تأثیر هنر و معماری اسلامی بر هنر و معماری اروپا و امریکا

[پرنده بهشتی]

تزئین، محور مهم دیگری در تأثیر هنر اسلامی بر هنر غرب است. در این جا مراد ما از تزئین، صرفاً هنرهای زینتی یا آرایه ای نیست، بلکه تمامی هنرهایی است که به نحوی با نقش سر و کار دارند.
جهانی­شدن را با سه رویکرد، مورد توجه و تأمل قرار داده اند؛ گروهی آن را معادل غربی­شدن قلمداد کرده و چون این تمدّن را فاقد صلاحیت های لازم برای جهان­شمولی فرهنگ و اندیشه اش (به ویژه در ابعاد اخلاقی و آرمان­گرایی) می دانند، جهانی­شدن را خطری برای جهان معاصر ارزیابی می کنند و البته دلائل کافی و وافی برای اثبات مدعای خویش ـ در فقدان صلاحیت های لازم تمدن غربی ـ دارند. اما این که جهانی­شدن کاملاً معادل غربی­شدن باشد، فیه تأمل.
گروهی دیگر جهانی­شدن را تحقق رؤیاهای بشری در رسیدن به زبان و اندیشه ای مشترک دانسته و آن عاملی برای رسیدن به نوعی عدالت جهانی و توزیع همسان و یکسان ماده و معنا در سطح جهان می دانند. از دیدگاه اینان، جهانی­شدن فرصتی طلایی برای رسیدن به سطحی از ترقّی است که ضعف ها و قوّت ها در هم آمیزند و حاصل این آمیختن، نوعی عدالت در بهره بری از امکانات مادّی و معنوی زمین باشد و گروه سوم، صحّت و واقع نگری هر دو دیدگاه فوق را در تبیین دقیق جهانی­شدن، انکار، و آن را محصول ذوق زدگی از یک­سو و بدبینی مفرط از دیگر سو می دانند. اینان عقیده دارند، جهانی­شدن از برای ملّت ها و تمدّن هایی که صاحب ایده و اندیشه اند، یک فرصت است.
جهانی­شدن تنها فرصتی برای عرضه کردن استعدادها قابلیت های تمدن ها و فرهنگ ها ـ به ویژه معنایی و معنوی ـ در جهان آیینه گونی است که رسانه ها آن را ساخته و پرداخته اند و نه صرفاً بستری مطیع و مهیّا برای سلطه گری جهانی تمدّن هایی خاص. به یک عبارت از تصوّر جهانی­شدن لزوماً استعداد جهانی بودن حاصل نمی گردد. لذا باید از این فرصت برای رسیدن به جهانی بهتر، عادلانه تر و بخردانه تر بهره جست و این با شناخت جهان و فرهنگ هایش و نیز ایده ها و اندیشه هایش حاصل می شود. جهانی­شدن، پروسه ای است که می بایست مقدمه ای چون جهان شناسی داشته باشد. گروه سوم قبل از صدور حکم نفی یا قبول جهانی­شدن، سعی بر آن دارند که جهان را با تمامی جلوه های فکری و فرهنگی و هنری اش بشناسند و خود را بشناسانند. این جهانی­شدن مطلوب تمامی کسانی است که به کرامت، عزت و استعدادها و قابلیت های شگرف انسان اعتقاد دارند.
این مقاله رویکرد سوم را برگزیده است و در همین راستا از قابلیت های تمدنی سخن می گوید که به دلیل اعتقاد به وحدانیت مصوری خالق و نیز کرامت انسان، زبان و بیانی جهانی دارد. و این جهانی بودن آن گاه بیش­تر آشکار می شود که به نگره های شهودی و بنیان های اشراقی هنر این تمدن به دیده دقت و تأمل نظاره شود.
تزئین، محور مهم دیگری در تأثیر هنر اسلامی بر هنر غرب است. در این جا مراد ما از تزئین، صرفاً هنرهای زینتی یا آرایه ای نیست، بلکه تمامی هنرهایی است که به نحوی با نقش سر و کار دارند (و البته یکی از کارکردهای این نقش تزئین است).
از جمله اولین مصادیق این تأثیر، ردای سلطنتی "روجر دوم " پادشاه رومانی است. در حاشیه خود کتابتی عربی با خطوط کوفی دارد و خود نشان­گر تأثیر هنر و فرهنگ اسلامی بر هنر کشورهای اروپایی است. هنرمندان اندلسی پس از فتح اسپانیا توسط مسیحیان، برای ساخت لباس های پرابهت و جلال اسقفان، کشیشان و نیز پادشاهان به سراغ همان طرح ها و نقوشی رفتند که مسلمین در طول حضور خود در آندلس آن را باب کرده بودند.
این مسئله برای هنرمندان اندلسی از یک سو و بزرگان و اشراف آن­جا از سوی دیگر چنان اهمیت داشت که از قرن ۱۴ تا ۱۶ میلادی بسیاری از کارگاه های نساجی در اروپا هم­چنان نقش و مهر عربی را بر حاشیه پارچه ها می زدند (امری که از قرن ۱۲ آغاز شده بود و هنرمندان، بسیاری از خطوط کوفی عربی را بدون توجه به معانی آن بر پارچه ها ترسیم می کردند.)
حضور نقوش اسلامی نه تنها در آثار تزئینی اروپائیان، که در کتب هنرمندان نقاش نیز حضوری بارز یافت، چنان که "ارنست کونل " در کتاب خویش تحت عنوان "هنر اسلامی " می نویسد: "نقوش اسلیمی در سرزمین های غرب اسلامی از محبوبیت زیادی برخوردار شد و در اواخر قرن پانزدهم وارد هنر اروپا گردید و در قرن شانزدهم در نقوش کتب هنرمندانی چون: فرانچسکو پله گرینو (francesco pellgrino) پیتر فلانتنر (peter flontner)، و هانس هولباین (hans holbein) و غیره وارد گشت. "۱
رنسانس و تحولات فراگیر جامعه غربی که یکی از نتایج آن اوج گیری استشراق و شرق شناسی همراه با برگزاری نمایشگاه های مهم بین المللی در اروپا بود باب ارتباط و مراوده افزون تر هنری بین جهان اسلام و غرب را گشوده تر ساخت. این اوج گیری و تأثیر چنان شگرفت بود که به تعبیر "پی یر اشنایدر " در کتاب ماتیس (چاپ نیویورک ۱۹۸۴) "شرق شناسی جای خود را به شرقی شدن سپرد. "۲
از سوی دیگر باب گشوده برگزاری نمایشگاه های بزرگ هنری در نیمه دوم قرن نوزدهم و اوائل قرن بیستم، ذوق و نظر کنجکاو اروپائیان و امریکائیان را مستقیماً به شگفت انگیزی نقوش زیبای هنر شرقی و اسلامی متوجه و سبب تحولی عمیق در سبک و شیوه هنرمندان نام آوری چون "اوژن دلاکرو "، "فردریک چرچ "، "ویلیام دمورگان "، "گوگن "، "هنری ماتیس " و "ژرژ سورا " گردید.
یکی از این نمایشگاه ها، "نمایشگاه بزرگ " بود که در سال ۱۸۵۱ میلادی در "هاید پارک " لندن برگزار شد و در آشنا ساختن اروپائیان با آثار شگفت انگیز هنری مسلمین که بخشی از نمایشگاه را تشکیل می داد، بسیار مؤثر واقع گردید. البته هم­زمان با این نمایشگاه ها، تحقیقات و تألیفات گسترده ای از سوی برخی محققان غربی پیرامون هنر اسلامی، صورت گرفت. استاد دانشگاه هاروارد (گل رونجیب اوغلو) این شوق غربیان به تحقیق و تأمل در هنر اسلامی، به ویژه نقوش تزئینی را چنین شرح می دهد: "علاقه اروپائیان به تزئینات اسلامی، ریشه در قرون وسطی و دوره رنسانس داشت، اما در قرن نوزدهم به اوج خود رسید. بعد از انقلاب صنعتی که نظریه پردازان به تأمل در ماهیت نقوش انتزاعی پرداختند و آن را زبان شکل و رنگ مطلق دانستند، بحث پرشوری درباره تزئین درگرفت. تزئین که نهضت مدرن آن را مرتبه بس نازل تری تنزل داد و سپس نهضت پست­مدرنیزم احیائش کرد، در اروپای قرن نوزدهم در مباحث نقد طراحی حائز نقش اصلی شد.
اروپائیان در آن زمان در پی نگاره های مناسب برای تولید انبوه بودند و چون مناسبت عملی نقوش انتزاعی اسلامی برای این منظور آشکار شد، انتشار مطلب در این باره به سرعت فزونی گرفت "۳ البته عامل دیگری نیز اروپائیان را به کاوش در هنر دیگر ملل برمی انگیخت و آن بیداری روح رومانتیک اروپایی در قرون ۱۸ و ۱۹ بود. بدین ترتیب آثار مهم و متفاوتی در معرفی و شناساندن هنر و معماری به غربیان، به رشته تحریر درآمد که برخی از آنها عبارت­اند از: "آثار باستانی عربی در اسپانیا (۱۸۱۶) اثر جیمز کاوانا مرفی، کتاب چند جلدی "وصف مصر " که در سال های ۱۸۰۹ الی ۱۸۲۸ به دستور ناپلئون نگاشته شد و شامل تصویر بناهای اسلامی در مصر بود، "معماری عرب یا بناهای باشکوه قاهره، طرح ها و نقوش، از ۱۸۱۸ تا ۱۸۲۶ ". اثر پاسکال کست، "طرح ها و نقوش بناهای عربی مصر و شام و آسیای صغیر از ۱۸۲۴ تا ۱۸۴۵ " نوشته فیلیبه ژوزف گیر و دوپرنژی، "هنر عرب براساس بناهای باشکوه قاهره از قرن هفتم تاپایان قرن هجدهم "، نگاشته شده به سال ۱۸۶۹ اثر پریس دوان (این کتاب ها شامل تابلوهای رنگی از نقشه ها و پلان های معماری اسلامی همراه با نقوش بود) "هنر عرب " (۱۸۹۳) اثر آلبر گایه، "پلان ها و نماها و مقاطع و جزئیات الحمراء " (۱۸۴۲) اثر جولز گوری و اون جونز "، "رساله در معماری عرب ها و مغربیان در اسپانیا و سیسیل و بربریه " (۱۸۴۱) و "گلچین تزئینات مغربی الحمراء " نوشته فیلیبه ژوزف گیر و دوپرنژی، "وصف آسیای صغیر " (در موضوع معماری اسلامی) و "وصف ارمنستان و ایران و بین النهرین " (۱۸۲۴) هر دو از شارل فلی ماری تکسیه، "بناهای جدید ایران " (۱۸۶۷) نوشته کست، "معماری و تزئین ترکان در قرن پانزدهم " (۱۸۷۴) اثر لئون پاروویله، "دستور زبان تزئین " (۱۸۵۱) اون جونز، "هنر عرب ها " (۱۸۷۳) و "عناصر هنر عربی: ویژگی در هم بافتگی " (۱۸۷۹) هر دو از ژول بورژون، "نقوش اصیل هندسی برای پارچه " (۱۸۸۴۴) اثر دیوید رمزی هی، "شیوه های سنتی طراحی نقش " اثر کریستی، "پژوهشی بر اساس نظریه گروه و تحلیل ساختاری درباره تزئینات مغربی الحمراء در غرناطه " (۱۹۴۴) ادیت مولر و...
آثار نسبتاً کثیر اروپائیان پیرامون هنر اسلامی از یک­سو و تقلید نقوش اسلامی در تزئینات غربی توسط نقاشان از دیگر سو، یکی از مهم­ترین عوامل تأثیر مستقیم این هنر بر سبک های هنری مدرن گردید. به عنوان مثال "اوژن دلاکرو " (۱۸۳۶ ۱۷۹۸) در نقاشی های خود شدیداً متأثر از نقش­گری های شرقی در مدت حضور خود در مراکش و الجزایر بود. هم­چنین "فردریک چرچ " مشهورترین منظره پرداز امریکایی در نیمه دوم قرن نوزدهم، بعد از سفر به فلسطین و سوریه، شیفته معماری اسلامی گردید و پس از بازگشت، عمارتی اعیانی ساخت و آن را "اولانا " نامید (این کلمه از واژه عربی علانا مکان رفیع ما گرفته شده بود) "در این خانه نقش مایه های الحمراء، ریزه کاری های ساده شده هندویی و کاشی­کاری ایرانی به هم آمیخته است وی نسخه ای از "بناهای تاریخی ایران " (پاریس ۱۸۶۷) نوشته "پاسکال ژاویه کاست " را در اختیار داشت، از این رو عناصر هم­چون ستون های ایوان بالا خانه اولانا و گرته برداری های کرت هال مبتنی بر نگاره های ایرانی است که از راه آثار کاست با آن­ها آشنا شده بود. "۴ بر تأثیرپذیری نقاشان و طراحان آمریکایی از نقوش اسلامی، نام ویلیام دمورگان یکی از مشهورترین طراحان امریکایی قرن نوزدهم را نیز باید افزود که نقش هایش تجسم مشرب اسلامی بود.
اما در اروپا، مشهورترین نقاشان (که روش و سبک کارشان بعدها خود به مکاتب هنری تبدیل شد) تأثیرپذیری کاملی از هنر اسلامی داشتند، هم­چون "هنری ماتیس " نقاش فرانسوی (۱۹۵۴ ۱۸۶۹) که به تعبیری "اولین و احتمالاً بزرگ ترین هنرمندی بود که در کارهای خود انس بالنده غرب را با هنر اسلامی در هم آمیخت " وی به دیدار نمایشگاه هایی چون "۲۵۰۰ قطعه هنر اسلامی " در سال ۱۸۹۳، "نمایشگاه جهانی " ۱۹۰۰، "نمایشگاه ۱۹۰۳ " و "نمایشگاه هنر اسلامی در مونیخ " ۱۹۱۰ رفت و به ویژه در این نمایشگاه آخر چنان شیفته و شیدای هنر اسلامی و شرقی گردید که ابراز داشت: "شرق ما را نجات داد ". او که پس از این آشنایی، خود را رها شده از "فوویسم " می دانست،۵ هدف اصلی در آثارش را کشف و یافتن نور می دانست. پس در همان سال به اسپانیا سفر کرد و مادرید، کوردوبا (قرطبه) سویل (اشبیلیه) و گرانادا (غرناطه) را از نزدیک دید. این سفر و بعدها سفر او به مراکش، تأثیرپذیری او از هنر شرقی و اسلامی را کامل­تر نموده و در آثاری چون "خانواده نقاش " متجلی گردید.
از دیدگاه محققان، این اثر از قواعد هنر اسلامی و ایرانی تأثیر گرفته است. فرش پهن شده بر زمین، نیمکت های راحتی با بالش هایی در عقب، پرسپکتیو عمودی و ترکیب بندی سه جزیی (به تأثیر از نگارگری ایرانی) دلایل این ادعایند: "سفر ماتیس به مراکش در اوایل سال ۱۹۱۲ زمستان ۱۳ ۱۹۱۲م، سبب شکل گیری بعضی از بیادماندنی ترین آثار وی گردید که در عین حال برخی از برانگیزاننده ترین تمثال های معماری مغربی نیز هست. این علاقه به هنر اسلامی در سراسر عمر طولانی او ادامه داشت و آثاری هم­چون کتاب مصور جاز او که در سال ۱۹۴۷ منتشر شد متن و تصویر را به شیوه الهام گرفته از نسخ مصور، اگر نگوییم مستقیماً مبتنی بر آن، با هم ترکیب می کند. "۶ و این ماتیس همان است که اشنایدر در مورد او گفت: "با آمدن ماتیس شرق شناسی جای خود را به شرقی شدن سپرد. " و "آنباربر " تأکید کرد: "انسان می تواند بر وجود شباهت هایی میان تابلوی "قهوه خانه عربی " و مینیاتور "شاهزاده و آموزگارش " اثر یک هنرمند ایرانی قرن شانزدهم به نام "آقا رضا " اذعان کند. احتمالاً این اثر را ماتیس، کمی قبل از سفر دومش به تانجر، در نمایشگاه موزه هنرهای تزئینی پاریس در سال ۱۹۱۳ دیده بود "۷
هربرت رید نیز در کتاب "معنی هنر " ارتباط قوی میان مینیاتورهای ایرانی و آثار ماتیس چنین روایت می کند. "در مینیاتورهای ایرانی و آثار ماتیس می بینیم که رنگ ها به قوی ترین و خالص ترین کیفیت خود، به وسیله نقاش مشهور انتخاب می شوند و نقاش از آنها نقشی می سازد که از برابر نهادن قوت و ضعف نسبی رنگ ها و نواحی رنگین پدید می آید. "۸
هم­چنین تاریخ هنر، روایتگر آن است که "گوگن " نقاش فرانسوی (۱۹۰۳ ۱۸۴۸) رساله ای را برای نقاش دیگر فرانسوی "ژرژ سورا (۱۸۹۱ ۱۸۵۹) فرستاد که ترجمه رساله "کتابچه نقاش ترک " بود این کتابچه نوشته شاعر ترک سنبلزاده وهبی (متوفی۱۸۰۹) بود که به نقاشان جوان توصیه می کند که "بهتر است از بر نقاشی کنید " و به احتراز تعمدی از ظواهر بیرونی سفارش می کند. سنبلزاده به متعلمان می آموزد که به طرح های مجرد و رنگ های اصلی خیالی "در قالب نظریه ای که از پیش در ذهنتان مهیاست " شکل ببخشد. این سخن به طرز عجیبی یادآور قول نویسندگان قدیمی تر مسلمان در باره قوالب انتزاعی است که در خاطر هنرمندان نقش می بندد.
شایان توجه است که برای توجیه نقاشی انتزاعی مدرن به وجاهت سنتی بصری اسلامی متوسل می شده اند، که به نظر چیتمن دارای "معانی سرنوشت سازی برای ماهیت و گسترش هنر انتزاعی از زمان نخستین تجربه های گوگن تا قرن بیستم " است. چنان که هدسن نوشته است، ماهیت بسیار غیر شمایلی سنت بصری اسلامی به معماران و هنرمندان القا می کرد که "از قوه خیال عالمی جدید بیافرینند... که در بیان خاص خود آکنده از شگفتی و لذت باشد. "۹ "هربرت رید " در کتاب "فلسفه هنر معاصر " به ذکر جمله ای از گوگن می پردازد که تأثیر کلام سنبلزاده بر گوگن را به کمال می توان در آن مشاهده کرد: "برای جوان ها خوب است که مدلی داشته باشند اما بگذارید موقعی که نقاشی می کنند رویش پرده بکشند. بهتر است با اتکا به حافظه نقاشی کنید چون در این صورت کارتان از آن خودتان خواهد بود. احساس، هوش و روحتان بر چشم هنرمند اماتور (تفنن کار) پیروز خواهید شد. "۱۰
گوگن خود تأثیر پذیری عمیقی از هنر شرقی داشت آن چنان که از سوی سزان هماره به دلیل تقلید از هنرهای ژاپنی تحقیر می شد۱۱ اما این اعتقاد وجود دارد که تأثیر پذیری هنرمندان بزرگی چون گوگن و ماتیس از هنر شرقی و به ویژه هنر اسلامی ایرانی راه را برای بروز یک انقلاب هنری و رجعت از ایستایی هنری به پویایی هنری باز کرد. گوگن که در آثار خود به دنبال ایجاد ارتباط تنگاتنگ بین رنگ و فرم بود، در گفته هایش به صراحت اظهار داشت؛ تصویر قبل از این که کشتزار یا یک درخت باشد، سطح رنگین درخشانی است که ضرورتاً باید پیوند آن را با دیگر قسمت های تصویر یافت و هماهنگ کرد. چنین بیانی کیفیت ویژه نقاشی ایرانی را به ذهن متبادر می سازد که ضمن ایجاد دنیای مثالی، طراحی را در قالب تصویر عینیت می بخشد که مبانی نقاشی نو را در خود جای داده است.
گوگن در جای دیگر می گوید اگر طالب هستید رابطه میان رنگ و فرم را بشناسید و فرا گیرید به بافته های ایرانی توجه کنید... در این جاست که به صراحت می توان عنوان کرد که هنرمندان پیش­رو اروپایی با پشت کردن به معیارهای آکادمیسم ایستای غربی و رویکرد به ارزش های تصویر هنر مشرق­زمین توانستند، در سده نوزدهم، راه را برای تکوین هنر نوین باز کنند. پویایی، نوآوری، تحرک و تحول از ویژگی های هنر نوین است. ریشه های آن را در تصویر سنّتی ایران می توان یافت. در تصویر سنّتی احساس می شود که هنرمند در حرکت است نگاهش متوقف نیست هم­زمان با آن، موضوع نیز به حرکت درمی آید. با چرخش این دو و دنیای خیال هنرمند، در تصویر، فضایی غیر متعارف و بدیع فراهم می آید که هنر نو پیوسته در جست وجوی آن است.
در پیرامون تأثیرگذاری هنر و معماری اسلامی بر هنر غرب می توان بیش از این سخن گفت و مستندات افزونتر را مورد تحقیق و بررسی قرار داد، لیک به دلیل جلوگیری از تطویل کلام تنها به یکی دیگر از بارزترین و مشهورترین این تأثیرات که الگوگیری سکه های پادشاهان اروپایی از سکه مسلمین است اشاره می کنیم.
در آغاز این مقال از رشد علوم و فنون اسلامی در اندلس توسط امرایی چون "عبدالرحمن دوم " و "عبدالرحمن سوم " (الناصر) سخن گفتیم. از کارهای مهم عبدالرحمن دوم تأسیس دارالضرب و ضرب سکه های طلا و نقره بود. وی دستور ضرب نقش و نگاری جدید بر این سکه ها را صادر کرده و بدین ترتیب در یک روی سکه دو نوشته "قل اللهم مالک الملک الی بیدک الخیر " و "الهکم اله واحد لااله الا هو الرحمن الرحیم " ضرب می شد و روی دیگر سکه نام امیر در مرکز آن و جمله "لا غالب الا الله " در اطراف آن نقش می بست.
به گفته مورخان در همان دوران حضور مسلمین در اندلس و نیز پس از آن، این نقش و نگار حتی با همان آیه های قرآنی، مورد استفاده پادشاهان اروپایی و مسیحی بود. به عنوان مثال "آلفونسوی هشتم " (۱۱۵۸ ۱۱۲۴) پادشاه کاستیل و لیون سکه ای را به نام خود ضرب کرده بود که بر آن چنین جمله ای نقش بسته بود:. "amir al katulagin " (امیر الکاتولیکین) و نیز پاپ اعظم در روم سکه ای را ضرب نمود که به تقلید از مسلمین اسپانیا، جمله "imam al biahal masihiyah "(امام البیعه المسیحیه) یعنی رهبر کلیسای مسیحیت را بر آن نقش زده بود. اما مهم­ترین این سکه ها سکه ای است که در تاریخ هنر به سکه "اوفا " پادشاه مرسیا (۷۹۶ ۷۵۷) مشهور است و در آن "لااله الاالله و محمد رسول الله " کاملاً به چشم می خورد.
هم­چنین نمونه مشخص دیگر یک صلیب برنجی ایرلندی است که متعلق به قرن نهم میلادی است و در مرکز آن با خط کوفی جمله "بسم الله " کاملاً به چشم می خورد.
منبع: http://www.aftab.ir