نگاهي اجمالي و علمي به شيعيان عربستان

[سپهسالار]

باشگاه کاربران: شيعيان در عربستان اگرچه اقليت تأثيرگذار و مهمي به شمار مي‏روند، اما همواره به دليل فشارهاي تندروها و افراطيون سلفي به مقامات و مسئولان سعودي، تحت فشار شديد هستند و در برخي مناطق و قبايل حتي از بديهي‏ترين و ابتدايي‏ترين حقوق انساني نيز محرومند. آمار تأسف‏انگيز بيکاري جوانان شيعه ـ که به عمد دولت در مناطق شيعي مسئولان ادارات را از اهل سنت انتخاب مي‏کند تا مانع از استخدام آنها شوند! ـ و بسياري از مسائل ديگر مانند ممانعت از تحصيل در سطوح عالي که جوانان را مجبور مي‏کند براي تحصيلات دانشگاهي به بحرين يا ديگر کشورهاي عربي بروند، همه و همه از ظلم مضاعفي خبر مي‏دهد که بر قشر محروم و مظلوم شيعه در سعودي مي‏رود. در اين مقاله يکي از کاربران، ما را با اوضاع اجمالي شيعيان عربستان البته به شيوه علمي، بيشتر آشنا کرده است:

تشيع در عربستان :

اساسا نقطه آغاز تشيع در جهان اسلام حجاز و به‌طور مشخص مدينه منوره بوده است كه گروهي از صحابه پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ همچون ابوذر و سلمان و مقداد و عمار و ... ـ به پيروي از نص و اشاره پيامبر اعظم(صلّي اللَّه عليه و آله و سلّم) ـ هسته اوليه تشيع را در مدينه تشكيل دادند. بعدا در همان قرن اول تشيع به عراق و ايران نيز راه يافت؛ ولي همواره در مدينه نيز گروهي از شيعيان حضور داشتند. امروزه نيز گروهي از شيعيان كه به “نخاوله” شهرت دارند، در اين شهر مقدس سكونت دارند.

شيعيان حدود ده درصد از مردم عربستان را تشكيل مي‏دهند؛ يعني جمعيت آنها حدود دوميليون و هفت‏صدهزار نفر است. آنان غالبا در مناطق شرقي (استان‏هاي احساء و قطيف) سكونت دارند. اين مناطق در سال 1913 به دولت جديد عربستان ملحق شده است. هنگامي كه ملك عبدالعزيز منطقه شرقي را به قلمرو خود ضميمه كرد، شيعيان با او توافق كردند كه بتوانند شعاير مذهبي خود را آزادانه به جا آورند. برخي از شيعيان نيز در حجاز و به ويژه مدينه منوره سكونت دارند. شيعيان اسماعيلي و زيدي نيز در “نجران” و جنوب سكونت دارند. تنها در رياض سي‏هزار شيعه هستند كه براي كار و تجارت به آنجا آمده‏اند.

شدت تنش ميان شيعه و سلفيه :
شيعه-وهابيون

تنش بين شيعه و سلفيه (وهابي‏ها) از سال 1926 كه قبايل اخوان سلفي فعاليت خود عليه ملك عبدالعزيز سعودي را آغاز كردند، شدت يافت. آنان در يك گردهمايي انتقادات متعددي به ملك عبدالعزيز وارد كردند. نخست اين‏كه او خود را پادشاه ناميده بود؛ حال آن‏كه نظام پادشاهي حرام است. دوم اين‏كه او از اتومبيل و تلفن و تلگراف استفاده مي‏كرد؛ حال آنكه اين وسايل در نظرشان، جادو و حرام بود! سوم اين‏كه عبدالعزيز شيعيان احساء و قطيف را وادار به اجراي اسلام صحيح(!!وهابيت) ننموده بود.

فتوا عليه شيعه :

ملك عبدالعزيز در سال 1927 تصميم‏گيري درباره مطالبات قبايل وهابي را به علما واگذاشت. علماي وهابي فتوا دادند كه پادشاه بايد شيعيان را به بيعت بر پايه “اسلام صحيح” كه در كتاب التوحيد محمد بن عبدالوهاب آمده!! وادار كند و آنان را از انجام شعاير شيعي بازداشته، مكان‏هاي ديني آنها را كه جايگاه بدعت است منهدم كند.

اما عبدالعزيز به فتواي علما به طور كامل عمل نكرد جز اينكه مزار امامان بقيع(علیه السلام) را تخريب نمود و از عزاداري علني براي امام حسين(علیه السلام) جلوگيري كرد. وي نتوانست شيعيان را به سني‏گري و وهابي‏گري وادار كند؛ زيرا شرايط داخلي و خارجي دولت نوپاي سعودي مانع از آن بود. از سوي ديگر عبدالعزيز در پي فرصتي براي كاستن دخالت وهابي‏ها در اداره كشور بود؛ بنابراين طي جنگ “سبله” قبايل وهابي را سركوب كرد.

يكي از عوامل كه مانع از فشار بيشتر پادشاه سعودي بر شيعيان شد، اين بود كه شيعيان در منطقه‏اي حاصل‏خيز از نظر كشاورزي و اقتصادي زندگي مي‏كردند و در پرداخت خراج به دولت نيز پايبندي داشتند. بنابراين درگيري با آنان به زيان دولت بود.

جريان‏هاي سلفي پس از عبدالعزيز نيز همواره، فرزندان او را به سخت‏گيري بر شيعيان واداشته‏اند. آنان همواره نمايندگاني در نهادهاي امنيتي داشتند كه براي اثبات وفاداري دولت به وهابيت، شيعيان را تحت فشار قرار مي‏دادند.

اما به مرور زمان با تعدد و تنوع جريان‏هاي سلفي، در زمان ما گرايش‏هاي سلفي جديدي بروز كرده‏اند كه تشيع را به عنوان يك واقعيت اسلامي مي‏پذيرند.

فعاليت‏هاي شيعيان عربستان :

در سال 1968 گروهي از شخصيت‏هاي شيعه جنبش “طلائع الرساليين” را تأسيس كردند كه از دل آن در سال 1975 سازمان “الثوره الاسلاميه” بيرون آمد. همچنين شيعيان عربستان در سال 1400ق دست به مخالفت‏ها و ناآرامي عليه دولت سعودي زدند كه سركوب و بسياري از آنها دستگير، شكنجه و شهيد شدند.

سازمان “الثوره الاسلاميه”(انقلاب اسلامي) پس از جنگ خليج فارس(اوايل دهه نود) از شكل انقلابي خود فاصله گرفت و نام خود را به “الحركه الاصلاحيه” (جنبش اصلاح‏طلب) تغيير داد و اعلام كرد كه خود را يك جنبش وطن‏پرست مي‌داند و در پي مطالبات همه مردم عربستان، به ويژه شيعيان از دولت سعودي است. رهبري اين جريان را گروهي از شيعيان سعودي ساكن انگلستان و آمريكا بر عهده داشتند. “شيخ حسن صفار” كه مقيم دمشق بود، رهبري سياسي آنها را بر عهده داشت و يکي از مراجع فقيد مقيم قم نيز مرجعيت آنها را بر عهده داشت.

اما عبدالعزيز به فتواي علما به طور كامل عمل نكرد جز اينكه مزار امامان بقيع(علیه السلام) را تخريب نمود و از عزاداري علني براي امام حسين(علیه السلام) جلوگيري كرد. وي نتوانست شيعيان را به سني‏گري و وهابي‏گري وادار كند؛ زيرا شرايط داخلي و خارجي دولت نوپاي سعودي مانع از آن بود

اين جنبش فعاليت رسانه‏اي بارزي را در خارج از كشور سامان داد و كتاب‏ها و نشرياتي منتشر نمود و يك كميته بين‏المللي حقوق بشر را تاسيس و با سازمان عفو بين‏الملل ارتباط برقرار كرد. سرانجام در اثر فعاليت‏هاي اين جنبش و پس از جنگ خليج فارس، دولت عربستان مجبور شد به بهبود روابط با آنان اقدام كند. بنابراين در سال 1413ق/1993م مذاكراتي براي بهبود روابط آغاز شد. در نتيجه اين مذاكرات چهل تن از زندانيان سياسي شيعه آزاد شدند، اجازه ورود اعضاي جنبش به داخل كشور صادر شد و دولت بررسي مطالبات شيعيان را آغاز نمود.

اكنون كه بيش از پانزده سال از آن تاريخ مي‏گذرد، هنوز اكثر مطالبات شيعيان يا محقق نشده يا در حد نازلي تحقق يافته است. از اين رو اخيرا برخي از شخصيت‏هاي شيعه همچون “حمزه الحسن” مجددا از طريق رسانه‏ها اعتراضات خود نسبت به دولت سعودي را تشديد كرده‏اند. دولت سعودي گرچه مذهب تشيع را عملا پذيرفته، اما قانوني در اين باره وضع نكرده و شيعيان در قبال فشارها و حملات رسانه‏اي، دستاويز قانوني محكمي براي دفاع از خود ندارند. شيعيان در ساخت مساجد آزادند؛ اما بازسازي مراقد امامان بقيع(عليهم السلام) و ساخت حسينيه همچنان ممنوع است. در امور ديني مثل نماز جماعت و جمعه و جلسات قرآن، آزادي وجود دارد. هر چند اگر احساس شود كه اين فعاليت‏ها در حال گسترش است، جلوگيري مي‏كنند. در مناطقي كه شيعيان در اقليت هستند، محدوديت‌ها بيشتر است. اهانت‏هاي نويسندگان سلفي به شيعيان در روزنامه‏ها و شبكه‏هاي تلوزيوني و سايت‏هاي اينترنتي عربستان همواره بوده و ممانعت نشده است.

در سال‏هاي اخير از سوي علماي شيعه تلاش‏هايي صورت گرفته كه با علماي ميانه رو وهابيت ارتباط برقرار شود تا حساسيت آنها به تشيع كاهش يابد؛ اما بسياري از علماي معتدل وهابي از ترس تندروها جرأت نزديكي به شيعيان را ندارند. مثلا هنگامي كه از “سليمان العوده”(وهابي تجديدنظرطلب) دعوت شد تا از مناطق شيعي بازديد نمايد، گفت” از تندروها مي‏ترسم!”. با اين همه اخيرا قلم‏هاي وهابي جديدي در روزنامه‏ها خواهان اعتدال در برخورد با شيعيان مي‏شوند.

نحوه برخورد دولت عربستان با شيعه، مربوط به شخص ملك فهد يا ملك عبدالله نيست. در ديدگاه دولت سعودي اوضاع داخلي، منطقه‏اي و جهاني بسيار مهم است. در واقع دولت عربستان رابطه خود با شهروندان را با توجه به رويدادهاي منطقه تنظيم مي‏كند. نكته ديگر اين است كه بهبود روابط ايران و عربستان به نفع شيعيان در عربستان و كل منطقه است و اثر مستقيم بر اوضاع شيعيان دارد.

منابع :

مصاحبه اختصاصي با امام جمعه قطيف عربستان در پايگاه مجمع جهاني شيعه‏شناسي:www.shiastudies.com

مقاله “ابراهيم غرايبه” تحت عنوان “ المسألتان السلفيه والشيعيه في السعوديه” در پايگاه الجزيره: http://www.aljazeera.net

مقاله “عبدالعزيز الخميس” تحت عنوان “العلاقه بين الشيعه والتيار السلفي” در پايگاه الجزيره: http://www.aljazeera.net

باشگاه کاربران تبيان

[وحید110]

البته جدیدا فشار بسیار زیاد شده و انها اجازه نماز جمعه و جماعت و حتی کلاس قران را به شیعیان نمیدهند .
خدا لعنتشان کند .