حضور قلب در نماز و اسرار نماز از دیدگاه عرفا و بزرگان (کاربردی)

[یا صاحب الزمان]

بسم اللّه الرحمن الرحیم
امام خمینی (رحمة الله علیه) در کتاب چهل حدیث می فرمایند :

(۱۵/تیر/۹۱ ۱۵:۱۳)یا صاحب الزمان نوشته است:  [ اهمیت عبادت ]
بدان که فراغت برای عبادت حاصل شود به فراغت وقت برای آن و فراغت قلب و این امر از مهمّات است در باب عبادت که حضور قلب بدون آن تحقّق پیدا نکند , و عبادت بی حضور قلب [ قیمتی ندارد و آنچه باعث حضور قلب شود ] دو امر است :
یکی فراغت وقت و قلب , و دیگر فهماندن به قلب اهمیّت عبادت را و مقصود از فراغت وقت آن است که در هر شبانه روزی برای عبادت خود وقتی را معیّن کند که در آن وقت خود را موظّف بداندفقط به عبادت و اشتغال دیگری را برای خود در آن وقت قرار ندهد . انسان اگر بفهمد که عبادت یکی از امور مهمّه ای است که از کارهای دیگر اهمیّتش بیشتر , بلکه طرف نسبت با آنها نیست , البته اوقات آن را حفظ می کند و برای آن وقتی موظّف می کند و ما پس از این به قدر مقدور شمّه ای از آن را بیان می کنیم :
در هر حال انسان متعبّد باید اوقات عبادتش موظّف باشد . البتّه اوقات نماز را که مهمترین عبادات است باید حفظ کند و آنها را در اوقات فضیلت بجا آورد و در ان اوقات برای خود شغل دیگری قرار ندهد , و همان طور که برای کسب مال و منال و برای مباحثه و مطالعه , وقت موظّف قرار می دهد , برای عبادات نیز قرار دهد که در آن وقت فارغ از امور دیگر باشد تا حضور قلب که مغز و لبّ عبادات است برای او میسور باشد . ولی اگر مثل نویسنده , نماز را با تکلّف بجا آورد و قیام به عبودیّت معبود را از امور زائد بداند , البتّه آن را تا آخر وقت امکان تأخیر می اندازد و در وقت اِتیان آن نیز بواسطه ی آنکه کارهای مهمّی به نظر و گمان خود , مزاحم با آن می بیند , سر و دست [ در اصل سرو دست ] شکسته اتیان می کند . البتّه چنین عبادتی نورانیّت ندارد سهل است , مورد غضب الهی است و چنین شخصی مستخّف به صلاة و متهاون در امر آن است . به خدای تعالی پناه می برم از خفیف شمردن نماز و مبالات نکردن به آمر آن .
... و از فراغت وقت مهمّتر فراغت قلب است . بلکه فراغت وقت نیز مقدمّه ای برای این فراغت است و آن چنان است که انسان در وقت اشتغال به عبادت , خود را از اشتغالات و هموم دنیایی فارغ کند و توجّه قلب را از امور متفرقه و خواطر متشتّته منصرف نماید , و دل را یکسره خالی و خالص برای توجّه به عبادت و مناجات با حقّ تعالی نماید و تا فراغت قلب از این امور حاصل نشود تفرّغ برای او و عبادت او حاصل نشود . ولی بدبختی آن است که ما تمام افکار متشتّته و اندیشه های متفرقه را ذخیره کنیم برای وقت عبادت . همین که تکبیرة الاحرام نماز را می گوییم گویی در دکّان را باز کردیم یا دفتر محاسبات را گشودیم یا کتاب مطالعه [ را ] مفتوح نمودیم , دل را می فرستیم به سوی اشتغال به امور دیگر و از عمل به کلّی غافل شده , یک وقت به خود می آییم که به حسب عادت به سلام نماز رسیدیم . حقیقتاً این عبادت فضاحت آور است و این مناجات شرم انگیز است .
عزیزم ! تو مناجات با حقّ را مثل تکلّم با یک نفر بندگان ناچیز حساب نکن . چه شده است که اگر با یک نفر از دوستان سهل است , با یک نفر از بیگانگان , اشتغال به صحبت داشته باشی مادام که با او مذاکره می کنی , از غیر غافلی , و با تمام توجّه به او مشغولی , ولی در اشتغال به مکالمه و مناجات با ولیّ النعم و پروردگار عالمیان به کلّی از او منصرف و غافلی و به دیگر امور متوجّهی ؟! آیا قدر بندگان از ذات مقدبس حقّ افزون است ؟ یا تکلّم با آنها ارزشش از مناجات با قاضی الحاجات بیشتر است ؟
آری من و [ شما ] مناجات با حقّ را نمی دانیم چیست . تکالیف الهیّه را سربار امور می دانیم . البتّه امری که تحمیل بر شخص شد و سربار زندگانی گردید در نظر اهمیّت نخواهد داشت . باید سرچشمه را اصلاح کرد و ایمان به خداوند و فرمایشات انبیاء پیدا کرد تا کار اصلاح شود . همه ی بدبختی ها از ضعف ایمان و سستی یقین است .
ایمان سیّد بن طاووس ـ رضی اللّه عنه ـ او را به جایی می رساند که روز اوّل تکلیفش را عید می گیرد برای آنکه حقب تعالی اجازه ی ورود مناجات به او مرحمت کرده و او را مخلّع به خلعت تکلیف فرموده . حقیقتاً تصوبر کن این چه قلبی است که این قدر نورانیّت و صفا دارد ! اگر عمل این سیّد جلیل برای تو حجّت نیست , کار سیّد الموحّدین و اولاد معصومین او که برای تو حجّت است . نظر کن در حال آن بزرگواران و کیفیّت عبادات و مناجات های آنها . بعضی از آنها در وقت نماز رنگ مبارکشان تغییر می کرد و پشت مبارکشان می لرزید از خوف آنکه مبادا در امر الهی لغزشی شود با آنکه معصوم بودند و از حضرت مولی معروف است که تیری به پای مبارکش رفته بود کا طاقت بیرون آوردنش نداشت , در وقت اشتغال به نماز بیرون آوردند و اصلاً ملتفت نشد .
... عزیزم ! این مطلب از امور ممتنعه نیست . نظیر آن در امور عادیّه برای مردم بسیار اتّفاق می افتد . انسان در حال غلبه ی غضب و غلبه ی محبّت گاهی از هر امری غافل می شود . یکی از دوستان موثّق ما می گفت : « وقتی با جمعی از اوباش در اصفهان منازعه کردیم در بین اشتغال به زد و خورد می دیدم بعضی از آنها مشت به من می زدند ؛ نفهمیدم چیست . بعد که فراغت حاصل شد و به خود آمدم معلوم شد با کارد چندین زخم به من زدند که از آثار آن تا چندی بستری بودم . » البتّه نکته ی آن هم معلوم است . وقتی که نفس توجه تام به یک امری پیدا کرد از مُلک بدن غافل می شود و احساسات از کار می افتد و همّش , همّ واحد می شود . ما خود در جنگ و جدال مباحثات ـ نعوذ باللّه منها ـ دیدیم که اگر در مجلس هر امری واقع شود از آن به کلّی غافل هستیم . ولی افسوس که ما به هر امری توجه تامّ داریم جز به عبادت پروردگار , و از این جهت استبعاد می کنیم .
در هر صورت فراغت قلب از غیر حقّ از امور مهمّه است که انسان باید با هر قیمت هست تحصیل آن را بکند , و طریق تحصیل آن نیز ممکن و سهل است .
با قدری مواظبت و مراقبت تحصیل می توان کرد . باید انسان مدتّی اختیار طایر خیال را به دست گیرد و هر وقت خواست از شاخه ای به شاخه ای پرواز کند ان را حفظ کند . پس از مدتی مراقبت رام و آرام شود , و توجّه آن از امور متشتّته منصرف شود و خیر عادت او گردد ـ والخَیرُ عادَةٌ ـ و فارغ البال اشتغال به توجّه به حقّ و عبادت او پیدا کند .
و از همه ی این امور مهمّتر که باید دیگر امور را مقدّمه ی او دانست حضور قلب است که روح عبادت و حقیقت آن بسته به آن است , و بدون آن هیچ قیمتی برای عبادت نیست و قبول درگاه حقّ تعالی نشود . (1)

(1) چهل حدیث , ص 358ـ 361 .