاط مثبت وخوب رفتاروکارهای افراد،موجب تحرک اشخاص شجاع وبرانگیختن افراد دلسرد ومسامحه کاربه رفتارمثبت خواهد شد.»(29)
ج) کنجکاوی
دوران کودکی ،دوران کنجکاوی وپرسش است واین حالت درسن سه سالگی به اوج خود می رسد.لذا دراین دوره کلمات (چراوچگونه) زیادازآنان شنیده می شود.این پرسشها ازموضوعات بسیارساده وکم اهمیت شروع شده وبه تدریج به سؤالات پیچیده ای منتهی می گردد.
کودک ،در زمینه های مختلف به سؤال می پردازد تا دامنة اطلاعات خود را وسیع ترسازد. این پرسشها ،نشانة علاقه مندی او به مستدل کردن اطلاعات مذهبی است وبرای مربی به عنوان نقطة مثبتی شمرده می شود.
د ) فطرت
هرکودکی با فطرت دینی زاده شده است وریشه های دین باوری درعمق جان او به قضای حکیمانة خداوند متعال ،وجود دارد.
جنبه های فطری، کودک را وامی دارد که مسائل را دریابد،حقایق مذهبی را دوست بداردوبه نیک وبد امورآنچنان که باید،پایبند گردد.
وظیفة تربیت ،نه تحمیل کردن باورهای دینی ،که به فعلیت رساندن فطرت است.
فطرت بااین صیغه ،فقط دریک آیه درقرآن آمده است،که درمورد انسان ودین می باشد.(30)
«فَأَقِم وَجهَکَ لِلدّینِ حَنیفاً ،فِطرَه الله الَّتی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیها لاَتَبدیلَ لِخَلقِ اللهِ ....(31) ؛پس روی خود را متوجه آیین خالص پروردگارکن،این فطرتی است که خداوند انسانها را برآن آفریده؛دگرگونی درآفرینش الهی نیست...»
فطرت یعنی حالت ونوع خاصی ازآفرینش ،یعنی انسان به نوع خاصی ازسرشت وطبیعت آفریده شده است که برای پذیرش این آمادگی دارد واگربه حال طبیعی خود رها شود ،همان را ه را انتخاب می کند؛ مگراینکه ،عوامل خارجی اورا ازراهش منحرف کنند.(32)
بنابراین والدین باید نهایت بهره را ازاین خصوصیت کودک،درجهت تربیت ،ببرند.
هـ ) علاقه به تعالی
درسنین هشت سالگی به بعد،شوقی درکودک پدیدمی آید که برای تکامل روانی خود تلاش کند وجنبه هایی ازابعاد وجودی خویش را که مخفی بوده است ،آشکارنماید.
تأثیراین خصوصیت کودک درتربیت دینی اوغیرقابل انکاراست.درمجموع کودک ،دارای خصوصیات بسیاری است که هرمربی شایسته قبل ازاقدام به تربیت باید آنها را بشناسد.

مراحل تربیت دینی

الف ) انس دینی
اززمانی که جنین درشکم مادرتشکیل می شود باید زمینة آشنایی وانس او را بامعنویات فراهم نمود.گوش دادن به قرآن وانجام اموری از این قبیل آورده شود .توسط مادردردوران بارداری تأثیرات مثبت فراوانی برروی جنین دارد.
کودکی که درسالهای اول زندگی با قرآن ونمازخواندن پدرومادرآشنا میگردد،درسه یا چهارسالگی درکنارآنها سجاده پهن کرده وبه تقلید ازپدرومادر،قیام ورکوع وسجود می نماید،کم کم زمینة انس والفت دینی دراو ایجاد می شود.
وقتی کودکی درکناریکی ازوالدین به نمازایستاد ورکوع وسجود نمود وسلام داد واو دستش را به گرمی فشرد وبوسه ای ازروی مهربه پیشانی کودک زد وبه اولبخند زد،به یادش می ماند. زمانیکه این حرکات را انجام دهد،ازپدرومادریک پاداش معنوی میگیرد.
کودکی که باوالدین به مسجد می رود وآنها مواظبند که به او سخت نگذرد وراحت وخوشحال بوده وماندن درمسجد خارج ازحوصلة او نباشد،این مراعاتها وظرافتها ،کودک را کم کم به نوعی تعلقات دینی گرایش خواهد داد.(33)
ب ) ایجاد عادات دینی ومذهبی
عادت عبارتست ازوابستگی شدید فکری،عاطفی وجسمی به پدیده های درونی یا بیرونی که انفکاک ازآن مشکل وسبب ناراحتی گردد،که دراثرتوجه وتکرارشکل می گیرد.(34)
عادات مذهبی سبب می شود که فردخستگی و ناتوانی نداشته باشد واجرای برنامه ها به صورت عادی انجام گیرد.
وقتی کاری را بارها انجام داده وتکرارکرده باشیم باعث می شود ،این عمل درشخصیت انسان نفوذکرده و استوار و پایدارگردد.
مثل عادت به نظم ،سحرخیزی ،مسئولیت پذیری یا هرعادت دیگری.ازخصوصیات مهم دورة کودکی عادت پذیری است.
اگروالدین همت نمایند وعادات ارزشمندی را درفرزندان خود بوجود آورند،درسالهای بعد نیازبه صرف نیرویا هزینة فراوان نخواهند بود.از آن جا که کودکان قدرت انعطاف پذیری بیشتری دارند ، از رفتارهای والدین تاثیر زیادی می پذیرند و با سرعت بیشتری به عادات مذهبی دست پیدامی کنند.
بردن کودکان به مساجد ،بیدارنمودن آنها ،صبح کمی زودتربرای خواندن نمازوآموزش آنها برای حفظ سوره های کوچک قرآن درحد ظرفیت شان ،همراه با جاذبه هایی که مابرای آنها ایجادمی نماییم،باعث عادت نمودن کودکان به انجام این قبیل مسائل می شود که درسالهای بعدی درزندگی آنها تأثیرات مثبتی خواهد گذاشت.
البته باید توجه داشت که عادت دادن کودکان به این امور،باید ازروی میل وعلاقه آنها باشد تا اثرات مثبت خود را بگذارد وگرنه ممکن است باعث ایجاد اثرات منفی درکودک شود.(35)
ج ) معرفت دینی
درسالهای اول زندگی،کودک با آداب دینی انس می گیرد وعادات دینی دراو بوجود می آید .
درسالهای بعد،یعنی سنین نوجوانی،که بهترین دوران برای آموزش مسائل دینی وتأدب به آداب اسلامی است ،باید ازطریق استدلال وتحلیل مسائل دینی با ذهن آمادة او ارتباط برقرارنمود.
وبه پرسشهایی که درمورد دین دارد،پاسخ درست داد.دراین مرحله باید تکالیف و وظایف مربوط به سن بلوغ را به آنها آموزش داد.
در همین مرحله است که نوجوان می خواهد حکمت وعلت مسائل را بداند.
والدین موظفند او را در این جهت هدایت نمایند و از شواهد و نمونه های روشن برای اواستفاده کنند.
البته پدرومادربایدخودشان به مسائل دینی کاملاً آشنا باشند تا با استفاده ازقرآن واحادیث معصومین (علیهم السلام) و بزرگان دین و.... بتوانند پاسخهای شیرین وجذاب وقانع کننده به سؤالات آنها بدهند.(36)
د ) عمل به آموخته های دینی
اگردرمرحلة سوم معرفت دینی ایجاد شود،مرحلة چهارم یعنی عمل به آموخته های دینی امکان پذیراست.یعنی دین دروجود فرزند کاملاً متجلی می گردد وتمام کارها،گفتارورفتاروی جنبة دینی پیدا می کند ودرواقع شخصیت دینی او شکل می گیرد.(37)
هـ ) خود جوشی دینی
وقتی شخصیت دینی کودک شکل گرفت ،ازیک نیروی درونی استفاده نموده وبه دنبال عشق برترحرکت میکند.این عشق برتر،عشق الهی است که اگربه آن رسید دیگربه سادگی تحت تأثیر جاذبه های نفسانی ودنیایی قرارنخواهد گرفت.(38)

پی نوشت ها :

. حسین کاظم زاده .راه نو.ص 27
2 . حبیب الله میرزایی ،تربیت فرزند،ص 23
3 . برداشت از تحقیق فاطمه ایرانپور ، رضا فرهادیان ، مبانی تعلیم و تربیت ، ص 4
4. نهج الفصاحه
5 . شهید مرتضی مطهری ،تعلیم وتربیت دراسلام،ص 33
6 . حسین کاظم زاده ،اصول اساسی فن تربیت ،ص 14
7 . ستورک حاکم ،ج4 ،ص 392
8 . سید علی حسینی زاده ،تربیت فرزند درسیرة اهل بیت (علیه السلام) ،ص 33
9- تربیت فرزند در پرتو رفتار پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) ، حبیب الله میرزایی
10 . آل عمران ،آیة 163
11- تربیت فرزند در پرتو رفتار پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم)
12- سوره شمس آیه 8و9
13 . خسروباقری ،چیستی تربیت دینی ،ص 7
14 . علی قائمی ،پرورش مذهبی واخلاقی کودکان ص 82
15 . ابوالفضل ساجدی،دین گریزی چرا،دین گرایی چه سان،ص 17
16 . علی قائمی ، همان ،ص 57
17 . حامد واحدی ،مقاله خانواده ونقش آن درتربیت دینی ،سایت راه روشن فردا
18 . محمد مهدی پورعلی فرد،روش تربیت دینی نسل جوان ونوجوان ،ص 19
19 . ابوالفضل ساجدی،دین گریزی چرا ،دین گرایی چه سان ،ص 44
20 . نهج البلاغه ،نامه 31
21 . محل وخانه خدای رحمان
22 . سید علی حسینی زاده،تربیت فرزند در سیره اهل بیت (علیه السلام) ،ص 33
23 . علی قائمی ،پرورش مذهبی واخلاقی درکودکان ،ص 41
24 . حبیب الله میرزایی ،تربیت فرزندان،ص 46
25 . اسلام وتعلیم وتربیت ،ج 1 ،ص 264
26 . راهنمای پدران ومادران،ج2 ،ص 21
27 . حسین نوری طبرسی ،مستدرک الوسایل ،ج 2، ص546
28 . مرتضی اردشیر،تربیت کودک دربیان پیامبراعظم ،ص 52
29 . نهج البلاغه ،کلام 53
30 . محمد فؤاد عبدالباقی ،معجم المفهرس ،ص 523
31 . سوره روم ،آیه 30
32 . برگرفته ازاستادشهید مرتضی مطهری ،فطرت ،ص 21 و19
33 . برگرفته ازمقاله جمال اسماعیلی سایت راسخون) http://www.Rasekhoon.ir (
34 . علی یزدری ،نقد باورهای غلط تربیتی ،ص 118
35. برگرفته ازمقاله جمال اسماعیلی سایت راسخون) http://www.Rasekhoon.ir (
36. همان
37 . همان
38 . علی قائمی ، پرورش مذهبی و اخلاقی کودکان ، ص11


باتشکر
آیدین

[rajaby]

سلام اولا بالاخره جالب ترین تاپیک رو پیدا کردم .به نظر من این جزو مهمترین تاپیک های تالار میشه چون این کار یعنی اموزش فرزند پروری به پدر و مادرهای چند سال یا حتی دهه بعد بنیادی ترین کاره .یعنی اصلاح ریشه ها .خیلی خوشحالم که این تاپیک رو پیدا کردم و از ایجاد کننده هم بسیار تشکر ویژه.اجرکم عندالله

mall">mall">. اختيارى بودن مسائل دينى (نماز)

انسان به اقتضاى فطرت الهى خود و به دليل آن كه موجودى است چند بعدى و به اعتبار كرامتى كه خداوند براى او مقرّر نموده، موجودى است مختار و كرامت خويش را مى تواند با اختيار خود كسب نمايد. در واقع، از ديدگاه اسلام، انسان موجودى است كه داراى ميل ها و جاذبه هاى معنوى است كه ساير موجودات فاقد آن مى باشند. انسان قادر است در برابر ميل هاى درونى خود ايستادگى كند و فرمان آن ها را اجرا نكند يا به بعضى از آن ها پاسخ گويد و بعضى ديگر را مهار نمايد يا از آن ها در جهتى خاص استفاده كند.
اين توانايى انسان به حكم نيرويى است كه آن را «اراده» مى نامند و تحت فرمان عقل عمل مى كند. اين توانايى بزرگ از مختصات انسان است و براساس اين توانايى است كه انسان يك موجود آزاد، انتخابگر، صاحب اختيار مى باشد.(3)
در قرآن و منابع تعليم و تربيت اسلامى، دلايل متعددى وجود دارد دالّ بر آزادى و اختيار انسان; از جمله آن هاست:
ـ «اِنّا هَديناهُ السَّبيلَ اِمّا شاكراً و اِمّا كفوراً» (انسان: 3); ما راه راست را به او (انسان) نشان داديم; يا شكرگزار خواهد بود يا كفران خواهد ورزيد.
ـ «فَمن شاءَ فليُؤمِن و مَن شاءَ فَليكفر» (كهف: 29); پس هركه مى خواهد ايمان بياورد و هر كه مى خواهد كفر بورزد.
ـ «كلُّ نفس بِما كَسبت رهينة» (مدثر: 38); هر كس در گرو اعمالى است كه آن را كسب كرده.
ـ اين كه انسان مى تواند مشرك باشد يا موّحد دليل بر اختيار اوست.
ـ وجود انبيا(عليهم السلام) و تعليم و تربيت و مسؤول بودن انسان دليل ديگرى است بر مختار بودن او.
در دعوت كودكان و نوجوانان به دين، بايد به گونه اى عمل كنيم كه آن ها احساس آزادى كنند و با توجه به اين موضوع كه انسان فطرتاً خداجوست، با تذكر روش هاى صحيح، اين فطرت را در وجود آنان بيدار نماييم و آن ها را به طرف پذيرش دين سوق دهيم.
پيامبر گرامى(صلى الله عليه وآله) نيز با نرم خويى و با زبان ليّن افراد را به دين اسلام دعوت مى كردند. به تجربه نيز ثابت شده است كه با زور و اكراه نمى توان كسى را به راه راست هدايت كرد.
خداوند تعالى مى فرمايد: «اَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النّاسَ حَتّى يَكوُنوا مؤمنين» (يونس: 99); اى رسول! تو كى توانى همه را با جبر و اكراه مؤمن گردانى؟
اگر به مفاد آيه «لا اكراهَ فىِ الدّين، قد تَبيّنَ الرُّشدُ مِن الغَىِّ» (بقره: 256); توجه نماييم، خداوند مى فرمايد: اى پيامبر، وظيفه تو تبيين است. تبيين كردى، ديگر جاى اكراه وجود ندارد.
و يا مى فرمايد: «اِنَّما عليكَ الْبَلاغُ اِنَّما اَنْتَ مُنْذِرُ» (آل عمران: 20): كار تو فقط ابلاغ است، تو فقط منذر هستى.
بنابراين، نبايد هيچ گاه كودكان و يا نوجوانان را مجبور به دين دارى كنيم يا براى آن كه ديندار شوند، نبايد به آن ها مزاياى زيادى بدهيم. اگر بدون استفاده از اين دو حربه تهديد و تطميع، بتوانيم آن ها را به عقيده اى معتقد كنيم، آن اعتقاد درونى خواهد بود; يعنى اعتقادى كه نه براى جلب منفعت است و نه به دليل ترس از قدرت.(4)
وقتى نوجوان مجبور به دين دارى نشود (و در دوره كودكى، سالم و عارى از انحراف پرورش يافته باشد) و دين به نحو منطقى و در شرايط مناسب به او عرضه گردد، با توجه به اين كه به تفكر انتزاعى رسيده است اگر دلايل و اعتقادات ما محكم و قابل دفاع باشد، دين يا مذهب را خواهد پذيرفت و اين دين دارى او وراثتى يا رياكارانه و هم راه با ناخالصى نخواهد بود، بلكه «دين خالص» خواهد بود و در پى آن، به دستوراتش عمل خواهد كرد.
در دين اسلام، تأكيد فراوان بر اين مطلب مى شود كه اصول دين تقليدى نيست، بلكه فرد بايد با آگاهى و آزادى آن را بپذيرد. بنابراين، بايد تلاش كنيم كه كودك و نوجوان را به طريقى مثبت و ترغيب كننده، به دين دعوت نماييم و از افرادى كه داراى مبناهاى اعتقادى و فكرى قوى هستند در اين زمينه، كمك بگيريم. بايد توجه داشته باشيم كه كودك و به ويژه نوجوان، در مقابل برخوردهاى آمرانه، مقاومت مى كند.(5)
دكتر زهرا مصطفوى نقل مى كند: همسرم به دليل عادت خانوادگى، دخترم را از خواب صبحگاهى بيدار مى كرد و به نماز وامى داشت. امام(رحمه الله)وقتى از اين ماجرا خبردار شدند، برايش پيغام فرستادند كه «چهره شيرين اسلام را به مذاق بچه تلخ نكن.» اين كلام آن چنان مؤثر افتاد و اثر عميقى بر روح و جان دخترم به جاى گذاشت كه بعد از آن خودش سفارش كرد كه براى نماز صبح به موقع بيدارش كنم.(6)
اگر والدين مى خواهند فرزندان آن ها نمازخوان و معتقد بار آيند، سعى كنند اولاً، خودشان عامل به دستورات و تعاليم دينى باشند و به دور از ريا و با خلوص نماز را به پاى دارند و خودشان بدان معتقد باشند.
ثانياً، توجه داشته باشند كه در دوران كودكى، فرزندانشان را با نماز و مجالس و محافل مذهبى مأنوس سازند و سعى كنند كه خاطرات خوشى را در ذهن آنان ايجاد نمايند و از سخت گيرى، اجبار و اكراه آن ها خوددارى ورزند. پدرى كه براى بيدار كردن دختر تازه بالغ خود براى اداى نماز صبح، دستى به گيسوان او مى كشد و با نوازش و محبت او را از خواب شيرين صبحگاهى بيدار مى كند، انجام اين تكليف دينى را با شيرينى محبت پدرانه خويش مى آميزد و عبادت را در كام فرزندش شيرين مى سازد.
ثالثاً، والدين نسبت به مسأله نماز و مسائل اعتقادى هم چون ساير مسائل حساسيت نشان دهند. اگر آن ها به سفارش ها و سيره ائمّه اطهار(عليهم السلام) و بزرگان دين عمل كنند، قطعاً فرزندانى معتقد و با نماز خواهند داشت.

[rajaby]

mall">3. آموزش تدريجى مسائل دينى (نماز)

mall">آموزش معارف و مسائل دينى داراى مراتب و درجاتى است و هر مرتبه و درجه اى از آن، اصول و مقتضياتى دارد كه بايد مراعات شود. تفاوت اين مراتب و درجات به دليل تفاوت هاى فردى در رشد استعدادهاى ذهنى و روحى و نيز تفاوت در معلومات و تجربيات و شرايط گوناگون اجتماعى و فرهنگى در متعلّمان است.(7)
بدين روى، بايد مطالب و مفاهيم آموزشى و دينى متناسب با سطح درك و قواى ذهنى و روانى متعلّمان باشد.
والدين و بزرگ سالان نبايد توقّع داشته باشند كه كودك آن ها سريع اهل عبادت و نماز شود. برنامه عادت دادن و آموزش آن ها به نماز بايد بر اصل تدريج مبتنى باشد. كودك نبايد يكباره بار سنگينى از وظايف دينى را بر دوش خود احساس كند و خود را به انجام آن موظف بداند. تكاليف سنگين و زودهنگام و خارج از طاقت و توان كودك ممكن است صدمه اى جبران ناپذير بر اعتقادات دينى و مذهبى او وارد آورد.
در تعاليم اسلامى، توصيه هاى فراوانى در زمينه آموزش تدريجى مسائل دينى آمده است. امام جعفر صادق(عليه السلام)مى فرمايند:
«وقتى كودك به سن سه سالگى رسيد، از او بخواهيد كه هفت بار «لا اله الاّ اللّه» بگويد، سپس او را به حال خود واگذاريد تا به سن سه سال و هفت ماه و بيست روز برسد. در اين هنگام، به او آموزش دهيد كه هفت بار بگويد «محمّدرسول اللّه» و سپس تا چهارسالگى او را آزاد بگذاريد. در آن هنگام، از وى بخواهيد كه هفت مرتبه «صلى اللّه عليه و آله» را تكرار نمايد و سپس تا پنج سالگى او را رها كنيد. در اين وقت، اگر كودك دست راست و چپ خود را تشخيص داد، او را در برابر قبله قرار دهيد و سجده را به او بياموزيد و در سن شش سالگى ركوع و سجود و ديگر اجزاى نماز را به او آموزش دهيد. وقتى هفت سال او تمام شد، به او بگوييد دست و صورت خود را بشويد (در مورد وضو نيز به تدريج، وضو گرفتن را به او بياموزيد) سپس به او بگوييد نماز بخواند. آن گاه كودك را به حال خود واگذاريد تا نُه سال او تمام شود... در اين هنگام، وضو گرفتن صحيح را به او بياموزيد و او را به نماز خواندن واداريد.»(8)
در مورد روزه گرفتن نيز به همين صورت است. امام صادق(عليه السلام)مى فرمايد: «ما اهل بيت هنگامى كه كودكانمان به پنج سالگى رسيدند، دستور مى دهيم نماز بخوانند. پس شما كودكان خود را از هفت سالگى به نماز امر كنيد. و ما در هفت سالگى امر مى كنيم به اندازه توانايى شان نصف روز و يا بيش تر و يا كم تر روزه بگيرند و دستور مى دهيم هنگامى كه تشنگى و گرسنگى بر آنان غالب شد، افطار كنند.
اين كار براى آن است كه به روزه گرفتن عادت كنند. پس شما كودكان خود را در نُه سالگى ]در مورد پسران [به اندازه توانايى شان امر به روزه گرفتن كنيد و چون تشنگى و گرسنگى بر آنان غالب گرديد، افطار كنند.»(9)
تعاليم اسلام به صورت تدريجى به مردم عرضه گرديده و قرآن نيز به تدريج بر مردم خوانده شده، شراب و ربا هم تدريجاً تحريم گرديده است.
بعضى از والدين و مربيان ـ متأسفانه ـ قصد دارند در فرصتى كوتاه و سريع فراگيران خود را به سر منزل مقصودى كه در ذهن خود دارند، برسانند، بدون اين كه آنان خود فرصت دست يابى خويش را فراهم نمايند.
علماى تعليم و تربيت در اين باره چنين اظهارنظر كرده اند:
اگر پيام تربيتى با سرعت و تعجيل و بدون درنظر گرفتن فرصت درون سازى از جانب كودك به او ارائه گردد (هر چند يك انتقال صورى انجام گرفته است)، اثر آن پايدار و مانا نخواهد بود. بنابراين، بهتر است كودك هر چيزى را هرچند اندك باشد، خوب ياد بگيرد و هضم و جذب نمايد، وگرنه ديگران و خود را با دانش سطحى و قشرى خويش گول خواهد زد.
آنچه تاكنون مشخص گرديده نشان دهنده آن است كه سرعت بيش از اندازه و به دور از توانمندى و جذب ظرفيت طبيعى كودك، فرايند درون سازى مفاهيم تربيتى را مختل مى سازد. در واقع، هماهنگى مشترك بين توانايى و قابليت مترّبى از يك سو و امكانات مناسب تربيتى از سوى ديگر است كه ميزان سرعت متناسبى را مى طلبد كه تشديد و يا تخفيف بيش از حد آن به اختلال در فرايند تربيت و حتى اختلال در تعادل شخصيت متربّى منجر مى گردد. يافته هاى اسمداسلاند (smed slund) 1961 نيز نشان مى دهد كه اگر فرايند تربيت در قالب مراحل تحوّل روانى با تسريع بيش از حد همراه باشد، يادگيرى مفاهيم و ارزش هاى اخلاقى ـ تربيتى ناپايدار خواهد بود تا حدى كه كودك قادر به تعميم اصول يادگرفته شده به شرايط جديد و موقعيت هاى تازه نيست.(10)
مربيان آگاه، عالم و بصير زمان مناسب را تشخيص داده و آموزش را بر مبناى آمادگى و توانايى ذهنى و روانى كودك منطبق كرده، نتيجه مطلوب را به دست مى آورند.

[saloomeh]

جلوه های تربیتی حضرت زهرا علیهاالسلام درباره فرزندانش

آغاز پرورش اخلاقی کودک

کودک از زمانی که پا به عرصه وجود می گذارد، روح او چون لوحی سفید آمادگی پذیرش هر نقشی را دارد و اولین نقاشی که شخصیت او را جزء به جزء ترسیم می کند، مادر است آنچه از کودکی بر ضمیر شخص نقش می بندد، درمراحل بعدی زندگی او آثار مهمی از خود بر جای می گذارد. در روایتی آمده است:>مادری نزد دانشمندی رفت و گفت: فرزندم چهار ساله است، از چه زمانی باید تربیت او را شروع کنم؟ مرد دانشمند جواب داد: اگر تا کنون تربیت او را آغاز نکرده ای، عمر او را بیهوده تلف ساخته ای؛ زیرا از موقعی که اولین تبسم بر لب های طفل ظاهر می گردد، زمان تربیت او آغاز می شود.حضرت زهرا علیهاالسلام از آغازین لحظات زندگی فرزندانش، آنها را بزرگ و گرامی داشت و درصدد تربیت آنها برآمد.

اولین مکان مقدسی که انسان در بدو تولد در آن پرورش روحی و جسمی می یابد، محیط خانه و خانواده است و بی گمان سرنوشت هر انسانی ریشه در روحیات و خصلت های کسانی دارد که در دوران طفولیت و خردسالی، نزدیک ترین انسان ها به او بودند. رفتار پدر و مادر هر گونه که باشد، برای کودکان که از هر نوع رشد عقلی بی بهره اند، الگویی مؤثر خواهد بود تا بتوانند نیکی ها و پلیدی ها را بشناسند. ازاین رو، نقش سازنده پدر و مادر و به ویژه مادر، در تعیین سرنوشت فرزندان، بسیار درخور توجه است.>دامن پدر و مادر محیط مناسبی جهت پرورش بذر سعادت و یا شقاوت در دل فرزندان است، چرا که: «کودکان با علاقه و پیوندی که با اولیای خود دارند، آنها را نمونه و سرمشق خود قرار می دهند و می کوشند رفتارشان را با افعال آنها انطباق دهند».اسلام، شخصیت آینده کودک را مرهون تربیت و پرورش و مراقبت پدر و مادر می داند. تمام حرکات و سکنات و کردار و گفتار پدر و مادر بر روح حساس و لطیف فرزند تأثیر می گذارد. هر فرزندی نماینده چگونگی سلوک و رفتار پدر و مادرش است. پدر و مادر وظیفه دارند که با کمال دقت، مراقب آینده کودکانشان باشند و مواظب باشند طفل بی گناه که نهادش بر خوبی آفریده شده است، فاسد و بدبخت نگردد. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می فرماید: «ادّبوا اولادکم فإنکم مسئولون؛ فرزندان خود را تربیت کنید، چه در برابر آنان مسئولیت بزرگی دارید».>با کمی دقت به سیره ائمه علیهم السلام که الگوهای بی نظیر در تکامل زندگی بشر هستند، درمی یابیم که هر یک از آن بزرگواران با ظرافت و حساسیت و دقت نظر، مسائل تربیتی فرزندان به ویژه پرورش روح و شخصیت آنها را پی می گرفتند. بی شک توفیق بی مانندی که این بزرگواران و به ویژه حضرت زهرا علیهاالسلام ، به عنوان الگوی مادر مسلمان، در تربیت کودکان داشتند، ناشی از معرفت عمیق و صحیح ایشان از دستوراتی بود که اسلام درباره انسان ارائه کرده است و روش تربیتی و اخلاقی حضرت فاطمه علیهاالسلام بهترین شیوه و تجربه برای ساختن نسلی پاک و سعادتمند است.حضرت زهرا علیهاالسلام که خود، تربیت یافته دامان وحی بود، به خوبی می دانست که در تربیت اسلامی از چگونگی شیر دادن به کودک و نگاه های محبت آمیز مادر و بوسه زدن بر لب های معصوم کودکان گرفته تا تمام حرکات و اعمال و گفتارش، بر روحیه حساس آنها تأثیر می گذارداو می دانست که باید امامانی چون حسن و حسین علیهماالسلام و شیر زنانی چون زینب و ام کلثوم را تربیت کند و نمونه هایی را به جامعه تحویل دهد که آیینه و معرف حقیقت روح اسلام باشند و حقایق و معارف قرآن در وجودشان جلوه گر باشد و انسان های کمال یافته ای که از این مکتب اعجازآمیز بیرون می آیند، به خوبی می توانند روح پرعظمت و نیروی وصف ناپذیر وجودی حضرت زهرا علیهاالسلام را نشان دهند؛ وجود مطهر و روح بی آلایشی که نسلی پاک را به تاریخ هدیه کرد و در حقیقت، مادر روزگار همچو آن را به خود ندیده و نخواهد دید و بر ماست که با به کار بستن شیوه های تربیتی آن حضرت، در تربیت و پرورش نسلی پاک همت گماریم تا از این رهگذر، سعادت جاودان خود و فرزندانمان را تأمین کنیم.

تأثیر شخصیت معنوی مادر بر کودک (وراثت)مجموعه خصلت های روحی و روانی مادر، عامل مؤثری در تکوین شخصیت کودک است. طینت پاک و الهی مادر بر وجود فرزندان چنان اثر می گذارد که زمینه الهی شدن آنها را فراهم می سازد.>برتری و شایستگی های روحی و روانی حضرت زهرا علیهاالسلام عامل مهمی در شکل گیری شخصیت کودکان بزرگوارش بود، چنان که در زیارت حضرت سیدالشهدا علیه السلام می خوانیم:>اشهد انک نورا فی الاصلاب الشامخه و الارحام المطهره لم تنجسک الجاهلیه بانجاسها شهادت می دهم که نوری بودی در صلب مردان بزرگ و در رحم زنانی پاک که هرگز آلوده به ناپاکی های جاهلیت نگردید >شخصیت عظیمی چون امام حسین علیه السلام نیز از دامان پاک و سرشت الهی ای، چون زهرای مرضیه مقدور و ممکن شده است.>بنابراین، هر مادری که می خواهد فرزندانی باایمان و خداشناس داشته باشد، شایسته است که در ابتدا بر ایمان و تقوای خود بیفزاید تا بتواند فرزندانی پاک و خداپرست را پرورش دهد.

تأثیر نام نیکو بر شخصیت فرزند

نام گذاری، برای طفل اهمیت بسیاری دارد؛ زیرا اولین چیزی که در فهم لطیف و حساس کودک راه پیدا می کند، نام و شهرت اوست و اینکه این نام حامل چه بار فرهنگی و معنایی است، تأثیر شگرفی بر روح و روان او دارد، بدین جهت امیرالمؤمنین علی علیه السلام ، یکی از حقوقی را که فرزندان بر عهده پدر دارند، نام نیکو و پسندیده می شمارد و می فرماید:«حق الولد علی الوالد انّ یحسن اسمه؛ تعیین نام مناسب، حقی است که فرزند بر ذمه پدر خود دارد».حضرت زهرا علیهاالسلام با هم فکری و همیاری پیامبر صلی الله علیه و آله و علی علیه السلام زیباترین نام ها را برای فرزندانش انتخاب کرد و حقی که بر عهده داشت به بهترین شکل ممکن ادا کرد تا زمینه ای برای پرورش هر چه بهتر روح و روان فرزندانش به وجود آید.

رفتار و اخلاق عملی

با پند و اندرز نمی توان صحت و درستی صفات اخلاقی ای را که رعایت نمی شود، به دیگران اثبات کرد و آموخت. کسی که می خواهد دیگری را تربیت کند، باید در عمل، به آنچه می گوید پای بند باشد. مادری که به تربیت فرزند خود علاقه مند است، باید خود، دارای فضایل اخلاقی باشد و همواره رفتار صحیح را رعایت کند تا فرزندانش با آسودگی خاطر، در عمل از او الگو گیرند.حضرت زهرا علیهاالسلام با عمل به آنچه می فرمود، فرزندانش را با اخلاق و رفتار اسلامی آشنا می ساخت، چنان که امام حسن علیه السلام می فرماید:مادرم، فاطمه علیه السلام را دیدم که شب جمعه در محراب خویش به عبادت ایستاده بود و پیوسته در رکوع و سجود بود تا اینکه سپیده صبح بردمید و از او می شنیدم که برای مردان و زنان مؤمن دعا می کرد و نامشان را بر زبان جاری می ساخت و بر ایشان بسیار دعا می کرد، ولی برای خویش هیچ دعا نمی کرد، من به او گفتم: ای مادر! چرا همان گونه که برای دیگران دعا می کنی، برای خود دعا نمی کنی، فرمود: یا بنیّ! الجّار ثم الدّار؛ ای پسرکم! نخست باید همسایگان را دریافت، آن گاه به خانه پرداخت.حضرت نصیحتی را به فرزندش آموخت که از شب تا به صبح به آن عمل کرده بود و چنین پند و اندرزی است که اثر می گذارد و تربیت می کند.

پرورش شخصیت توحیدی

پدران و مادران مکلفند تا فرزندان خویش را با روحیه خداپرستی آشنا سازند و شوق عبادت و تقرب به خالق بی همتا را در آنان پرورش دهند.کودکانی که از نخستین روزهای حیات خویش، با ایمان به خدا تربیت می شوند، اراده ای قوی و روانی نیرومند دارند. از همان دوران کودکی، رشید و باشهامت هستند و نتایج درخشان ایمان، از خلال گفتار و رفتارشان به خوبی مشهود است.از اساسی ترین مسائلی که بزرگ بانوی اسلام، در منطق رفتاری خود در تربیت کودکانش بر آن تأکید می ورزید، توجه به روحیه عبادت و حس خداپرستی در فرزندانش بود.آن یگانه مربی روزگار چنان شوق بندگی و عبودیت و خضوع در برابر معبود را در دل و جان فرزندانش تقویت می کرد که آنان بهترین کارها و بالاترین لذت ها و زیباترین دقایق را لحظات عبادت و تقرب به خدا می دانستند.حضرت زهرا علیهاالسلام روحیه تعبد و بندگی را از کودکی به فرزندانش می آموخت و آنها را در حد طاقتشان با عبادت آشنا می ساخت، به گونه ای که حضرت در شب بیست و سوم ماه مبارک رمضان کودکان خود را به بیداری و نخفتن وادار می کرد.... حضرت در روز بچه ها را می خوابانید تا کاملاً استراحت کنند و غذای کمتری به آنان می داد تا بدین گونه زمینه و موقعیت بهتر و مطلوب تری از نظر جسمی و روحی برای شب زنده داری داشته باشند. او به حدی در این کار جدی و قاطع بود که نمی گذاشت احدی از اهل خانه خوابش ببرد و می فرمود: «محروم است کسی که از برکات شب قدر محروم بماند».گویا فاطمه علیهاالسلام می خواهد از دوران کودکی در قلب پاک فرزندان خود جمال خدا را به تجلی و جان و زبانشان را به حلاوت و شیرینی عبادت آشنا کند و محبوب راستین را به آنان نشان بدهد تا در جوانی جذب جلوه های دروغین نشوند. این روش تربیتی فاطمه علیهاالسلام ، به عنوان یک سنت بسیار پسندیده و قابل اجرا، درگفتار امامان معصوم نیز به چشم می خورد.

پرورش شخصیت عاطفیبوسیدن و ملاطفت با کودکان

یکی از مهم ترین نیازهای هر کودک برخورداری از عواطف پاک و مهر و محبت خانواده و خویشاوندان و والدین است. هنگامی که کودک از زلال محبت خانواده سیراب شد و عطش محبت و توجه عاطفی او برطرف گردید، با روانی آرام و سلامت و پرنشاط پا به عرصه اجتماع می گذارد تا همگان از برکات وجود او بهره مند شوند. یکی از راه های پرورش شخصیت عاطفی کودک، ابراز محبت و از جمله بوسیدن است.بوسه های مکرر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله بر رخسار و دست و بازوی فاطمه علیهاالسلام نشانه ای از ابراز علاقه آن حضرت به فرزندش بود. آن حضرت به محبت کردن و توجه به کودکان بسیار اهمیت می داد، چنان که: روزی رسول خدا صلی الله علیه و آله امام حسن علیه السلام را می بوسید و نوازش می کرد، اقرع بن حابس عرض کرد: من ده فرزند دارم، ولی تا به حال هیچ یک از آنان را نبوسیده ام. پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله غضبناک شد و فرمود: اگر خدا محبت را از قلب تو گرفته است، من چه کنم؟ هر کس نسبت به اطفال ترحم نکند و احترام بزرگ سالان را نگه ندارد، از ما نیست.حضرت زهرا علیهاالسلام نیز که تربیت یافته چنین مکتبی بود، با بوسیدن مکرر فرزندان خود، شخصیت عاطفی آنها را پرورش می داد.

پرورش روحیه ایثار

مقدم داشتن دیگران بر خود، اصلی بسیار ارزشمند و انسانی است که هر کس، نمی تواند دارنده آن باشد. حضرت زهرا علیهاالسلام فرزندانش را با چنین روحیه ای پرورش داده بود.آنجا که پس از یک روز گرسنگی، وقت افطار، در به صدا در می آید و گرسنه بی سرپرستی درخواست طعام می کند، پس از آنکه حضرت علی و فاطمه علیهماالسلام طعامشان را که قرص نانی بود تقدیم آن فقیر می کنند، فرزندان آنها نیز که پرورش یافته چنین پدر و مادری هستند، دیگران را بر خود مقدم می شمارند و قرص نان خود را به فقیر می دهند و این عمل تا سه شب تکرار می شود و نتیجه این روحیه ایثار و از خود گذشتگی، آن می شود که فرزندان بزرگوار آن حضرت تمام هستی خود را برای پیشرفت و تکامل انسانیت فدا می کنند.

بازی با کودکان، روش مؤثر در تربیت

بازی، شیوه ای است که تأثیرات مثبت و گوناگونی را بر روحیه فرزند به جای می گذارد، خلاقیت او را شکوفا و عواطف کودکانه او را از محبت سیراب می سازد. بازی کودکانه مادر با فرزندان، رشد جسمی و فکری کودک را سرعت می بخشد و احساسات پاک مادری را به او منتقل می کند، نشاط، شادابی، خلاقیت، ابتکار و نوآوری و اعتماد به نفس را در او ایجاد و زمینه را برای ظهور استعدادهای نهفته کودک فراهم می آورد.حضرت فاطمه علیهاالسلام از همان دوران کودکی با فرزندانش هم بازی می شد و به این نکته نیز توجه داشت که در بازی، نوع الفاظ و حرکات مادر سرمشق کودک قرار می گیرد، بنابراین باید از کلمات و جملات مناسبی استفاده کرد. افزون بر این باید در قالب بازی و شوخی، شخصیت کودک را تقویت ساخت و او را به داشتن نیکی ها و ارزش های اکتسابی تشویق و راهنمایی کرد.نقل شده است حضرت با فرزندش امام حسن مجتبی علیه السلام بازی می کرد و او را بالا می انداخت و می فرمود: « پسرم حسن، مانند پدرت باش، ریسمان ظلم را از حق بر کن، خدایی را بپرست که صاحب نعمت های متعدد است و هیچ گاه با صاحبان ظلم و تعدی، دوستی مکن».همچنین نقل شده است که وقتی فرزندش حسین علیه السلام را بازی می داد، این گونه می فرمود: «انت شبیه بأبی لست شبیه بعلی؛ تو به پدر من (پیامبر) شبیهی و به پدرت علی شباهت نداری».

دعا برای سلامتی فرزنداناز وظایف والدین، دقت در سلامت جسم فرزندان است. حضرت فاطمه زهرا علیهاالسلام به عنوان الگو و مادر نمونه، با حساسیت بالایی این مسئله را پی گیری می کرد و چنان چه فرزندانش بیمار می شدند، با توکل به خدا و دعا به درگاه او برای آنها طلب سلامتی می کرد.همان گونه که ابن عباس می گوید:حسنین بیمار شدند، پیامبر با جمعی از یاران به عیادتشان آمد و به علی علیه السلام گفتند: ای ابوالحسن خوب بود نذری برای شفای فرزندان خود می کردی، علی علیه السلام و فاطمه و فضه خادمه نذر کردند که اگر آنها شفا یابند، سه روز روزه بگیرند.

ارتباط علمی حضرت زهرا با فرزندانحضرت مجتبی علیه السلام در پنج سالگی هر روز به مسجد می رفت و از کلمات و مواعظی که پیغمبر اکرم در مسجد بیان می فرمود، همه آنچه را به ذهن مبارک خود می سپرد، به خانه می آمد(و به اقتضای ادای حق علم که نشر است) برای مادر بزرگوار خود حرف به حرف بیان می کرد و چون امیرالمؤمنین علی علیه السلام به خانه تشریف می آورد، حضرت صدیقه طاهره علیهاالسلام آنها را برای آن جناب بازگو می کرد. روزی حضرت علی علیه السلام پرسید: ای فاطمه، تو به مسجد حاضر نبودی از کجا این کلمات را فهمیدی؟ گفت: فرزندم حسن هر روز آنچه پدر بزرگوارم بر منبر می گوید، بی کم وکاست به همان ترتیب برایم بیان می کند.چنان که گفتیم، فاطمه زهرا علیهاالسلام با کودکان خود گفت وگوهای علمی داشت و آنان را به بیان نطق علمی تشویق می کرد و این کار مادر افزون بر انس امام حسن مجتبی علیه السلام با مسجد، سبب می شد که وی با شوق و اشتیاق همه مواعظ و کلمات پیامبر را به ذهن بسپارد.