آسیب شناسی شایعه در قرآن

[MESSENGER]

تعریف شایعه

پژوهشگران بسیاری تعریف شایعه را به بحث و بررسی نشسته اند.
برای نمونه:
ال پرت و پستمن از نخستین پیشگامان پژوهش در تعریف شایعه می گویند:
«شایعه موضوع خاصی است که برای باور همگان مطرح می شود و از فردی به فرد دیگری منتقل می گردد و معمولاً این انتقال به طور شفاهی صورت می گیرد بدون آن که شواهد مطمئنی در میان باشد.»۱
نپ از دیگر پژوهشگران شایعه در تعریف شایعه می نویسد:
«شایعه موضوعی است که برای باور همگان مطرح می شود بدون آ ن که به طور رسمی تأیید گردد».۲
تی شیبوتانی نیز می گوید:
«شایعه خبری است که در نتیجه مباحثات گروهی به صورت بازسازی شده ای درآمده است.»۳
مجموعه تعاریف شایعه، هرچند کامل و جامع نیست، اما دست کم مارا با شماری از ویژگی های شایعه آشنا می سازد:
۱. شایعه خبری است درباره شخص یا حادثه ای که در زمان حاضر وجود دارد یا در این زمان اتفاق افتاده است. بنابراین شایعه، افسانه نیست
۲. شایعه با هدف باور کردن دیگران مطرح می شود و مانند جوک و لطیفه نیست.
۳. شایعه یک کار جمعی است.
۴. شایعه خبری تأیید نشده است.
۵. شایعه درباره افراد، مؤسسات، ادارات و نهادهای اجتماعی و… است که مردم نسبت به آنها حساس هستند.
۶. شایعه ممکن است از یک دروغ، تهمت و بهتان پدید آمده باشد.

---

نمونه هایی از شایعات در قرآن

از شایعه در آیات قرآن سخن بسیار رفته است.
پیامبران با انبوهی از شایعات رودرو بودند. این شایعات که از سوی دشمن آگاه و دوستان نادان ساخته و پخش می شد مشکلات بی شماری برای پیامبران می آفرید. گاه شایعه ساحر بودن رواج می گرفت و گاه شایعه قدرت طلبی، گمراه گری، دیوانگی و…
سرعت پخش شایعه گاه به اندازه ای زیاد بود که در همان آغازین روزهای دعوت پیامبران، گروهی بسیار، شایعه دیوانگی، قدرت طلبی و گمراهی آنان را شنیده بودند؛ برخی این شایعه را باور کرده و عده ای این شایعات را نمی پذیرفتند.

قوم نوح، شایعه گمراهی، قدرت طلبی، ریاست خواهی و دیوانگی نوح را رواج می دانند:
«قال الملأ من قومه إنّا لنراک فی ضلال مبین» اعراف/۶۰ مهتران قومش گفتند: تو را آشکارا در گمراهی می بینم.
«ما هذا إلاّ بشر مثلکم یرید أن یتفضّل علیکم» مؤمنون/۲۴ این مرد، انسانی است همانند شما، می خواهد بر شما برتری جوید.
«إن هو إلاّ رجل به جنّه» مؤمنون/۲۵ او مرد دیوانه ای بیش نیست.
«و قالوا مجنون و ازدجر» قمر/۹ و گفتند: دیوانه است. و به دشنامش راندند.

قوم هود، شایعه سفاهت و دروغگویی حضرت هود را ساخته و پخش کردند: «قال الملأ الذین کفروا من قومه إنّا لنراک فی سفاهه و إنّا لنظنّک من الکاذبین» اعراف/۶۶ مهتران قوم او که کافر شده بودند، گفتند: می بینیم که به بی خردی گرفتار شده ای و پنداریم که از دروغگویان باشی.

شایعه شوم بودن صالح و طرفداران او نیز شایعه ای بود که ساخته و پرداخته قوم آن حضرت بود:
«قالوا اطّیرنا بک و بمن معک» نمل/۴۷ ما تو را و یارانت را به فال بد گرفته ایم.

ساحر بودن، مسحور شدن، دروغگویی و جنون موسی در شمار شایعاتی است که فرعون، قبطیان و نبطیان برای موسی درست کردند:
«قالوا ما هذا إلاّ سحر مفتری و ما سمعنا بهذا فی آبائنا الأولین» قصص/۳۶ گفتند: این جادویی است بر ساخته، ما از نیاکان مان چنین چیزهایی نشنیده ایم.
«قالوا هذا سحر مبین» نمل/۱۳ گفتند: این جادویی آشکار است.
«إنّ هذا لساحر علیم» شعراء/۳۴ گفت: این مرد، جادوگری داناست.
«فقال له فرعون إنّی لأظنّک یا موسی مسحوراً» اسراء/۱۰۱ و فرعون به او گفت: ای موسی، پندارم که تو را جادو کرده باشند.
«فقالوا ساحر کذّاب» غافر/۲۴ و گفتند: که او جادوگری دروغگوست.
«و قال ساحر أو مجنون» ذاریات/۳۹ و فرعون گفت: جادوگری است یا دیوانه ای.

قوم شعیب بر اساس یک شایعه که معلوم نیست نخستین سازنده آن چه کسی بوده، حضرت شعیب را دروغگو، افسون شده و نادان می خواندند:
«قالوا إنّما أنت من المسحّرین. و ما أنت إلاّ بشر مثلنا و إن نظنّک لمن الکاذبین» شعراء/۱۸۵ـ۱۸۶ گفتند: جز این نیست که تو را جادو کرده اند تو نیز بشری همانند ما هستی و می پنداریم که دروغ می گویی.

در تاریخ اسلام نیز شایعات بسیاری، پیامبر و مسلمانان را درگیر ساخته و بخشی از جامعه اسلامی را گرفتار تردید، دو دلی، سستی، اضطراب و دلهره کرده است. شایعاتی که در عصر پیامبر رواج یافت از نظر محتوا مانند شایعاتی است که پیش از این دیگر پیامبران الهی را آزرده می ساخت:
«کذلک ما أتی الذین من قبلهم من رسول إلاّ قالوا ساحر أو مجنون. أ تواصوا به بل هم قوم طاغون» (ذاریات/۵۳۵۴) بدین سان بر آنهایی که از این پیش بودند پیامبری مبعوث نشد؛ جز آنکه گفتند: جادوگری است، یا دیوانه ای است. آیا بدین کار یکدیگر را وصیت کرده بودند؟ نه خود مردمی طاغی بودند.
.
.
ادامه دارد...

[علی 110]

برادرم
اینکار مرسوم نیست
اما حقیقتاً حیفم آمد تنها با دکمه ی تشکر قدردانی کنم

خدا توفیق عمل به این دستورات گوهر بار خدا و اهل بیت رو به همه ی ما عنایت فرماید

[MESSENGER]

۲. تقویت و بازسازی

در مبارزه با شایعات، تقویت فرد، مؤسسه و کارخانه ای که هدف شایعه قرار گرفته است یک راه حل اصولی و منطقی است.
برای نمونه در راستای مبارزه با شایعه خیانت پیامبر، قرآن، ساحت پیامبر را از هرگونه خیانت پاک و منزّه می خواند، خیانت را با نبوّت و رسالت حضرت محمد(صلّي اللَّه عليه و آله و سلّم) ناسازگار می نامد و پیامبر اسلام را امانت دار و درست کردار معرفی کرده می گوید:
«وماکان لنبی أن یغل»(آل عمران/۱۶۱)



۳. خنثی سازی

شماری از شایعات آثار و عواقب بسیار ناگواری به همراه دارد. بنابراین در مبارزه با شایعات، خنثی سازی شایعات، یکی از راهکارهای مهم شناخته می شود.
برای نمونه شایعه شهادت پیامبر، بسیاری از مسلمانان را از جبهه فراری داد و آیات قرآن با هدف ازمیان بردن اثرات این شایعه، قضا و قدر الهی را مطرح می کند و مرگ و زندگی را تابع قضا و قدر الهی می خواند:
ای مسلمانان هیچ کس زودتر از اجلش نمی نمیرد. از مگر نهراسید و از جنگ فرار نکنید اگر اجل شما فرا نرسیده باشد در جنگ کشته نمی شوید و اگر رسیده باشد هر چند از جنگ فرار کنید باز هم مرگ شما را در آغوش می کشد: «وماکان لنفس أن تموت إلاّ بإذن الله کتاباً مؤجّلاً» آل عمران/۱۴۵




۴. کیفر شایعه سازان و شایعه پراکنان

شایعه سازی بسته به نوع شایعه، صدمات جبران ناپذیری دارد.
برخی شایعات یک حکومت را از اریکه قدرت به زیر می کشد،
تعدادی زمینه سازی برای دخالت بیگانگان و اعمال برخی تحریم ها می کند و شماری اوضاع اقتصادی، سیاسی و امنیتی را نگران کننده نشان می دهد و عواقب ناگواری با خود می آورد.
بنابراین در رودررویی با شایعه سازان نمی توان از یک نسخه استفاده کرد و همگی شایعه سازان را به یک گونه مجازات و کیفر داد.
برخی شایعه سازان باید به سختی مجازات شوند،
برخی تعزیر شوند،
شماری تبعید گردند و عده ای مورد عفو و بخشش قرار گیرند.
برای نمونه آیات افک از مجازات سخت عبدالله بن ابی و طرفداران او و محرومیت ایشان از برخی حقوق حکایت دارد:
«فاجلدوهم ثمانین جلده و لاتقبلوا لهم شهاده أبداً»(نور/۴)
و آیه شریفه «لئن لم ینته المنافقون و الذین فی قلوبهم مرض و المرجفون فی المدینه لنغرینّک بهم ثمّ لایجاورونک فیها إلاّ قلیلاً»(احزاب/۶۰) خواهان تبعید و کیفر شدید منافقان مدینه است.۲۹
پیامبر اسلام نیز با پیروی از آیات قرآن برخورد تندی با شایعه سازان داشت؛
برای نمونه، عبدالله بن ابی، مسطح ابن اثاثه، حسان بن ثابت و حمه بنت جحش را حدّ قذف زد.۳۳

---

پی نوشت ها
۱. کاپفرر، ژان نوئل، شایعه، ترجمه خداداد موقر،۱۵
۲. همان
۳. همان، ۲۵
۴. برای نمونه به نظر می رسد ابوجهل برای نخستین بار پیامبر را ساحر می خواند او به قریش می گوید محمّد نه شاعر است نه کاهن و نه دروغگو، بلکه او ساحر است که این گونه میان ما اختلاف انداخته است.
۵. طبری، ابن جریر، جامع البیان، ۴/۲۰۶؛ شیخ طوسی، التبیان، ۳/۳۴؛ طبرسی، مجمع البیان، ۲/۴۳۲؛ حویزی، نورالثقلین، ۱/۴۰۶؛ قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، ۱/۱۲۶؛ سیوطی،لباب النقول فی أسباب النزول، ۶۰؛ واحدی، اسباب النزول، ۷۳؛ عاملی، جعفر مرتضی، الصحیح من سیره النبی الأعظم (صلّي اللَّه عليه و آله و سلّم)، ۶/۱۹۸؛ فخررازی، التفسیر الکبیر، ۹/۷۰
۶. طوسی، التبیان، ۵/۲۴۱؛ ابن الجوزی، زاد المسیر، ۳/۳۰۸
۷. طبری، جامع البیان، ۱۰/۲۱۵؛ ابن الجوزی، زاد المسیر، ۳/۳۱۲
۱۰. طبرسی، مجمع البیان، ۲/۴۰۳؛ طبرسی، جوامع الجامع، ۱/۳۳۳
۱۱. اسباب النزول عن الصحابه و المفسرین، ۱۱۹
۱۳. راغب اصفهانی، مفردات غریب القرآن، ۱۸۹؛ طوسی، التبیان، ۸/۳۶۱ ؛ طبرسی، مجمع البیان، ۸/۱۸۱
۱۴. طبری، جامع البیان، ۱۸/۱۱۹؛ النمیری، ابن شبه، تاریخ المدینه، ۱/۳۱۲
۱۵. احمد بن حنبل، مسند احمد، ۳/۸۵
۱۶. طبرسی، مجمع البیان، ۲/۴۰۵
۱۷. قاضی نعمان، شرح الأخبار، ۱/۲۷۹
۱۸. قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، ۱/۱۱۷
۱۹. همان
۲۰. ابن الجوزی، زاد المسیر، ۲/۳۵
۲۱. انصاری، ابن هشام، سیره النبی، ۳/۶۲۴
۲۲. کاپفرر، ژان نوئل، شایعه، ترجمه خداد موقر، ۹۳
۲۳. همان، ۸۷
۲۴. جصاص، احکام القرآن، ۳/۳۹۷
۲۵. عسکری، سید مرتضی، احادیث أمّ المومنین عایشه، ۲/۱۲۰
۲۶. کاپفرر، ژان نوئل، شایعه، ترجمه خداداد موقر، ۴۳۴ـ۴۳۵
۲۷. صنعانی، عبدالرزاق، تفسیر القرآن، ۱/۱۳۶
۲۸. قاضی نعمان ، شرح الأخبار، ۱/۲۷۸
۲۹. طبرسی، مجمع البیان، ۸/۱۸۱؛ طباطبایی، محمدحسین، المیزان، ۱۶/۳۴۰
۳۰. شیخ مفید، الجمل، ۱۱۶
۳۱. احمد بن حنبل، العلل، ۲/۳۹۷
۳۲. بیهقی، السنن الکبری، ۸/۵۶
۳۳. سیوطی، الدرّ المنثور، ۲/۸۰؛ لباب النقول، ۴۸؛ شوکانی، فتح القدیر، ۱/۳۸۸؛ واحدی، اسباب النزول، ۷۳

[ريحانه الرسول]

واقعا مطالب ارزنده اي بود

تحقيق جامع و مفصلي بوده گويا .

به خصوص اينكه پي نوشت هم داره.

انشاالله خداوند به همه ما توفيق عمل به اين دستورات رو بده و كمك كنه با شايعه پراكني آب به آسياب دشمن نريزيم