سلسله مقالات تحقیقی پیرامون حرمت موسیقی

[علیرضا110]

«کسی که چهل روز در خانه اش بربط نوازند و مردمان بر او وارد شوند شیطانی به نام قفندر اعضای خود را به تمام اعضای بدنش مس می نماید ، پس غیرت از آن مرد برداشته می شود تا به حدی که با زنانش اگر فعل قبیحی کنند بدش نمی آید ». با این روایت شاید بتوان به یکی از علل اصلی رواج بد حجابی و فحشا در جامعه پی برد ...

چکیده
در این مقاله که عنوان آن «پژوهشی در موسیقی واثرات آن» می باشد، سعی شده هم به لحاظ فقهی و هم به لحاظ علوم تجربی، تحقیق مختصری راجع به موسیقی و اثرات آن انجام گیرد. بحث موسیقی از جمله مباحثی است که با وجود این که دارای قدمت زیادی است ولی درعین حال، جزو مباحث روز بوده و از جمله مسائلی است که مخصوصاً جوانان زیادی را به خود مشغول داشته و بالتّبع سؤالات زیادی پیرامون آن مطرح شده و می شود. موسیقی را از جنبه های مختلفی ازجمله، فقهی، هنری و...می توان بررسی کرد، ولی آن چه بیشتر در این مقاله مدّنظر بوده، نگاه به موسیقی هم از جنبة علوم تجربی وهم ازمنظردین است که درکل، در مورد اثرات موسیقی برجسم و روان انسان، مطلب مختصری به دست می دهد. در مورد اهمّیّت وضرورت چنین بحثی همین بس که این بحث از قدیم الأیّام مطرح بوده ولی بیشتر جنبة فقهی آن مدّ نظر بوده و از جنبة علم تجربی کمتر مورد توجّه واقع شده لذا در این مقاله سعی شده بیشتر به جنبة علم تجربی پرداخته شود.این مقاله در 5 فصل تنظیم شده که در دو فصل نخست به تعریف موسیقی و انواع آن پرداخته و نیز ارتباط واژة موسیقی با واژة غنا ازنگاه مراجع عظام مطرح شده، سپس دریک فصل مجزّا وطولانی تری به انواع اثرات موسیقی بر جسم و روان که در بخشهای مختلفی ازآن، از روایات وآیات قرآن استفاده شده پرداخته شده است. و امّا فصل چهارم، برای آشنایی با نظرات علما و دانشمندان اسلام وغرب، راجع به موسیقی تنظیم شده ودر فصل آخر نیز بحث مختصری راجع به موسیقی درمانی وصحّت آن انجام شده است و درکل یک بحث نسبتاًجامعی که راجع به موسیقی نیاز بوده عنوان و ارائه گردیده است.
کلیدواژه : موسیقی، غنا، تأثیر، جسم، روان.

مقدّمه
آن چه در این نوشتارآورده شده است پژوهشی است پیرامون موسیقی و انواع آن و اثرات موسیقی بر جسم و روان انسان که البتّه اثرات آن بیشتر مورد توجّه قرار گرفته است.آن چه در این زمینه بیشتر مورد توجّه صاحب نظران بوده است پرداختن به موسیقی ازجنبة فقهی آن بوده است وکمتر به جنبة تأثیرات آن و خصوصاً تأثیرات جسمی آن پرداخته شده است. لذا برآن شدیم تا از جنبة تأثیرات جسمانی و فیزیکی نیز آن را بررسی کرده تا هم از یک زاویة جدید به مسئله پرداخته شود و هم این که به برخی سؤالات جدید مطرح شده پاسخی هر چند مختصر داده شود.
همان گونه که بیان شد اگر چه این بحث دارای سابقة طولانی است و از دیر باز مطرح بوده است ولی امروزه نیز جزو مباحث روز، مطرح است وعموم مردم، خصوصا ًجوانان با آن در ارتباط اند وگویا جزءلاینفکّ زندگی ما شده است. از طرفی نیز این هنر به ابزار و وسیله ای برای انتقال فرهنگ و حتّی تغییر فرهنگ جوامع، مبدّل گشته است و این گونه مسائل برضرورت تحقیق بیشترراجع به این هنر وکارایی آن و اثرات آن می افزاید.هم چنین همان گونه که مطرح شد بیشترین اثرات، راجع به هنر موسیقی به جنبة فقهی آن بر می گردد ولی از کتاب ها و مقالاتی نیزکه در این زمینه نگاشته شده است، نباید چشم پوشی کرد و ما نیز در این نوشتار که به روش اسنادی ـ کتابخانه ای تهیّه شده از برخی از آنها بهره برده ایم.برخی از این کتابها عبارتند از: تأثیر موسیقی براعصاب وروان، نوشتة زنده یاد، حسین عبداللّهی خوروش، موسیقی ازدیدگاه فلسفی وروانی، نوشتة علّامه محمدتقی جعفری، تاریخ موسیقی، نوشتة سعدی حسنی، بخشی ازکتاب سلامتی وطول عمر در احکام اسلام، نوشتة مهدی طاهری، بخشی ازکتاب نکته های ناب، نوشتة حسن قدّوسی زاده و نیز برخی از مقالات که در این زمینه نوشته شده اند.ازجملة وجه امتیاز این مقاله این است که مطالب این نوشته ها را به صورت موجز و مختصرجمع کرده و برخیمطالب پراکنده و زاید را ازآنها حذف کرده وآن چه در این باره مورد نیاز بوده است در حدّ این نوشتار ارائه گردیده است.بالأخره بعد از تحقیق دربارة انتخاب موضوع و پس از انتخاب آن به خاطر اهمیّت آن و پس از ارائه به مسؤولین مورد تأیید قرارگرفت و مشغول به تنظیم آن شدیم. البته درتنظیم آن مشکلاتی نیز پیش روی ما قرارداشت؛ ازجمله این که در این زمینه، کتابهای اندکی نوشته شده وکمتر قلم فرسایی شده است لذا منابع قابل دسترسی در این باره محدودتر می باشد. هم چنین بعد از رجوع به منابع ، بعضاً استناد به منابعی شده بود ولی از ذکر آن منابع به صورت کامل ودقیق، صرفنظر شده بود وحتّی گاهی مطلبی مستند به منبعی شده بودکه بعد از مراجعه به آن منبع چنین چیزی یافت نمی شد.یا مشکلات دیگری که نیازی به اطالة کلام در این مورد نیست.این مقاله، پیرامون 5 سؤال کلّی و جواب آنها تنظیم گشته که این سؤالات شاکله و پایة این مقاله را تشکیل می دهد و هرسؤالی یک فصل ازمقاله رابه خود اختصاص داده است که هرفصل، جواب یکی ازآن سؤالات وسؤالات ریزتر دیگر است و مجموعاً اطلاعات کلّی دراین زمینه رابه خواننده می دهد.
سؤالات کلّی هرفصل عبارتست از:





البته تذکّراین نکته لازم است که در این نوشتار با توجّه به ظرفیّت وگنجایش آن، مطلب آمده و ممکن است مطالب فراوان دیگری نیز باشدکه به جهت اختصار، بیان نشده باشد و این مسئله در نقل قول افراد و دانشمندان و علما نیزصدق می کند یعنی ممکن است در میان دانشمندان، تنها به ذکراقوال برخی از آنان اکتفا شده باشد و این فقط به جهت رعایت اختصار بوده وترجیحی دراین مسئله صورت نگرفته است. ولی پیشاپیش از نواقص موجود، عذرخواهی می نمائیم.

1ـ موسیقی چیست؟ وانواع آن کدام است؟ 2ـ فرق موسیقی وغنا چیست؟ 3ـ موسیقی چه تأثیری برانسان دارد؟ 4ـ نظرعلما و دانشمندان در مورد موسیقی چیست؟ 5 ـ آیا موسیقی درمانی واقعیّت دارد؟ فصل اول : موسیقی و انواع آن
در این فصل برآنیم که تعریف مختصری از موسیقی ارائه داده و با اقسام آن آشنا شویم که البتّه محصوردر این اقسام نبوده و ممکن است به اعتبارهای مختلف، اقسام مختلفی پیداکرد، ولی در یک تقسیم بندی کلّی می توان آن را به اقسامی که بعداً خواهد آمدتقسیم نمود.

تعریف موسیقی
برای موسیقی تعریفهای زیادی ارائه شده و از زوایای مختلفی به آن نگریسته شده است . موسیقی را می توان هم ازلحاظ لغوی و هم از لحاظ اصطلاحی مورد بررسی قرارداد. این واژه، یک واژة یونانی است که به آن «موسیقیا»گفته می شود و ازآن به عنوان غنا ولحن نیز یاد شده است :
«بدان که موسیقی در لغت یونان، لحن است و لحن عبارت است از اجتماع در نغم مختلفه که آن را ترتیبی محدود باشد و بعضی این قید را زیاده کنند که کلام مفید بدان مقرون بود....و بعضی این قید را زیاده کنند که آن کلام، دال بر معانی که محرّک نفس باشد به تحریکی که ملایم غرض و لفظ او موزون باشد(1)هم چنین درتعریف موسیقی گفته شده« عبارتست ازاصوات وآهنگهایی که انسان را در عالمی که برای وی قابل توصیف نیست سیر می دهد و چنان بر اعصاب آدمی مسلّط می شودکه گاهی می خنداند ، گاهی می گریاند گاهی اعضاء و جوارح انسان را بدون اختیار به حرکت در می آورد، و زمانی تهییج عشق و شهوت می کند و آدمی را برده و غلام خود ساخته و بر اعصاب ، فکر ، عقل و روانش فرمانروایی می کند».(2)مانند ساز زدن فارابی دربزم سیف الدّوله که با ساز زدن او مدّتی همه خندیدند و باتغییر آهنگ، همه را به گریستن وا داشت و در آخر بانواختن آهنگی دیگر ، همه اهل مجلس را به خواب فروبرد و سپس ازآن مجلس خارج شدکه این جریان در تاریخ ، مشهور است.«ارسطو موسیقی را یکی از شعب ریاضی دانسته و فیلسوفان اسلامی نیزاین قول راپذیرفته اند ولی از آنجاکه همة قواعد موسیقی مانند ریاضی مسلّم و غیرقابل تغییر نیست ، بلکه ذوق و قریحة سازنده و نوازنده هم درآن دخالت تام داردآن را هنر نیز محسوب دارند».(3)زیبایی موسیقی بر حسب اثری است که درذهن و احساسات شنونده می گذارد . این هنر با دقّت و محاسبه و اندازه گیری دقیق انجام می گیرد شاید به همین خاطر است که در تقسیم بندیهای علوم قدیم و همان گونه که ذکرشد از شعب علوم ریاضی به حساب آمده است.

انواع موسیقی
شاید دریک تقسسیم بندی بتوان موسیقی را به دو دسته تقسیم کرد : 1ـ موسیقی طبیعی. 2ـ موسیقی هنری.
موسیقی طبیعی : عبارت است از اصوات و نغمه هایی که ازطببیعت و یا از حنجره حیوانات شنیده می شو د ؛ مانند صدای برگها و درختان هنگام وزیدن باد و یا مثل آواز پرندگان وموسیقی هنری : عبارت است ازآهنگهایی که انسان با وسایل مصنوعی(چون ویولون،گیتارو...) می سازد.تفاوت موسیقی طبیعی و مصنوعی یا هنری را شاید بتوان در این مسئله دانست که آهنگ های طبیعی دارای سیر ملایم و یکنواخت هستند لذا همواره برای انسان جذّاب و مفرّح و مسرت بخش بوده و بر نشاط انسان به صورت واقعی می افزاید و این مسئله کم و بیش شاید برای همه اتفاق افتاده ولی آهنگهای مصنوعی این گونه نیستند بلکه دارای ارتعاشات وزیر وبم های گوناگونی هستند و لذا به نسبت این ارتعاشات و زیروبم ها سلسله اعصاب از آن اثر می پذیرند و چون یکنواخت نیستند اثرات آن زیان بخش خواهد بود. در موسیقی هفت دستگاه اصلی و البته دستگاههای فرعی نیز وجود دارد و هرگونه صدایی که انسان تولید کند در یکی از این دستگاهها می گنجد . بالأخره بعد از آن که موسیقی را به طبیعی و هنری تقسیم کردیم موسیقی هنری نیز خود ازلحاظ فقهی به موسیقی حلال و موسیقی حرام تقسیم می شود.اگر موسیقی غنا باشد و جزء موسیقی حرام شناخته شده باشد، قطعاً در انسان تاثیرات منفی بسیاری خواهد گذاشت . البته در برخی از مراکز انرژی‌ درمانی ثابت شده است که اصوات آثار بسیاری بر احساسات و روح بشر برجا می‌گذارد که هم ممکن است سودمند وهم زیانبار باشد و در آینده درباره اثرات منفی یا مثبت آن مطالبی خواهدآمد.

فصل دوم : فرق موسیقی و غنا چیست ؟
بعد از آشنایی کلّی باتعریف موسیقی وهمچنین انواع موسیقی، بدنیست به جواب سؤالی که در ذهن افراد زیادی هست بپردازیم وآن این که چه تفاوتی میان موسیقی و غنا وجود دارد؟ و مرز این دو کدام است؟ برای پاسخ به این پرسشها از نظرات علما و مراجع بهره می گیریم.
حضرت آیت الله خامنه ای(حفظه الله):
«غنا یعنی ترجیع صدا به نحوی که مناسب با مجالس لهو باشد که ازگناهان بوده و بر خواننده و شنونده حرام است . ولی موسیقی نواختن آلات آن است که اگر به نحو معمول در مجالس لهو و گناه باشد هم بر نوازنده و هم بر شنونده حرام است . واگر به آن نحو نباشد فی نفسه جایز است و اشکال ندارد».(4)
حضرت آيت الله صافي گلپايگاني(حفظه الله):
«غنا عبارت از آوازي است که مشتمل بر ترجيع و صوت و طرب انگيز و مناسب با مجالس طرب باشد و موسيقي گاه بر غنا وگاه بر آلات مختلف موسيقي مانند تار، سنتور، دف و غيره اطلاق مي شود. موسيقي را اگر به همان معناي غنا و آوازها و سازها و بکار گرفتن آنها بدانيم ، فراگرفتن موسيقي که از قديم الايّام بين اهل لهو و بزم متداول بود و در کشورها و مناطق مختلف انواعي از آن بکار برده مي شده و مي شود همه حرام است».(5)
حضرت آيت الله فاضل لنکراني(رحمة الله علیه):
«غنا عبارتست از آوازی که درآن صدا را در گلو می گردانند که به زبان عرفی چهچه می گویند و طرب (تحوّل غیر اختیاری در مستمع) انگیز هم باشد و مناسب مجالس لهو و لعب هم باشد.... غنا صوتی است که باترجیع و طرب همراه باشد ومناسب مجالس لهو و لعب باشد».(6)

سؤال : اگر استماع موسيقي هيچ گونه تأثيري در انسان نداشته باشد، آيا باز حرام است؟
جواب همه مراجع : اگر از نوع موسيقي حرام باشد، گوش دادن به آن جايز نيست ؛ هر چند در شخص تأثيري نداشته باشد. (7)تبصره: موسيقي حرام ، غالباً آثار ناپسندي دارد و باعث بيگانگي از خدا و تحريک شهوت و آلودگي به مفاسد ديگر مي شود ولي حکم، تابع اين امور نيست و اگر به فرض، در موردي موسيقي حرام ، هيچ تأثيري در روح و روان انسان برجاي نگذارد باز گوش دادن به آن جايز نيست.

اولین غنا :
بنابر آنچه در معارف اسلامی آمده است:«اولین کسی که مرتکب غنا شد ، شیطان بود(8)و ازآن به بعد غنا رواج پیدا کرد. همچنین در روایتی از امام جعفرصادق(علیه السلام)آمده است : « وقتی آدم رحلت نمود ابلیس و قابیل بارحلت او خوشحال شدند،آن دو در اجتماع شرکت کردند و به نشانة شادی برای مرگ آدم از تنبورها و وسائل لهو (موسیقی) استفاده کردند پس هرکس در روی زمین از این وسائل لذت می برد از پیروان آن می باشد»(9)
باید دانست در متون دینی واژۀ موسیقی به چشم نمی خورد ولی به جای آن واژه های غنا ، لهو ، ملاهی و مصادیق آلات موسیقی مانند : مزمار(نی و فلوت)، معزف (تار) ، عود ، طبل ، تنبور و مانندآن به کار رفته است.

فصل سوم : اثرات موسیقی برجسم و روان.
حال که تفاوت موسیقی وغنا و احکام آنها دانسته شد به یکی ازمهمترین بخشهای این نوشتاریعنی انواع اثرات موسیقی برجسم و روان انسان می پردازیم. دربارة حوزة تأثیرگذاری موسیقی و این که اصالتاً مخاطب آن کدام یک از این دو (جسم و روان) هست باید گفت : « مخاطب حقیقی این هنر ، مغز و روان انسانها است ، نه حس بینایی و نه حس شنوایی ؛ زیرا این دو حس چیزی جز واسطه انتقال اصوات فیزیکی به مغز و روان انسانها نیست .تیز گوش ترین انسانها که دریافت درونی از معنای موسیقی ندارند ، هیچ درکی درباره آن نمی توانند داشته باشند ، حتی تفسیر و چگونگی برداشت انسانهایی که در یک جامعه و در پوشش یک فرهنگ و یک محیط و سرگذشت زندگی می کنند گوناگون می باشد،اگرچه همه آنان ازحس شنوایی مساوی برخوردار بوده باشند(10)ولی بالاخره اثر موسیقی دوگونه است :1ـ اثرات معنوی 2ـ اثرات جسمی.

اثرات معنوی و روحی موسیقی:
روح انسان ، مهم ترین جنبة وجودی انسان است، لذا هر آن چه که برآن اثر بگذارد می تواند در کمال و سقوطش، مؤثّر باشد. از این جا اهمّیت اثر موسیقی بر روح و روان انسان مشخّص می شود. ما در این بخش مهمترین آثار موسیقی را بر روح بررسی می کنیم:

1ـ گمراهی و غفلت ازخدا :
از بزرگ ترین آثاری که برای موسیقی ذکر شده است دور شدن از یاد و ذکر خداست . قرآن در سورة لقمان يكى از عوامل گمراهى و ضلالت را «لهو الحديث» دانسته است. «ومِن النّاسِ مَن یشتری لَهوالحدیثِ لیُضلَّ عن سبیلِ الله(11)«لهویعنی غفلت ،یعنی دورشدن از ذکرخدا ، دورشدن از معنویت ، دورشدن از واقعیتهای زندگی ، دورشدن ازکار وتلاش و فرو غلتیدن در ابتذال و بی بند وباری».(12) در روايات اسلامى از «لهو الحديث» نیز به «غنا» تفسير شده است.(13) شنيدن غنا و موسيقى آن چنان اراده انسان را سست و غريزه جنسى شخص را تحريك مى‏كند كه شخص را از ياد خدا و قيامت باز می دارد لذا ازعوامل گمراهی به حساب می آید.

2- گرايش به فساد :
غنا و آواز مطرب و لهوى، انسان را به سوى شهوت و فساد اخلاقى مى‏كشاند و از راه پرهيزكارى باز مى‏دارد.مجالس غنا و موسيقى، معمولاً جزو مراكز مفاسد گوناگون است و این خود دلیل روشنی است بر این که موسیقی درگرایش به فساد نقش مؤثّری دارد . در حديثى از نبى اكرم(صلّي اللَّه عليه و آله و سلّم) آمده است : «الغناءُ رقية الزنا»:«غنا نردبان زنا است».(14)

---

3ـ سوء عاقبت :
برای اثبات سوء عاقبت، به واسطة غنا و موسیقی به یک داستان کوتاهی که در زمان امام صادق (علیه السلام) اتفاق افتاده اکتفا می کنیم ، چرا که آن چه در زمان آن بزرگواران رخ داده، صرفاٌ یک داستان نیست بلکه باید عبرت برای سایرین وآنان که در زمانهای بعد می آیند قرار بگیرد. مردی به امام صادق(علیه السلام) عرض کرد: همسایگان من کنیزانی دارند که آواز می خوانند و با عود (یکی از آلات موسیقی) می نوازند . چه بسا به هنگام قضای حاجت نشستنم را طول می دهم، تا صدای آنها را بیشتر بشنوم.امام فرمودند: « این کار را نکن. در روز قیامت در برابر خداوند هیچ عذری نداری ؛ مگر سخن حق را نخواندی که می فرماید : گوش، چشم، دل، مسئولند و در برابر کارهایی که کرده اند، مورد سؤال واقع می شوند. » مرد عرض کرد : به خدا سوگند گویا این آیه را تاکنون نخوانده و نشنیده بودم. دیگر به خدا این کارها را انجام نمی دهم و از اوآمرزش می طلبم . امام سپس فرمودند: «برخیز و غسل کن و آن چه می توانی نماز بخوان، چون تا کنون به گناه بزرگی مشغول بودی و چه بد حال وتیره بخت بودی اگر بدون توبه و بر این حال از دنیا می رفتی.» (15) همین داستان کوتاه، خود مؤیّد بزرگی بر مطلب ما می باشد و تو خود حدیث مفصّل بخوان از این مجمل.

4- قساوت قلب :
يکي از اثرات شوم موسيقي بر روان انسان ها پديد آوردن بيماري قساوت قلب در انسان مي باشد. و مويّد اينکلام، سفارش رسول خدا (صلّي اللَّه عليه و آله و سلّم) به حضرت علي (ع ) مي باشد كه به ایشان فرموده اند:« يا على؛ سه كار دل راسخت كند: گوش دادن به آواز و موسيقى و شكار و به دربار سلاطين رفتن(16) افرادي که مداومت بر گوش دادن به موسيقي و مطربي دارند قلبشان مريض مي گردد. و نتيجه اين سختي و قساوت قلب اين مي شود که ديگر موعظه و پند در اين قلوب اثر نمي کند. زيرا طبق آيات قرآنی از آثار گناهکاري ، قساوت قلب است.خداوند متعال درقرآن مي فرمايد : قلوب افراد گناهکار مانند سنگ است يا سخت تر از سنگ . زيرا برخي از سنگ ها از ميانشان آب بيرون مي آيد يا از ترس خدا از بلندي ها فرو مي افتد.(17) ولي قلوب افراد گناهکار به قدري سخت است که ديگر چيزي از پندها و موعظه هاي الهي در آن اثر نمي نمايد.نشانه و علامت اين بيماري آن است که اين گونه افراد وقتي در مجلسي قرار مي گيرند که در آن سخن از خدا و قرآن و ياد مرگ و آخرت است، اهل موسيقي، حالشان بد مي شود و دوست دارند زود از اين گونه مجالس خارج شوند و بر عکس اگر در جايي باشند که سخن از دنيا و سرگرمي هاي گمرا ه کننده باشد . به اشتياق بر آن توجه مي کنند و دوست ندارند که تمام شود و باز تاييد کنندة سخنان فوق،آية 6 و7 سورة لقمان است که در آية 6 در مورد اهل «لهوالحدیث» توضيح و بلافاصله درآية 7 که مورد بحث ما است مي فرمايد: و چون آيات و گفتارما بر اهل لهو و موسيقي خوانده شود دوري گزينند و روي برگردانند و تکذيب آن گفتار نمايند مانند کسي که آن را نشنيده و گويا در گوش هاي ايشان سنگيني است از شنيدن آيات ما پس به ايشان عذابي دردناک را مژده بده.

5- از بین رفتن حيا :
امام صادق(علیه السلام) در این رابطه در حدیثی می فرمایند :«مَن ضُربَ في بَيته بَربَطٌ أربعينَ يوماً سلَّطَ اللهُ عليه شَيطاناً يُقال له القَفَندَر فلا يَبقي عضوٌ مِن أعضائه إلّا قَعدَ عليه فإذا كانَ كذلك نزعَ منه الحياءُ ولم يُبال ما قال و لا ما قيل فيه»(18)«كسي كه در خانه اش چهل روز بربط ( نوعي تار ) نواخته شود خداوند متعال شيطاني را به نام قفندر بر او مسلّط مي كند كه عضوي از اعضاي وي باقي نمي ماند مگر اينكه او را در برمي گيرد و هنگامي كه اين گونه شد حيا از او گرفته مي شود به گونه اي كه نسبت به آنچه به او گفته مي شود بي تفاوت مي گردد».در خصوص اهمّيت حيا نيز خوب است بدانيد رسول خدا (صلّي اللَّه عليه و آله و سلّم) در این باره فرموده اند : «حيا و ايمان با همديگر وابسته‏اند چون يكى از ميان برود، ديگرى هم از ميان مى‏رود».(19)و باز در اهمیّت حیا درحدیثی آمده است که:«کسی که حیا نداردایمان ندارد(20)شهید مطهّری در کتاب تعلیم وتربیت در اسلام به نقل ازمسعودی در مروّج الذّهب می نویسد : در زمان عبدالملک یا یکی ازخلفای بنی امیّه که موسیقی رایج بود خبربه خلیفه رسیدکه شخصی باکنیزش خواننده هستند و تمام جوانان مدینه را به فساد می کشند . خلیفه دستور داد آنها را آوردند .آن مردگفت : معلوم نیست آنچه این کنیز می خواند غنا باشد و ازخلیفه خواست خودش امتحان کند. وقتی کنیز شروع به خواندن کرد کم کم دید سرخلیفه دارد تکان می خورد و به جایی رسید که خلیفه چهار دست و پا راه می رفت و می گفت : بیا به امرکوب خودت سوارشو.
«واقعاً موسیقی قدرت فوق العاده ای مخصوصاً ازجهت پاره کردن تقوا و عفّت دارد».(21)

6ـ از بین رفتن قوّة تفکّر:
موسیقی بوسیله ارتعاشات خود، اعصاب راتحت تأثیر خودقرارداده وکم کم برقوای ادراکی چیره می شود.به عبارت دیگر«موسیقی به حسب انواع هنری که دارد وهریک از آن انواع مختلف یک حالت دراعصاب ادراکی بر می انگیزد، ازشهوت و بی بندوباری ویا شادی ونشاط و اندوه و یا خیالات عرفان گونه و یا دیگرحالات که همۀ آنهاحالاتی است خیالی و اوهام ساز ،دیگر ادراکات را بر کنار کرده و همان خیالات جای آن راگرفته و در مسیر انگیزه های موسیقی به حرکت در می آورد . در این حال پای عقل و ذهن و اندیشه به همان خیالات و اوهام بسته شده و درهمان مسیر خیال بافی های موسیقی درحرکت است و دیگر نمی تواند به خود آید.»(22)

7- از بين رفتن غيرت:
«إنّ شَيطاناً يُقال له القَفَندَرُ إذا ضَربَ في مَنزل الرَّجلِ أَربعينَ صباحاً بالبَربَطِ و دَخلَ الرّجالُ وَضع ذلك الشّيطانُكلَّ عضوٍ منه علي مِثله مِن صاحبِ البيَتِ ثمّ نفخَ فيه نفخةً فلا يُغار بعدَها حتّي تؤتي نساؤه فلايُغارُ.» (23)«كسي كه چهل روز در خانه اش بربط نوازند و مردمان بر او وارد شوند شيطاني به نام قفندر اعضاي خود را به تمام اعضاي بدنش مس مي نمايد ، پس غيرت از آن مرد برداشته مي شود تا به حدي كه با زنانش اگر فعل قبيحي كنند بدش نمي آيد ». با اين روايت شاید بتوان به يكي از علل اصلي رواج بد حجابي و فحشا در جامعه پي برد، چراكه براساس اين روايت به هر مقدارموسيقي در جامعه رواج پيدا كند غيرت از مردان زايل شده و نسبت به بد حجابي وتعرّض نامحرمان به ناموسشان ،بي تفاوت تر مي شوند.

8 ـ جنون و دیوانگی:
فشار شدید موسیقی بر روی اعصاب ، قدرت اندیشه و تفکّر را از انسان می گیرد لذا منجر به انجام کارهایی که با عقل تضاد دارد می شود.نمونه ای ازاین کارهای جنون آمیز را ذکرمی کنیم : «درملیون پنجاه هزار نفر بعد ازگوش کردن به یک کنسرت موسیقی چنان موسیقی آنها را به هیجان آوردکه ناگهان همه به هم ریختند و بدون جهت، هم دیگر را زخمی و مصدوم کردند و قبل از این که پلیس خود را برساند چند نفر به ضرب چاقو از پای درآمدند و به چندین دختر ، تجاوز شد وتعداد زیادی مجروح شدند»(24) یا« درایالت «لتیل راک» جوانی پیانو یاد می گرفت . نغمات موسیقی چنان درروح اوهیجان ایجادکرد که بدوندلیل ازجای برخاست وبا19ضربه چاقو،معلّم خودرا ازپای درآورد».(25)

9ـ افسردگی:
کسی که درموسیقی غوطه ور شد، حالت خمودی وافسردگی،یکی ازحالاتی است که بر او عارض می شود.این مسئله در کسانی که با مطالعه ودرس وبحث سروکار دارند بیشتر نمود دارد . به گونه ای که بعد از موسیقی رغبت آنها نسبت به مطالعه کمترشده و نیروی فکر آنها ضعیف می شود.روانشناس معروف ، دکتر «الکسیس کارل» درکتاب «راه و رسم زندگی» می نویسد : «برخی دانش آموزان می خواهند با توجه به رادیو درس خود را یاد بگیرند و در راه تحصیل پیشرفت کنند ، باید گفت رادیو نیز مانند سینما و موسیقی کاهلی کاملی می بخشد به کسانی که به آن سرگرمند(26)

10- نزول بلاهاي ناگهاني و عدم استجابت دعا :
هم اكنون بسياري به دنبال پاسخ اين پرسش مي گردند كه چرا زندگي هايمان با وجود رفاه ظاهري با بلاها و مصيبت ها آميخته شده و يا اينكه چرا هرچه دعا مي كنيم مستجاب نمي شود ؟ یکی ازعوامل این گونه مسائل راشاید بتوان در روايتي که از امام صادق (علیه السلام) نقل شده پیدا کرد.که فرموده اند : «بَيت الغناءِ لاتُؤمن فيه الفجيعةُ و لا تُجاب فيه الدَّعوةُ و لا يَدخلُه المَلَكُ.»(27) «خانه اي كه در آن غناء خوانده مي شود از مصيبت و بلاي ناگهاني ايمن نيست و دعا در آن مستجاب نمي شود و فرشته داخل آن نمي گردد .»اینها بخشهایی از مضرّات موسیقی بر روان و معنویّت انسان ها بود و اینک، اثرات جسمانی و مادی آن را بررسی می کنیم.

پي‌نوشت‌ها:

1. شریعت موسوی، مصطفی ،نظری به موسیقی ازطریق کتاب وسنت، به نقل از نفائس الفنون،محمدبن محمودآملی،ج3،ص83.
3. معین ،محمّد، فرهنگ فارسی معین،ج4،ص3031. 4. حسینی خامنه ای،علی،رهبرمعظّم انقلاب،أجوبة الإستفتائات،ص 250،م1138. 5. محمودی،محسن،مسائل جدیدازدیدگاه علماو مراجع تقلید،ص49. 6. فاضل لنکرانی،محمد،جامع المسائل،م 974و978،ص252. 7. استفتائات مراجع. 8. عاملی،محمدبن حسن،وسائل الشیعه، ج12،ص231،ح28. 9.همان،ص233وکلینی،محمدبن یعقوب،کافی،ج6،باب الغناءص1654،ح3. 10. جعفری،محمدتقی،موسیقی از دیدگاه فلسفی وروانی، ص117و118. 11. لقمان(31)،آیه6. 12. قدوسی، حسن، نکته های ناب، ص102. 13. وسائل الشّیعه،ج12،باب99،ص226،ح7. 14. مجلسی،محمدتقی،بحارالأنوار،ج79،باب99،ص247،ح26. 15. طباطبائی،محمدحسین،ترجمة تفسیر المیزان، ج13، ص107وکافی،ج6،،ص1655،ح10. 16. فیض مشکینی،علی اکبر،نصایح، ترجمه آیت الله احمدجنّتی ،ص 134. 17. بقره، (2)، آیة 74. 18. وسائل الشیعه،کتاب تجارت، باب100،ج12،ص232،ح2وکافی،ج6،،ص1655،ح17. 19. بحارالأنوار،ج71،باب81،ص331،ح4،به نقل ازکافی ،ج2،ص106. 20. همان. 21. مطهری،مرتضی،تعلیم وتربیت دراسلام،ص72. 22. نظری به موسیقی ازطریق کتاب وسنت، ص227. 23. وسائل الشیعه،كتاب تجارت،باب 100 ،ج 12،ص 232،ح1وکافی،ج6،ص1655،ح14. 24. محمدی نیا،اسدالله،بهشت جوانان،ص359 وموسيقي از نظر دين ودانش،ص20،كيهان شماره 6265. 25. طاهری،مهدی،سلامتی وطول عمردراحکام اسلام،،ص84. 26. تاثیرموسیقی براعصاب وروان،ص62. 27. کافی،ج6،ص1655،ح15ووسائل الشیعه،ج12،باب99،ص225،ح1. 2. اولیایی،احمد،نگاهی به موسیقی ،ص9.

[Havbb 110]

آیا این هنر عمیق مؤثر نباید مؤکداً و عمیقاً تحریم شود؟
موضوع قدرت نمایی یک موسیقی نواز بر روحیه ی حاکمان و سلاطین و خلفاء و فرمانفرمایان ممالک، چیز کوچکی نیست، آنها با چیره شدن بر روحیه های آن حاکمانِ صاحب قدرت، بر سرنوشت میلیون ها انسان چیره خواهند شد، و بالاتر از آن هنگامی که وسایل انتقال صوت و امواج رادیویی و تلویزیونی به دست آنها قرار گیرد و همچنین مردم عادت به این نوع چیزها پیدا کنند. شما در فعالیت های مطربان و موسیقی دانان در دربارهای خلفاء و سلاطین که برخی از داستان های آنها را ذکر نمودیم تامل و دقت کنید و اثر سوء آن را در سرنوشت ملت بیچاره فکر کنید و بیاندیشید که آیا این هنر مؤثر، مثبت، عمیق باید حرام باشد یا حلال؟(95)
1- مجله روشنفکر درباره ی یک کنسرت موسیقی می نویسد :... وقتی دخترها و پسرها آهنگ های تندرو ، رعشه انگیزشان را مترنم می سازند سالن به لرزه می افتد ، دختر ها جیغ می کشند ، به سر و گوش هم مشت می کوبند ،غش می کنند، موهای خود را چنگ چنگ می سازند و پسرها از هوش می روند .همه ی این ها در تأثیر آهنگ های موسیقی در آن ها است.(96)
2- در جریان کنسرت پر شر وشور گرووه موزیک (ولینک استونر ) مردی از شدت هیجان برهنه شد و با حالت جنون آمیز بر سر و کول انبوه خلایق به راه افتاد که توسط پلیس دستگیر شد.(97)
3- چندی پیش (براون) خواننده انگلیسی ضمن اجرا ی برنامه ای در فستیول موسیقی پوپ تمام لباس هایش را از تن بیرون آورد و در برابر جمعیتی بیش از 15000 نفر برنامه اجرا کرد . ابتدا پیراهنش را در آورد و چون تماشاگران به هیجان آمدند وی هنگام خواندن آواز به کلی لخت وعریان شد و به خواندن و رقصیدن پرداخت . در این موقع افراد پلیس خود را به صحنه رساندند و به خواننده عریان را دستگیر کردند.(98)
4- در ملبورن 50000 (پنجاه هزار ) نفر بعد از گوش دادن به کنسرت موسیقی چنان آن ها را به هیجان آورد ناگهان همه به هم ریختند و بدون جهت یکدیگر را زخمی و مصدوم کردند تا پلیس خود را رساند چند نفر به ضرب چاقو از پای در آمدند و به چند دختر تجاوز شد و تعداد زیادی مجروح شدند.(99)
5- در ایالت لتیل راک خانم 64 ساله ای به نام نیکیام به جوانی پیانو می آموخت نغمات موسیقی چنان در روح جوان هیجان ایجاد کرد که بدون دلیل از جا بر خاست و با 19 ضربه چاقو معلم موسیقی خود را از پای در آورد.(100)
6- در یک کنسرت موسیقی به دسته ای از جوانان برای اولین بار (هیستری (یک نوع بیماری روحی) دست داد. آن ها پس از برنامه پیتلها به خیابان ها ریختند. اتومبیل ها را به آتش زدند، شیشه مغازه ها را شکستند و مغازه ها را غارت کردند و تعداد 315 نفر از آ ن ها از فرط هیجان غش کرده و به بیمارستان انتقال داده شدند. (101)

تقاضای ممنوعیت موسیقی در غرب

کسانی که عمری به دنبال ترویج موسیقی بوده اند امروز از عمل خویش پشیمان شده اند .بر همین اساس تقاضای ممنوعیت آن را نموده اند .مجله صبح در این مورد می نویسد :«گروهی از والدین نوچوانان ،ضمن طوماری ار کنگره ی آمریکا خواستند تا موسیقی « راک» و« رپ» را غیر قانونی اعلام کنند زیرا باعث از بین رفتن بچه های آن ها می شود .
یکی از افراد به شبکه ی بی بی سی گفت که: پسر او تحت تأثیر یکی از آهنگ های (رپ) قرا ر گرفته که خود کشی را تبلیغ می-کند و یک پزشک نیز گفت که گوش دادن به این آهنگ ها باعث تضعیف حس شنوایی می شود (102)
نظر خواننده¬ی مشهور ایتالیایی درباره ی موسیقی
فرانکو باتیاتو یکی از خواننندگان مشهور ایتالیایی که موسیقی ( راک) را رها کرده است طی اظهار نظری در مورد موسیقی راک گفت :انسان کافی است پیام های برخی گروه های راک را گوش دهد تا شیطان پرست شود . وی افزود: بسیاری از گروه های راک دچار نوعی تشنج رفتاری شده و پیا م های شیطانی را در موسیقی خود وارد می کننند . در چهان امروز واقعیت ها با حماقت و بی کفایتی اعلام می شود و لذا جوانان را باید مطلع کرد .
او که به عارف مو سیقی ایتالیایی مشهور شده است در حال حاضر طرفداران زیادی دارد . باتیوتا تنها خواننده ی غربی است که برای پاپ رهبر کلیسای کاتولیک واتیکان آواز خوانده است.(103)
رئیس انجمن شهر کوتابارو مرکز ایالت کلانتان مالزی رقص و آواز را ممنوع کرد . ایشان گفت : مقامات دولتی معتقدند: رقص و آواز منجر به رفتارهای غیر اخلاقی می شود.(104)

[Havbb 110]

ضررهای موسیقی بر آب

تحقیقاتی را که یک محقق ژاپنی پیرامون این مسئله (ضررهای موسیقی بر آب ) نموده را بررسی می نماییم. البته تحقیقات او وسیع است و ما فقط بخشی از تخقیقات و پژوهشهای موسیقی آن را ک از مجله سروش جوان برای شما انتخاب شده، خدمت شما عزیزان ارائه می نمائیم.
این تحقیقات پیرامون آب و اثرات مختلفی که از اطراف خود می گیرد می باشد.
این محقق ژاپنی به نام «ماساروایی موتو» دید تازه ای نسبت به آب پیدا کرده که این چنین بیان می کند: آب برای ما انسانها پیام بسیار مهمی دارد، آب به ما می گوید: نگاه بسیار عمیق تری به خود بیندازیم.
اگر در آئینه آب به خودمان نگاه کنیم پیامش را با شفافیت و وضوح شگفت انگیزی در خواهیم یافت. می دانیم که حیات بشر با کیفیت آب ارتباط مستقیم دارد. چه آبی که درون بدن ماست و چه آبی که اطراف ما را احاطه نموده است. « ایی موتو» یافته های خود را در کتاب بسیار مهمی منتشر کرده که نتیجه ی پژوهش های وی در سطح بین المللی است. آقای ایی موتو با استفاده از مدارک مبتنی بر واقعیات نشان می دهد که نیروهای ارتعاش انشان مثل افکار، کلام، تصورات و موسیقی بر ساختار مولکولی آب اثر می گذارد. توجه شما را به این مطلب جلب می کنم که: بدن ما از هفتاد در صد آب تشکیل یافته و همین میزان از سطح زمین را نیز تشکیل می دهد. آب سرچشمه حیات در کره ما است کیفیت و سلامت آن برای هر یک از اشکال حیات بی اندازه مهم است.
بدن انسان شباهت زیادی به یک اسفنج دارد که از تریلیاردها حفره به نام سلول تشکیل شه که مایعات را درخود نگه می دارد. ارتباط کیفیت زندگی ما با کیفیت آب در بدنمان کاملاً مستقیم است. آب مایعی است بسیار انعطاف پذیر، شکل فیزیکی خود را با هر محیطی که در آن قرار بگیرد وفق می دهد، اما علاوه بر ظاهر فیزیکی شکل مولکولی آب هم تغییر می کند. انرژی یا ارتعاشات محیط باعث تغییر شکل مولکولی آب می شود، از ایننظر آب نه تنها قابلیت بازتاباندن محیط را دارد- آن هم به طرزی که می بینیم – بلکه محیط خود را در سطح مولکولی هم انعکاس می دهد. آقای « ایی موتو» با به کار گیری یک شیوه خاص عکس برداری، تغییرات مولکولی آب را برای ما قابل رؤیتنموده. او قطره های آب را منجمد می کند ، سپس آنها را در زیر میکروسکوپی که زمینه تیره رنگ و قابلیت عکسبرداری دارد، مورد مطالعه قرار می دهد. کار او تنوع شاختاری مولکول آب و تاثیر محیط را بر روی آن به روشنی نشان می دهد. آقای ایی موتو تصمیم گرفت تأثیر موسیقی را در شکل گیری بلورهای آب مورد مطالعه قرار دهد. شیشه آب مقطر را بین دو بلندگو قرار داد و برای آن چند ساعت موسیقی پخش کرد، صبح روز بعد آب را منجمد نموده و از بلورها عکس گرفت؛ عکس ها تأثیر بازتابهای حیرت انگیز آب را مورد توجه او قرار داد، او وقتی موسیقی هوی متال- که ازموسیقی های پر ارتعاش است- برای آب پخش کرد و از بلورهای آب عکس گرفت متوجه شد که بلورهای آب شکسته شده اند ، و شکل منظمی که بلورهای آب داشته از بین رفته و نابود شده است.(105)
حال شما دقت بفرمایید بدن ما که از 70 در صد آب تشکیل شده و در تمامی سلولهای ما نیز وجود دارد، وقتی موسیقی های مبتذل و طرب آور با آن برخورد کند روی آنها چه تأثیرات مخرب و نابود کننده ای خواهد گذاشت؟ دیگر قضاوت و داوری را به عهده ی فکر باز و شکوفای خودتان می گذاریم که انشاء الله با فهم و اندیشه والای خود تصمیم زیبایی نسبت به این دستور شرع مقدس اسلام بگیرید.

[Havbb 110]

الف: موسیقی و غناء از منظر دین

بررسی عواقب غنا و موسیقی

استعمار گران جهان همیشه از بیداری مردم مخصوصاً نسل جوان ، وحشت داشته اند؛ به همین دلیل بخشی از برنامه های گسترده ی آنها برای ادامه ی استعمار، فرو بردن جامعه ها در غفلت، بی خبری، ناآگاهی و گسترش انواع سرگرمی های ناسالم است.
امروزه مواد مخدر ، تنها جنبه ی تجارتی ندارد، بلکه یک ابزار مهم سیاسی؛ یعنی سیاست های استعماری است. ایجاد مراکز فحشاء ، کلوپ های قمار و همچنین سرگرمی های ناسالم دیگر و از جمله توسعه ی غنا و موسیقی ، یکی از مهم ترین ابزاری است که آنها برای تحذیر افکار مردم بر آن اصرار دارند و به همین دلیل قسمت عمده ی وقت رادیوهای جهان را موسیقی تشکیل می دهد و از برنامه ی عمده ی وسایل ارتباط جمعی همین موضوع است. حال به عواقب آن در دوران زندگی در این جهان که همان هدف استعمار گران است از دیدگاه روایات می پردازیم.
الف: آثار وخیم آن در دنیا

1: مرگ ناگهانی و قبول نشدن دعا

امام صادق علیه السلام فرمود:
خانه ای که در آن غنا باشد از مرگ و مصیبت دردناک ایمن نیست و دعا در آن به اجابت نمی رسد و فرشتگان وارد آن نمی شوند.(106)

2: سبب نفاق

امام صادق علیه السلام فرمود:
نواختن موسیقی ( مثل تار و ...) نفاق را در دل می رویاند همان طوری که آب سبزه را می رویاند.(107)

3: عامل زنا

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: « الْغِنَاءُ رُقْيَةُ الزِّنَا »
غنا و (موسیقی) کاری است که انسان را به زنا می کشاند.(108)
و در حدیث دیگری آمده است که:
از غناء و موسیقی دوری کنید زیرا موسیقی حیاء را از بین می برد و سبب زیاد شدن غریزه جنسی می شود، مردانگی را نابود می سازد و هر کاری که شراب می کند موسیقی هم انجام می دهد و اگر مبتلا به موسیقی شدید از زنان بپرهیزید برای آن که موسیقی و غناء انسان را به زنا می کشاند.(109)

4- بدبختی جامعه

از امام سجاد علیه السلام روایت شده است:
« لَا يُقَدِّسُ اللَّهُ أُمَّةً فِيهَا بَرْبَطٌ يُقَعْقِعُ »
پاک و سعادتمند نمی شوند ملتی که در میان آنان بربط ( که یکی از آلات موسیقی می باشد) به صدا در آید.(110)

[Havbb 110]

5- ناسپاسی از حق تعالی

امام صادق علیه السلام فرمود:
کسی را که خداوند سبحان نعمتی به او عطا کند و او در اثر نعمت به وسایل آواز خوانی و موسیقی رو کند با این عملش ناسپاسی حق تعالی را مرتکب شده و همچنین کسی که مصیبتی (برای امتحان و ...) به او برسد و آه و ناله کند او هم کفران نعمت نموده است.(111)

6- بی تفاوت شدن نسبت به ناموس

امام صادق علیه السلام فرمود:
به شیطان قفندر(بد قیافه) گفته می شود زمانی که در خانه کسی چهل روز با وسایل موسیقی(چون تار بنوازد) و مردان و زنان در آن مجلس باطل گرد آیند شیطان تمام اعضای بدن صاحبخانه را لمس می کند( به طوری که چشم و گوش ، زبان و سا یر اعضایش در مسیر و فرمان شیطان و گناه قرار می گیرند) بعد از آن برای اینکه کاملاً او را در زشتی و ظلمت غرق کند نفسی شیطانی در او می دمد که بعد از آن غیرت را از دست می دهد آن چنان که نسبت به رابطه نا مشروع دیگران با همسرش بی تفاوت می شود.(112)

7- رفتن برکت

حضرت محمد صلی الله علیه و آله فرمود:
فرشتگان به خانه ای که شراب و وسایل موسیقی و قمار (مثل دایره، طنبور ، نرد) در آن باشد وارد نمی شوند. و دعای اهل خانه مستجاب نمی گردد ، خیر و برکت هم از آنجا می رود.(113)

8- موسیقی علنی در آخرالزمان

در کتاب مهدی منتظر نوشته ی حاج شیخ محمد جواد خراسانی رحمه الله علیهدر مورد حوادث و وقایعی که در دوران غیبت و نزدیک ظهور حضرت مهدی  رخ می دهد چنین می خوانیم:
در این زمان مردم غنا و آوازه را دوست دارند.
رقص و طرب و غنا را حلال می شمرند.
آلات ساز و آواز ظاهر می شود.
تار و طنبور زنی را مستحسن شمارند و نیکو بیاموزند.
زن های آوازه خوان و رقاصه آشکار می شوند.
زن های آوازه خوان و الات آواز برای خود اتخاذ کنند.
لهو و آلات لهو ظاهر شود، عابرین بروی بگذرند و احدی، احدی را منع نکند.
برای غنا و آوازه مالها ، خرج می کنند.
همچنین آلات غنا و موسیقی در حرمین (مکه و مدینه) ظاهر می شود.(114)

[Havbb 110]

9- زبان حال موسیقی

نقل شده است که: حضرت علی علیه السلام دید مردی طنبور می زد. حضرت او را از این کار باز داشت و حتی طنبور را گرفت و شکست . سپس او را نصیحت فرمود و او توبه کرد . آن گاه حضرت علی علیه السلام به او فرمود: آیا می دانی طنبور هنگامی که به صدا در می آید چه می گوید؟
مرد عرض کرد: وصی رسول خدا صلی الله علیه و آله داناتر است.
حضرت فرمود: طنبور هنگام نواختنش می گوید:
سَتَندِمُ سَتَندِمُ أیا صاحِبی
سَتَدخُلُ جَهَنَّمَ أیا ضارِبی
به زودی پشیمان می شوی، به زودی پشیمان می شوی ای صاحب من! به زودی داخل دوزخ می گردی ای زننده ی من!(115)

10- سبب ازدیاد شهوت جنسی(116)

یعنی موسیقی عامل بزرگ اشاعه ی فحشاء می شود.

11- غضب خدا

امام صادق علیه السلام فرمود:
من بقی بیته طنبور اربعین صباحاً، فقد باءَ بغضب من الله.
هر کس در خانه اش چهل روز طنبور بماند، به غضب خدا گرفتار می شود.(117)

12- مقدمه ی قساوت قلب

رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و اله ضمن وصیت خود به حضرت علی علیه السلام فرمودند: (118)
یا علی! سه چیزاست که موجب قساوت قلب می شود: گوش دادن به لهو؛ دنبال شکار رفتن و رفت و آمد به دربار سلطان جائر.(119)
اگر انسان قسی القلب شود کمتر توفیق توبه پیدا می کند ، هر چه قدر انسان بیشتر گناه کند نامه ی اعمالش از بار گناهان سنگین می شود و شخص قساوت قلب پیدا می کند وقتی هم قساوت قلب پیدا شود دیگر انسان کمتر می تواند توبه کند پس چه بهتر که انسان گناه نکند و به فرمایش مولای متقیان علی بن ابیطالب علیه السلام گوش نماید که فرمودند: گناه نکردن بهتر از توبه کردن می باشد از کجا معلوم که انسان زنده بماند و بتواند توبه نماید. و به قول پزشکان پیشگیری بهتر از درمان است.

[Havbb 110]

ب: عواقب وخیم غناء و موسیقی پس از مرگ


1- با روی سیاه محشور می شود

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:
کسی که اهل طنبور است روز قیامت محشور می شود در حالی که سیاهترین صورت را دارد و به دستش تنبوری از آتش جهنم است و بالای سرش هفتاد هزار فرشته عذاب همراه با گرزی که در دست دارند بر سر و صورتش می کوبند و کسی که اهل (غناء و موسیقی) است از قبرش بیرون می آید در حالی که نابینا و گنگ و کر خواهد بود . همچنین زنا کار و آنکه فلوت و دایره می زند همانند ایشان محشور می شود.(120)

2- خدا نظر رحمت به او نمی فرماید.

در حدیثی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و اله می خوانیم:
خمسه لا ینظر الله الیهم یومالقیامه- الی ان قال: - و المغنی.
خداوند در قیامت به پنج طایفه نظر رحمت نمی کند و یکی از آنان مغنی (آوازه خوان) است.(121)

3- به صورت خوک و بوزینه در می آیند

از ابی هریره روایت شده که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود:
گروهی از این امت مسخ شده و به صورت بوزینه و خوک در می آیند .
گفتند: یا رسول الله، مگر آنها شهادت به لا اله الا الله و محمد رسول الله نمی دهند؟
فرمود: بلی، روزه هم می گیرند، نماز نیز می خوانند، حج نیز به جای می آورند.
گفتند: پس عیب آنها چیست؟
فرمود: آنها وسایل ساز و موسیقی و دایره را به کار می برند و کنیزان آوازه خوان می گیرند و با شب نشینی به می گساری و لهویات خویش را به صبح می رسانند که مبدل به بوزینه و خوک خواهند شد.(122)

4- در گوشش سرب ذوب شده (گداخته) می ریزند.

در حدیثی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و اله می خوانیم: (123)
کسی که در مجلس زن خواننده بنشیند که به آوازه خوانی وی گوش دهد، خداوند به گوش های او سرب خواهد ریخت.(124)

5- در قیامت به صورت نابینا و گنگ و کر خواهد بود. (125)

کسی که در دنیا موسیقی گوش نمی کند آیا ثوابی هم برای آن بیان شده است یا نه؟ جواب این سئوال را از لسان گویای امام رضا علیه السلام می خوانیم.
ثواب پرهیز از غناء
امام رضا علیه السلام فرمود:
کسی که از غناء دوری کند در عوض، درختی در بهشت است که خداوند دستور می دهد باد آن را به حرکت در آورد . نغمه خوشی از آن درخت بهشتی بلند می شود که مانند آن را تا به حال نشنیده است و کسی که از غناء اجتناب نکند آن صوت زیبا را نمی شنود.(126)

[Havbb 110]

تا اینجا آثار وخیم موسیقی در دنیا و آخرت را آوردیم و قبل از وارد شدن به مبحث پزشکی و سخنان دانشمندان خوب است که بپردازیم به موضوعی درباره ی خرید و فروش و تعلیم و تعلّم موسیقی و ببینیم که چه حکمی دارد.
خرید و فروش ، تعلیم و یاد دادن
به اتفاق جمیع فقهاء ساختن و خرید و فروش آلات لهو و معامله اش باطل است و مانند آلات قمار نگهدارش نیز حرام و از بین بردنش واجب است. چنان چه در ضمن حدیثی مفصلی که در کتاب تحف العقول از حضرت امام جعفر صادق  نقل می کند و همچنین شیخ حر عاملی در فصول المهمه روایت می کند که حضرت فرمود:
صنعتی را که هیچ جهت حلالی در آن نباشد و جز شر و فساد چیزی بر آن مترتب نیست مانند بربط (آلت موسیقی است شبیه عود که به آن می نوازند) و مانند مزمارها و نی و شطرنج و هر آلت و وسیله لهوی و صلیب نصاری و بتها و هر چه شبیه اینها باشد پس یاد دادنش و یاد گرفتن و عمل کردن به آن و اجرت گرفتن بر آن و جمیع تصرفات در آن حرام است.(127)
خرید و فروش و کسب با وسایل لهو
رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:
آموزش دادن خوانندگان و خرید و فروش کنیزکان آوازه خوان حرام است و در آمدی که از این راه به دست می آید نیز حرام می باشد ، گواه این مطلب آیه ای است که خداوند در کتابش فرموده است:
« بعضی از مردم سخنان بیهوده را خریداری می کنند».(128)
ابوبصیر می گوید: از درآمد کنیزکان خواننده پرسیدم، امام علیه السلام فرمود:
کسبشان حرام است؛ اما در عروسی ها در صورتی که زن و مرد از یکدیگر جدا بوده و صدای زن را نامحرم نشنود خواندن اشکال ندارد.(129)
امام صادق علیه السلام فرمود:
کنیز و زن خواننده و کسی که اجرتی به او می دهد و کسی که پول آن را مصرف می کند ، همه مورد لعنت قرار گرفته اند.(130)
فردی نزد پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله آمد و عرض کرد: یا رسول الله! خداوند مرا بیچاره کرده به طوری که روزی من فقط از راه نوازندگی ممکن است پس شما اجازه دهید که دایره بزنم و غنا بخوانم.
حضرت فرمود: من به این کار اجازه نمی دهم. کرامت و بزرگ منشی برای تو نیست ای دشمن خدا! رزق و روزی تو را خداوند حلال داده و تو در طریق حرام تلاش داری، اگر دوباره چنین درخواستی کنی تو را تأدیب خواهم کرد. برو دنبا کسب حلال.(131)
به اتفاق جمیع فقهاء ، ساختتن و خرید و فروش آلات لهو و لعب و معامله اش باطل است و مانند آلات قمار نگهداری اش نیز حرام و از بین بردنش واجب است.
در این جا می پردازیم به استفتائات مراجع پیرامون این موضوع.

دو استفتاء

اجرت گرفتن جهت تکثیر فیلم و نوارهای مبتذل و حرام آیا حلال است یا حرام؟ و در صورت کسب از این راه پولهای بدست آمده را چه باید کرد؟
مقام معظم رهبری (دامت برکاته): در فرض سئوال اجرت حلال نیست و پولهای بدست آمده باید به صاحبان آن برگردانده شود و اگر از یافتن ایشان مأنوس است از طرف ایشان به فقیر صدقه بدهد.
آیت الله العظمی سیستانی (دامت برکاته): حرام و مالک اجرت نمی شود.
آیت الله العظمی تبریزی رحمه الله علیه: اجرت گرفتن جهت امر مزبور اکل مال به باطل بوده و جایز نیست و پولی که از این طریق بدست آمده باید به صاحبان آن برگردانده شود و چنانچه شخص صاحبان پول را نمی شناسد باید آن را از طرف آنها به فقیر صدقه بدهد.
آیت الله العظمی فاضل لنکرانی رحمه الله علیه: حرام است. در صورتی که صاحب آن را نمی شناسد آن را به فقیر صدقه بدهد.
آیت الله العظمی صافی گلپایگانی (دامت برکاته):اجرت مذکوره حرام است و پولهای بدست آمده را باید به صاحبانش برگرداند اگر دسترسی به صاحبان نداشته باشد باید از طرف آنها به عنوان صدقه به فقیر غیر سید داده شود و احتیاطاً برای این کار از مجتهد هم اجازه بگیرد.
آیت الله العظمی بهجت (دامت برکاته): حرام است و در آمد از حرام هم حرام است و پویهای بدست آمده را به صاحبان آن برگردانید و در صورت یأس در حکم مجهول المالک است.
آیت الله العظمی مکارم شیرازی (دامت برکاته): اجرت کار حرام نیز حرام است و باید به صاحبان آنها باز گردد و اگر دسترسی به آنها نیست از طرف آنها به فقیری صدقه بدهید.(132)

خرید و فروش آلات لهو و لعب

خرید و فروش و استعمال و نگهداری تنبک و دایره و فلوت چه صورت دارد؟
مقام معظم رهبری (دامت برکاته): خرید و فروش آلات مختص حرام جایز نیست.
آیت الله العظمی فاضل لنکرانی رحمه الله علیه: استعمال و نگهداری آلات مختصه ی لهو و لعب حرام است.
آیت الله العظمی بهجت (دامت برکاته): جایز نیست.
آیت الله العظمی تبریزیرحمه الله علیه: خرید و فروش و استعمال آلات لهو جایز نیست.
آیت الله العظمی مکارم شیرازی (دامت برکاته): با توجه به اینکه بیشترین استفاده از این وسایل در حال حاضر استفاده حرام است خرید و فروش و نگهداری آنها جایز نیست.
آیت الله العظمی صافی گلپایگانی (دامت برکاته): جایز نیست.(133)

[Havbb 110]

فصل چهارم: دلائل حرمت موسیقی

دلائل چهارگانه در موسیقی و غناء
از دیدگاه علمای شیعه، منابع فقه (منابعی که میتوان احکام الهی را از آنها به دست آورد و بر اساس آن نظر داد) چهار چیز است: کتاب، سنت، اجماع و عقل که به « ادله¬ی اربعه» معروف اند.
درباره ی مبغوض بودن موسیقی و غناء می توان از هر چهار منبع فقهی، دلایلی به دست آورد.
کتاب ( قرآن )
در قرآن مجید که اولین و مهمترین منبع احکام و مقررات اسلامی است، آیاتی وجود دارد که طبق نظر مفسران قرآن و احادیث معصومین علیهم السلام دلیل بر حرمت غنا یا موسیقی یا هر دو می باشد.

غنا و موسیقی در قرآن کریم

بعضی از سور در مکه نازل شده است مانند سوره ی فرقان، سوره لقمان، سوره اسراء و سوره نجم و بعضی در مدینه نازل شده است مانند سوره حج و سوره جمعه. از این سور می توان فهمید که قرآن از همان ابتدای بعثت با موسیقی مبارزه می کرده و آن را مورد نکوهش و حتی چنانچه از آیات سوره لقمان روشن می شود صریحاً موردتحریم قرار داده و مبارزه با موسیقی مانند مبارزه با بت پرستی از ابتدایی ترین احکام اسلام قرار داشته است. قرآن کریم نیاز به مفسر دارد و مفسران حقیقی آن، ائمه ی معصومین علیهم السلام می باشند. هر آیه ای از قرآن بطنی دارد و هر بطن آن هفتاد بطن دارد ما آیاتی که پیرامون موسیقی بود را آورده ایم و روایات آن آیات را از لسان مبارک ائمه اطهار علیهم السلام ذکر می نماییم. در قرآن کریم آیاتی پیرامون موسیقی می باشد که ما به پنج آیه پیرامون موسیقی می پردازیم. که آنها عبارتند از:

آیه اول:

« فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ وَ اجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ »(134)
ترجمه: از پلیدیها، از بتها اجتناب کنید و از سخن باطل و بی اساس بپرهیزید.
ابوبصیر می گوید: از امام جعفر صادق علیه السلام درباره سخن خدای تعالی که می فرماید: « از پلیدیها، از بتها اجتناب کنید و از سخن باطل و بی اساس بپرهیزید». سئوال کردم، امام علیه السلام فرمود: منظور غناء (آواز طرب انگیز) است.(135)
امام جعفر صادق علیه السلام درباره ی آیه ی شریفه فرمود: منظور از پلیدی شطرنج و مراد از سخن باطل غنا وو آواز طرب انگیز است.(136)
آنجا که قرآن کریم اوصاف بندگان صالح و عبادالرحمن را بر می شمارد می فرماید:

آیه دوم:

« وَ الَّذينَ لا يَشْهَدُونَ الزُّورَ وَ إِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً »(137)
ترجمه: و آنانند که حاضر شوند در مجالس غنا و ...
امام جعفر صادق علیه السلام در مورد سخن خدای تعالی که می فرماید: بندگان خاص خداوند کسانی هستند که هرگز شهادت به باطل نمی دهند.(138)
فرمود: منظور غناء است.(139)
علی بن ابراهیم قمی در تفسیرش که به طور کامل یک تفسیر روائی می باشد - « زور» را به غناء و مجالس لهو تفسیر نموده است.(140)
در تفسیر جوامع الجامع آمده است: منظور از این آیه این است که بندگان خاص خداوند در مجالس بی فایده و بدکاران شرکت نمی کنند.(141)
در تفسیر شریف لاهیجی آمده است که : احادیث اهل بیت متکثر الورد است که ، مراد از « زور» غناست، لیکن علی بن ابراهیم روایت کرده که مراد از «زور» غنا و مجالست با اهل لهو است، اعم از آنکه غنا باشد یا غیر آن.(142)

[Havbb 110]

آیه سوم:

« وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْتَري لَهْوَ الْحَديثِ لِيُضِلَّ عَنْ سَبيلِ اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَ يَتَّخِذَها هُزُواً أُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ مُهينٌ » (143)
ترجمه: بعضی از مردم هستند که سخنان بیهوده خریداری می کنند تا مردم را از روی جهل و نادانی از راه خداوند گمراه کنند و به دنبال آن ، آیات الهی را مسخره می کنند. خداوند بدین عمل آنها را به عذاب خوار کننده ای مبتلا می سازد
امام محمد باقر علیه السلام فرمود: غنا از جمله چیزهایی است که خداوند برای ارتکاب آن وعده ی عذاب جهنم داده است.
سپس آن حضرت این آیه شریفه را تلاوت فرمود: بعضی از مردم هستند که سخنان بیهوده خریداری می کنند تا مردم را از روی جهل و نادانی از راه خداوند گمراه کنند و به دنبال آن ، آیات الهی را مسخره می کنند. خداوند بدین عمل آنها را به عذاب خوار کننده ای مبتلا می سازد. (144)
امام صادق علیه السلام فرمود: مجلس خوانندگی لهو و باطل، مجلسی است که خداوند به اهل آن نمی نگرد (آنها را مورد لطفش قرار نمی دهد) و این مصداق همان چیزی است که خداوند عزوجل فرموده: « بعضی از مردم هستند که سخنان بیهوده خریداری می کنند تا مردم را از روی جهل و نادانی از راه خدا گمراه سازند».(145)
مردی می گوید: نزد امام صادق علیه السلام بودم، کسی به ایشان گفت: پدر و مادرم فدای شما باد، همسایگان من کنیزانی دارند که آواز می خوانند و با عود (یکی از آلات موسیقی ) می نوازند من هنگامی که برای قضای حاجت می روم ، چه بسا نشستن خودم را طول می دهم تا صدای آنها را بیشتر بشنونم!!
امام علیه السلام فرمود: این کار را انجام مده! در روز قیامت در برابر خداوند هیچ عذر و بهانه ای نداری، مگر سخن حق تعالی را در قرآن کریم نشنیده ای که می فرماید:
« إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلاً »(146)
« گوش و چشم و دل همگی مسئولند و در برابر کارهایی که انجام داده اند از آنها سئوال می شود».
مرد گفت: به خدا سوگند گویا تا به حال این آیه قرآن را از عرب و غیر عرب نشنیده بودم. دیگر به خداوند این کارها را انجام نمی دهم و از او آمرزش می طلبم.
بعد امام علیه السلام فرمود: برخیز و غسل کن و آنچه می توانی نماز بخوان تاکنون به گناه بزرگی مشغول بودی و چقدر حال بدی داشتی اگر بر این حال می مردی.(147)
لهو الحدیث هر سخن نادرستی است که انسان را از شنیدن و پذیرفتن سخن حق که کلام خدا و قرآن مجید است باز دارد؛ مانند داستان های خرافی و قصه هایی که شنونده را به فساد ،فسق و فجور می کشاند و نیز مانند آوازه خوانی و سرگرمی به آلات موسیقی.
آشکار است که سرگرمی به هر یک از امور باطله آدمی را از شنیدن و پذیرفتن معارف اعقتادی قرآن مجید و دستورات عملیه ی آن و داستان های عبرت بخش آن و گزارشات عجیبه ی عالم آخرت و بهشت و دوزخ که بیان فرموده، باز می دارد و اگر شخص سخنان حق را بشنود مسخره می کند و چنین آدمی هرگاه آیات قرآن مجید برایش خوانده شود، کبر ورزد و از پذیرفتن آنها رو برگرداند؛ مانند اینکه این آیات را اصلاً نشنیده و ندیده است ، چنانچه در آیه ی 7 سوره ی لقمان این چنین می فرماید: « و هرگاه بر این مردم آیات قرآن تلاوت شود چنان با غرور و تکبر پشت گردانند که گویی هیچ آن آیات الهی را نشنیدند ، پنداری از هر دو گوش کر هستند این مردم را به عذاب دردناک بشارت ده».
و خلاصه کسی که به ساز و آواز و سایر اباطیل سرگرم شد و مشتری آنها گردید کجا به خدا و آخرت و حقایق قرآن مجید آشنا و مشتری می گردد و آنها را خواهان می شود و نتیجه ی گرویدن به اباطیل ، بی ایمانی و موهوم پنداشتن حقایق است و چنین شخص نادانی گمراه و گمراه کننده و مورد وعده ی عذاب الهی در آیه های 6 و 7 سوره ی لقمان است. از آنچه که توضیح داده شد معلوم گردید که غنا لهو الحدیث است و بر آن وعده ی عذاب داده شده، پس گناه کبیره است.(148)

[Havbb 110]

غنا از گناهان کبیره است

از گناهانی که به کبیره بودنش تصریح شده ، سرگرمی به آلات موسیقی و نواختن انواع سازها مانند تار و کمانچه و پیانو و طنبور و نظائر آن یا گوش دادن به آنهاست.
و یکی از ملاکهای گناه کبیره آن است که : خدای تعالی بر آن وعده آتش دوزخ داده است.(149)
پس غناء (آواز طرب انگیز)یکی از گناهان کبیره می باشد زیرا امام هشتم حضرت رضا علیه السلام فرمود:
« اعلم ان الغناء مما وعدالله علیه النار فی قوله: « وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْتَري لَهْوَ الْحَديثِ لِيُضِلَّ عَنْ سَبيلِ اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَ يَتَّخِذَها هُزُواً أُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ مُهينٌ »(150)
بدان همانا غناء از چیزهایی است که خدای تعالی در سخنش بر آن وعده ی آتش داده است: « و بعضی از مردم سخنان بیهوده را می خرند تا مردم را از روی نادانی، از راه خدا گمراه سازند و آیات الهی را به استهزاء گیرند، برای آنا ن عذابی خوار کننده است.(151)
در تفسیر قمی « حدیث لهو» به عناء و نوشیدن خمر و تمام آلات لهو تفسیر شده است.(152)
و مرحوم طبرسی با استفاده ی از سخن امام محمد باقر و امام جعفر صادق و حضرت رضا علیهم السلام و بسیاری از مفسرین، « حدیث لهو» را به غنا تفسیر نموده است.(153)
مرحوم علامه سید عبدالله شبر رحمه الله علیهمی فرماید: هر چیزی که انسان را از کارهای خوب باز دارد، مانند غناء و سخنان دروغ و مضحکه ها و سخنان بی فایده، حدیث لهو به شمار می آید.(154)

آیه چهارم:

« و الذین عن اللغو المعرضون»(155)
ترجمه: مومنان کسانی هستند که از هر گونه لغو و سخن بیهوده دوری می کنند.
« و الذین عن اللغو المعرضون» یعنی عن الغناء و الملاهی.
مومنان کسانی هستند که از هر گونه لغو و سخن بیهوده دوری می کنند (یکی از مصادیق لغو، غناء و آلات لهو می باشد).(156)
با توجه به مطالب فوق روشن می شود که مجلس ساز و آواز یکی از نمونه های آشکار مجالس باطل می باشد.

آیه پنجم:

« أَ فَمِنْ هذَا الْحَديثِ تَعْجَبُونَ * وَ تَضْحَكُونَ وَ لا تَبْكُونَ * وَ أَنْتُمْ سامِدُونَ »(157)
ترجمه: آیا از این سخن تعجب می کنید و می خندید و نمی گریید و پیوسته در غفلت و هوسرانی به سر می برید.
برخی از مفسران قرآن کلمه ی « سامدون» را در این آیه شریفه به معنای اشتغال به غنا و آوازه خوانی داسنته اند.
علی شریحی در تفسیر البشائر:
« سمود» به معنای لهو و «سامد» به معنای لاهی است. و معنای آیه ی « انتم سامدون » این است، شما مشغول لهو و لعب هستید و از هدف آفرینش غافلید.(158)
علامه امینیرحمه الله علیهدر کتاب الغدیر از دوازده تفسیر اهل سنت نقل کرده است که طبق روایت عکرمه از ابن عباس، منظور از «سمود» غنا وآوازه خوانی است ، زیرا در لغت قبیله ی حمیر هرگاه بگویند: « سمِّدلَنا» منظورشان این است که برای ما آواز بخوان.(159)