خوشه ی آسمانی (پیرامون انفاق)

[مصباح]

بسم الله الرحمن الرحیم

به مناسبت وفات حضرت خدیجه (سلام الله علیها)، بزرگ بانویی که تمام دارایی های خود را در راه اسلام، انفاق کردند.

کسانی که اموال خود را در راه خدا انفاق می کنند، همانند بذری هستند که هفت خوشه برویاند که در هر خوشه یکصد دانه باشد.
و خداوند آن را برای هر کس که بخواهد دو یا چند برابر می کند و خداوند (از نظر قدرت و رحمت) وسیع و داناست.
بقره - 261

در هیچ مذهب و ملّتى، آنقدر که در اسلام روى «اصل ثروت»، بدست آوردن ثروت، نگهدارى ثروت، و حتّى مصرف ثروت حساب شده، حساب نشده است.

در برابر بعضى آیات قرآن و کلمات اهل بیت که ثروتها را (فتنه) و مذموم قلمداد کرده‌اند، آیات و روایات دیگرى نیز وجود دارد، که ثروت را فضل و موهبت الهى و خیر و منشأ نیکی‌ها شمرده است و یکی از مصارف آن را انفاق شمرده است.
انفاق یکی از واژه‌های قرآنی و اسلامی است و از مهم‌ترین مباحث اقتصادی اسلام است.

✔ اهمیت انفاق در قرآن و احادیث

1- وسیله تزکیه و تربیت جامعه است.

2- هرکجا سخن از عالى ترین سمبل عبادت یعنی نماز به میان آمده، غالبا پرداخت ثروت، دوش به دوش نماز که ستون دین و معراج مؤمن است، قرار گرفته است. «أقیموا الصلاة و آتوا الزّکاة»

3- یکى از نشانه‌هاى بارز و درخشان مؤمنین این است که در هر حال، چه در وسعت و راحتى و چه در سختى و تنگدستى، از انفاق و بذل مال دست بر نمى‌دارند «الّذین ینفقون فى السّراء والضّراء».




✔ شروط انفاق

1- در راه خدا بودن

«وَأَنفِقُواْ فِی سَبِیلِ اللّهِ وَلاَ تُلْقُواْ بِأَیْدِیکُمْ إِلَی التَّهْلُکَةِ وَأَحْسِنُوَاْ إِنَّ اللّهَ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ» بقره - 195

در راه خدا انفاق کنید و ( با ترک انفاق) خود را به دست خود به هلاکت نیفکنید و نیکی کنید که خداوند نیکوکاران را دوست می‌دارد.

در این آیه شریفه نخستین شرط انفاق، در راه خدا بودن آن بیان شده است یعنی وقتی این بذل ما و هدیه اقتصادی به افراد بی‌بضاعت جامعه، انفاق نام می‌گیرد و موجب رحمت الهی و ایجاد برکت در زندگی می‌گردد که با انگیزه الهی و در راه خدا صورت گرفته باشد.

پیامبر گرامی اسلام حضرت محمد(صلّي اللَّه عليه و آله و سلّم) فرمودند: خداوند متعال تنها آن عملی را می‌پذیرد که خالص و محض رضای او باشد .

همچنین حضرت امیرالمومنین امام علی (علیه السلام) فرمودند: هر کار نیکویی که برای رضای خداوند متعال انجام نگیرد، زشتی ریا بر آن است و میوه اش، زشتی کیفر می باشد.


◀ توضیح :
در مکاتب بشری اقتصاد فقط بین خلق خدا (مردم) تعریف می‌شود ولی در اقتصاد اسلامی خدا محور قضیه است و اگر بهترین حرکت اقتصادی هم صورت پذیرد ولی خداوند در آن لحاظ نشود از نظر اسلامی پسندیده نیست و اصلاً اقتصاد جامعه اسلامی وقتی شکوفا می‌شود که فعالیت‌های اقتصادی در آن طبق نظر بیت‌الاسلام و برای رضای خداوند صورت پذیرد.



2- پاک بودن مال

«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ أَنفِقُواْ مِن طَیِّبَاتِ مَا کَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَکُم مِّنَ الأَرْضِ وَلاَ تَیَمَّمُواْ الْخَبِیثَ مِنْهُ تُنفِقُونَ وَلَسْتُم بِآخِذِیهِ إِلاَّ أَن تُغْمِضُواْ فِیهِ وَاعْلَمُواْ أَنَّ اللّهَ غَنِیٌّ حَمِیدٌ»؛ بقره - 267

ای کسانی که ایمان آورده‌اید از قسمت‌های پاکیزه اموالی که به دست آورده‌اید، و از آنچه از زمین برای شما خارج ساخته‌ایم، را انفاق کنید، و برای انفاق به سراغ قسمت‌های ناپاک نروید در حالی که خود شما، (به هنگام پذیرش اموال) حاضر نیستید آن‌ها را بپذیرید مگر از روی اغماض و کراهت! و بدانید خداوند،‌ بی‌نیاز و شایسته ستایش است.

مطابق آیه 267 سوره «بقره» خداوند تعالی کیفیت مالی را که انفاق می‌شود بیان کرده و می‌فرماید باید از اموال طیب باشد نه خبیث، یعنی مالی که فقیر با رغبت آن را بگیرد نه با کراهت و اغماض به این ترتیب اساس انفاق پاک بودن مال است.


برای آنکه مخاطب، بیشتر به زشتی این عمل (انفاق از مال ناپاک) پی ببرد، این طور بحث را جا می‌اندازد که اگر اموال ناپاکی را به خود شما بدهند علاقه‌ای به پذیرش آن‌ها نشان نمی‌دهید پس با دیگران همان کنید که دوست دارید با شما رفتار شود.


در تفسیر شریف المیزان ذیل این آیه آمده است: خداوند تعالی در این آیه کیفیت مالی را که انفاق می‌شود بیان نموده و می‌فرماید باید از اموال طیب باشد نه خبیث، یعنی :

مالی باشد که فقیر با رغبت آن را بگیرد نه با کراهت و اغماض، برای اینکه کسی نخواهد با بذل مال طیب، خویشتن را به صفت بخشنده متصف سازد، و بخواهد مال خبیث خود را از سر باز کند، و زندگی خود را از چنین آلودگی‌ها رها سازد، چنین کسی دوستدار کار نیک نمی‌شود، و چنین انفاقی نفس او را به کمالی نمی‌رساند و به همین جهت است که می‌بینم آیه شریفه با جمله «وَاعْلَمُواْ أَنَّ اللّهَ غَنِیٌّ حَمِیدٌ» به پایان می‌رسد، چون این جمله به ما می‌فهماند که باید در انفاق خود بی‌نیازی و حمد خدای را در نظر بگیریم.



3- انفاق بهترین دارایی های خود

«صاحب مجمع‌البیان» پاک بودن را شرط لازم دانسته ولی آن را کافی نمی‌داند بلکه آیه را این‌طور ترجمه می‌کند: «از بهترین چیزی که به دست آورده‌اید و کسب کرده‌اید»

یعنی ایشان شرط انفاق را فقط پاکی مال نمی‌داند بلکه می‌گوید باید بهترین مال انسان مورد انفاق قرار گیرد. ایشان این مطلب را با استناد به آیه «لَن تَنَالُواْ الْبِرَّ حَتَّی تُنفِقُواْ مِمَّا تُحِبُّونَ»




✔ عاقبت ترک انفاق

در معنای قسمت دوم آیه شریفه 195 سوره ی بقره (وَأَنفِقُواْ فِی سَبِیلِ اللّهِ وَلاَ تُلْقُواْ بِأَیْدِیکُمْ إِلَی التَّهْلُکَةِ) برخی از مفسرین منظور را اسراف و زیاده‌روی در انفاق می‌دانند؛ یعنی :
با زیاده‌روی در انفاق خود را هلاک نکنید، ولی غالب مفسران معنای آیه را تهدید بخل می‌دانند یعنی با بخل و انفاق نکردن خود را به ورطه هلاکت می‌کنید.

در تفسیر اثنی‌عشری در ذیل این قسمت آیه حدیث از رسول خدا (صلّي اللَّه عليه و آله و سلّم) نقل شده است که حضرت فرمودند: بخیل از قرب الهی دور است و از بهشت دور و به آتش جهنم نزدیک است.


✔ فقط انفاق مال؟؟!!
انفاق در قرآن معنایی تمام دارد و هر گونه زکات، صدقه واجب و مستحب و حتی کمک‌های غیر نقدی و بلکه غیرمادی را هم شامل می‌شود.