نظر امام علي(عليه السلام) درباره حمله اعراب به ايران ......

[محمد667]

بسم الله الرحمن الرحیم

سوال مطرح شده :

نظر امام علي(عليه السلام) درباره حمله اعراب به ايران براي گسترش اسلام چه بوده است و ايشان چه موضعي داشته اند؟

در پاسخ ، دو نکته محوری لازم به ذکر است :

نکته اول : موضع امام علی (علیه السلام)
1_ در ميان نصوص تاريخي مطلبي كه دلالت بر مخالفت صريح حضرت(علیه السلام) با اين سياست بنمايد، ديده نشده است، بلكه از برخي از قراين مي توان چنين نتيجه گيري كرد كه اصل مسأله فتوحات و گسترش اسلام و پايداري در مقابل كفر و شرك آن زمان به نحو ضمني مورد تأييد آن حضرت(علیه السلام) بوده است . این سخن امام به نوعی تایید اصل فتوحات است :
‹‹ان هذا الامر لم يكن نصره و لا خذلانه بكثره و لابقله و هو دين الله الذي اظهره و جنده الذي اعده و امده حتي بلغ ما بلغ و طلع حيث طلع و نحن علي موعود من الله و الله منجز وعده و ناصر جنده؛ شكست و پيروزي در اين جنگ با زيادي و كمي نيروهاي جنگجو ميسر نشده است، زيرا اين دين خدا بوده كه او آن را آشكار كرده و اين سپاهيان لشكريان خداوند هستند كه خداوند آنها را مهيا ساخته و ياري رسانده است تا به اينجا رسيده است (اشاره به پيروزي هاي مسلمانان) و ما با اميد به وعده خداوند حركت كرده ايم (و منتظر انجام آن هستيم) و خداوند حتما وعده اش را وفا كرده و سپاهش را پيروز خواهد گردانيد›› (1)

2_ زمانی که خبر آمادگی دولت ساسانی و تدارک هفتصد هزار نفر برای حمله سرزمین ها اسلامی به مدینه رسید ، شورای دفاعی شکل گرفت و کسانی که مورد مشورت قرار گرفتند پیشنهاد حضور مستیقیم خلیفه در میدان نبرد و تخلیه تمام مراکز نظامی و اعزام آنان برای نبرد با ساسانیان را دادند، طلحه و عثمان بن عفان گفتند: همه نيروهاي شام، نيروهاي يمن, نيروهاي مدينه و نيروهاي مكه را جمع كن و خودت همه با آنان برو تا بتوانيد در برابر نيروهاي زياد حكومت ايران مقاومت كنيد و لیکن امیرمومنان (علیه السلام) که مورد مشورت قرار گرفت به گونه دیگری طرح خود را ارائه داد. حضرت(علیه السلام) ضمن مخالفت با پیشنهادهای ارائه شده ، اين نكته را يادآور شد كه صلاح آن است كه تو به عنوان قطب و مركز آسياي اسلام در مركز حضور داشته و از آنجا به چرخاندن سنگ آسياي اسلام به وسيله عرب هاي مجاهد بپردازي و اگر تو از مركز خارج شوي از سويي تعدادي از اعراب باديه نشين كه هنوز مسلماني در ميان آنان رسوخ نيافته، طمع تصرف مركز را در سر پروراند، و به مدينه حمله خواهند كرد و از سوي ديگر ايرانيان با ديدن تو خواهند گفت كه اين اصل و ريشه عرب است و اگر او را از بين ببريم از شر اعراب راحت خواهيم شد، بنابراين با شدت بيشتري به مسلمانان حمله خواهند كرد. امام فرمود: نيروهاي شام را از شام نياور و الا روميان حمله مي كنند. نيروهاي يمن را هم نياور وگرنه حبشي ها حمله مي كنند. نيروهاي مدينه و مكه را هم نبر چون اعراب اطراف حمله مي آورند. خودت هم نرو و از فراواني عدد دشمن نترس. ما در زمان پيامبر با فراواني عدد نمي جنگيديم. خليفه نظر علي عليه السلام را پسنديد و عده كمي نيرو را با سعدبن ابي وقاص به جبهه فرستاد و اين نيروها به نيروهاي جبهه ملحق شدند و پيروز هم شدند.(2)

نكته اي كه در اين مشورت خواهي بايد به آن توجه كرد اين است كه علي عليه اسلام كاري كرد كه اين جنگ با كمترين نيرو و كمترين تلفات پايان يافت.

جالب آن است كه عمر هنگامي كه سخنان درست حضرت علي(علیه السلام) را همراه با استدلال هاي محكم او را شنيد، رو به اصحاب كرده و گفت: واي بر شما، همه شما از گفتن سخناني مانند آنچه ابوالحسن(حضرت علي(علیه السلام)) گفت، ناتوان بوديد.(3)

3_ عمربن خطاب تلاش كرد كه خود علي عليه السلام را به جنگ بفرستد ولي عليه السلام نپذيرفت و نيامد.(4) به گفته مورخان، عمر بن خطاب رفتن به جنگ قادسیه را به علی (علیه السلام) پیشنهاد کرد تا فرماندهی عملیات ارتش مسلمانان را بر عهده گیرد . علی (علیه السلام) امتناع کرد ؛ ناگزیر سعد وقاص را اعزام نمود(5)

دوم : اصل فتوحات مسلمانان
درباره لشکر کشي مسلمانان به سرزمين هاي ديگر بعد ازوفات پيامبر اسلام(صلّي اللَّه عليه و آله و سلّم) نکاتي را يادآوري مي كنيم :

1_ اگر حرکت ترسيمي از سوي رسول خدا(صلّي اللَّه عليه و آله و سلّم)، پس از فوت ايشان ادامه مي يافت و زمام امامت و خلافت به دست وصي ايشان اميرمؤمنان(علیه السلام) مي افتاد، بي شک دعوت اسلامي پيامبر(صلّي اللَّه عليه و آله و سلّم) به ميدان وسيع تري گسترش مي يافت و همسايگان دولت اسلامي و ساير ملل خود به پذيرش اين دين الهي پيشقدم مي شدند و فتوحات خونين و لشکرکشي هاي دوران خلفا، به گونه اي ديگر رقم مي خورد.

2_ لازمه هر فتح و پيروزي، توسعه فرهنگ اسلامي است، يعني به موازات فتح شهرها مي بايد مردم آن سامان به حقايق، اصول و اهداف اسلام آشنا شوند و هسته و پوسته اسلام را بشناسند، مع الاسف در غالب لشکرکشي هاي صورت گرفته در عهد ابوبکر، عمر و عثمان اين نکته مهم مدنظر حاکمان وقت نبود، آنان اهتمامي در ارشاد مردم، تعليم، فرهنگ سازي و تربيت ايشان نداشتند! چه در منطقه شام و چه در ايران. آنان فقط در برابر اقبال مردم، شهادتين را بر زبان ايشان جاري مي ساختند و به برخي از حرکات و شعائر آنان را تمرين مي دادند بدون آن که عقيده باطلي را از ذهن ايشان بزدايند و فکر صحيحي را بر ايشان ترسيم نمايند. نتيجه اين فتوحات نيز آن بود که:
بسياري از کشورها و مناطقي که دوره خلفا فتح مي شدند، به سمت کفر و نافرماني بر مي گشتند و سپس دوباره به دست مسلمانان فتح مي شدند! اين نتيجه اکتفا به ظاهر اسلام بود در صورتي که پيامبر اسلام(صلّي اللَّه عليه و آله و سلّم) از مردم اسلام و ايمان را به طور توأم خواستار بود: «و قالت الاعراب آمنا، قل لم تؤمنوا و لکن قولوا أسلمنا و لما يدخل الايمان؛ عرب هاي باديه نشين گفتند: ايمان آورديم بگو: شما ايمان نياورده ايد ولي بگوييد اسلام آورده ايم اما هنوز ايمان وارد قلب شما نشده است.»(6)

اين نقيصه بزرگ، ريشه در ضعف اعتقادي حاکمان وقت داشت طبيعي است حاکم و ياران وي که اسلام در نهاد ايشان رسوخ نکرده و آنان در بسياري از وهميات و انحرافات گذشته خود باقي اند نمي توانستند سکان دار هدايت مردمي باشند که در اثر اين لشکر کشي ها با آئين هدايت بخش چون اسلام مواجه مي شوند.(7)

3_ فتوحات بزرگ و پيروزي مسلمانان در گرو عوامل چندي بود؛ ايمان و اعتقاد شخصي بسياري از جهادگران مسلمان را در سرعت فتوحات مؤثر بود. همچنین وقتي به پيروزي مسلمانان در ايران دقت کنيد مي توانيد به ناخشنودي مردم از حکومت ساساني، وجود امتيازات طبقاتي بسيار خشن در جامعه، بي روح شدن آئين زرتشتي و آشفتگي نظام حکومتي ساساني دقت کنيد. دكتر عبدالحسين زرين كوب مي گويد:
«سقوط دولت ساساني به دست عرب شد ولي نه به خاطر قدرت عرب بلكه به خاطر ضعف و فساد دولت ساساني و در موقع حمله عرب، ايران از پاي در آمده بود. دولت ساساني در آن زمان مانند مرده حضرت سليمان بود كه بر عصا تكيه داشت و موريانه آن را خورد و زمين افتاد.»(8)

4_ حضور برخي از چهره هاي نامي و پيرو اميرمؤمنان(علیه السلام) در ميان مدت و دراز مدت توانست بن مايه هايي از اصول و مباني اسلام را در برخي از مناطق فراهم آورد. از اين رو حضور و تلاش شخصيت هايي چون سلمان فارسي، حذيفه بن يمان، هاشم مرقال و عمار ياسر ستودني است.

در مجموع، اسلام يک دين جهاني بوده و هست و نمي توانست هدايت خود را در مهد اسلام و شهر مکه و يا نهايتا جزيره العرب محصور کند، اما لشکر کشي هاي انجام شده در عهد خلفاي نخست کاستي ها بسياري را در پي داشت. آثار اين ضعف هم در کشورهاي مفتوحه و هم در مرکز و گستره دولت اسلامي آشکار بود البته در هر يک به نوعي اين کاستي ها مورد مطالعه و دقت قرار مي گيرد. اما در دراز مدت، به دليل آشنايي ملل و کشورهايي که اسلام به آنجا راه يافته بود با حقيقت و روح دين اسلام، تاريخ شکل گيري تمدني ياد مي کند که آثار و ثمرات آن، قرن ها جهان را برخوردار کرده بود.

5_ فتوحات خلفاي سه گانه، پيامدهاي ناهنجار بسياري را در صف پيکار جويان مسلمان بر جاي گذاشت از جمله:

الف. پيدايش طبقه جاهل مسلک مقدس مأب که خوارج جزيي از آن ها بود.

ب. انحطاط اخلاق امت اسلام، در پي سرازير شدن مال و ثروت فراوان به درون سرزمين اسلامي.

ج. کاشت بذر تشتت و اختلاف در جامعه اسلامي بر اثر مستي نعمت ثروت هاي بي حد و حصر.(9)


پي نوشت ها:
1. نهج البلاغه، خطبه 146.
2.ر.ك: مجلسی ، بحارالانوار، ج40، ص253، خواندمیر، تاريخ روضه الصفا، ج2، بخش دوم ص1771.
3.موسوعه الامام علي بن ابي طالب(علیه السلام)، ج 3، صص91-93.
4.جعفریان، تاريخ خلفاء،ص115
5.مسعودی، مروج الذهب ، ج2، ص 309.
6. سوره حجرات، آيه 14.
7. زندگي سياسي امام حسن مجتبي(علیه السلام)، جعفر مرتضي عاملي، ص 122.
8.تاريخ ايران بعد از اسلام، ص157.
9. سيري در سيره ائمه اطهار(علیه السلام)، مطهري، ص 50؛ جاذبه و دافعه امام علي(علیه السلام)، مطهري، 153؛ سيري در نهج البلاغه، مطهري، 258.
.
.
در پناه حق
.
.