ارتباط چهارشنبه‌سوری با زرتشتی‌ها/ نسبت ‌دادن حدیث امام صادق

[وحید110]

ارتباط چهارشنبه‌سوری با زرتشتی‌ها/ نسبت ‌دادن حدیث امام صادق(علیه السلام) به زرتشت
پژوهشگر مؤسسه دارالحدیث ضمن بی‌ارتباط دانستن چهارشنبه‌سوری با آیین زرتشت می‌گوید: شاید ادعا شود بنیان‌گذار چهارشنبه‌سوری اعراب هستند! زیرا در فرهنگ آنها چهارشنبه روزی نحس بوده است و با برپایی جشن می‌کوشیدند نحوستش را رفع کنند.







به گزارش خبرنگار آیین و اندیشه خبرگزاری فارس، یک سال شمسی دیگر رو به پایان است و طبق سنتی همه‌ساله، شب آخرین چهارشنبه سال (سه‌شنبه شب) مراسمی برگزار می‌شود که با آتش‌بازی و پریدن از روی آن همراه است. البته این مراسم به اصطلاح شادی‌آفرین همواره با سوانح بسیار و پیشامدهای جبران‌ناپذیر همراه است که قصد پرداختن به آن را نداریم و فقط از منظر تاریخی به بررسی پیشینه این سنت می‌پردازیم. «سیدحسن فاطمی موحد» از پژوهشگران مؤسسه دارالحدیث قم به سؤالات ما پاسخ می‌گوید.

*** دین زرتشتی سراسر در هاله‌ای از ابهام است

* بعضی قائلند که آداب و رسوم کهن ایرانی، در واقع جزئی از دین زرتشتی است. نظر شما در این مورد چیست؟

ـ در درجه اول شما دین زرتشتی را نشان دهید که چیست تا بعد برسیم به اینکه فلان رفتار ایرانی‌ها مربوط به دین زرتشتی است یا نه؟ وقتی دینی را به پیامبری نسبت می‌دهیم به معنای دینی است که آن پیامبر آورده.

دین زرتشتی سراسر در هاله‌ای از ابهام است؛ از خود زرتشت گرفته تا آموزه‌های این دین. زرتشتی‌پژوه برجسته «هاشم رضی» در ابتدای کتاب راهنمای دین زرتشتی می‌گوید: «دانشمندان از روزگاران کهن تا امروز در مورد زمان زندگی زرتشت تاریخ‌هایی یاد کرده‌اند که اندازه میان آنها تا 6 هزار سال اختلاف دارد.»

***قائل به خیالی‌بودن زرتشت نیستیم

مرحوم دکتر پرویز رجبی که در تاریخ ایران باستان کتاب‌های متعدد نوشته، در اواخر عمرش انتساب گات‌ها (بخشی از اوستا) به زرتشت را زیر سؤال برد که سبب دلخوری زرتشتیان شد. به خاطر دارم ایشان به همان مناسبت، طی ایمیلی به بنده گفت: «چگونه می‌توان کتابی را به کسی نسبت داد که میان 9 هزار سال سرگردان است!؟»

نه تنها کتاب بلکه هیچ سخن و آیین و آدابی را نمی‌توانیم با اطمینان خاطر به زرتشت نسبت بدهیم. ابهام در مورد زرتشت به قدری زیاد است که برخی او را شخصیتی خیالی می‌دانند. ما قائل به خیالی بودن زرتشت نیستیم اما در عمل با شخصیتی توهمی و خیالی تفاوت ندارد. با این وصف کدام بخش از این دین را می‌توانیم نشان دهیم و بگوییم: زرتشت آورده است؟

*** جعل روایت امام صادق(علیه السلام) و نسبت دادن آن به زرتشت

* در فضای اینترنت این همه سخنان زیبا از زرتشت می‌بینیم...

ـ من هم این سخنان را دیده‌ام. وقتی ریشه‌یابی می‌کنیم می‌بینیم این سخنان به صورت عمدی یا سهوی به دروغ به زرتشت نسبت داده اند. در اینترنت عبارت‌های «30 پند زرتشت» و «30 نصیحت زرتشت» را جستجو کنید، 30 جمله زیبا و پرمعنا را به زرتشت نسبت داده‌اند، اما وقتی از زرتشتی‌ها می‌خواهیم منبع آن را نشان دهند، نمی‌توانند کتابی را ذکر کنند که این سخنان در آن آمده باشد.

جالب آنکه گاهی روایات امامان ما را به نام زرتشت جا می‌زنند. روایتی از امام صادق(علیه السلام) داریم که دقیقاً ترجمه آن را به عنوان «اصول زندگی زرتشت» نشر داده‌اند!

بدین صورت که از زرتشت سؤال کردند: زندگی خود را بر چند اصل استوار کردی؟

فرمود:
1. دانستم کار مرا دیگری انجام نمی دهد، پس تلاش کردم.

2. دانستم که خدا مرا می بیند، پس حیا کردم.

3. دانستم رزق مرا دیگری نمی خورد، پس آرام شدم.

4. دانستم پایان کارم مرگ است، پس مهیا شدم.

در بحار الانوار همین سؤال و جواب را از امام صادق(علیه السلام) می‌خوانیم:

قیل للصادق(علیه السلام): على ما ذا بنیت أمرک؟ فقال: على أربعة أشیاء:

ـ علمت أن عملی لا یعمله غیری فاجتهدت،

ـ وعلمت أن الله عز وجل مطلع علی فاستحییت،

ـ وعلمت أن رزقی لا یأکله غیری فاطمأننت،

ـ وعلمت أن آخر أمری الموت فاستعددت. (بحار الأنوار، ج 75، ص 228؛ مستدرک الوسائل، ج 12، ص 172)

*** چهارشنبه‌سوری ارتباطی به زرتشت ندارد

* بهتر است موردی بحث کنیم. معروف است که جشن چهارشنبه‌سوری به دلیل اینکه رکن اصلی آن آتش است، به زرتشتی‌ها تعلق دارد. آیا این تلقی درست است؟

ـ زرتشتی‌ها به آتش خیلی احترام می‌گذارند. اما روشن کردن آتش در وسط کوچه و خیابان و از روی آن پریدن نه تنها احترام به آن نیست بلکه یقینا نوعی بی‌احترامی به آن است. مثلاً اگر کسی کتابی مقدس را وسط کوچه روی زمین بگذارد و از روی آن بپرد، یقیناً همگان این کار را بی‌احترامی به آن کتاب می‌دانند.

زرتشتی‌ها در کنار آتش، پارچه‌ای را جلوی بینی و دهان خود می‌بندند تا بیماری آنها به آتش نرسد. اما در چهارشنبه سوری هنگام پریدن از روی آتش می‌گویند: «زردی من از تو / سرخی تو از من». به عبارت دیگر: بیماری‌های من به تو برسد و سرخی و سرزندگی تو برای من.

از اینها که بگذریم، تا قبل از ورود اسلام به ایران، اصلا روزهایی به نام «شنبه»، «یک‌شنبه» و «چهارشنبه» نداشتیم. آن زمان روزهای سال را به دوازده ماه تقسیم می‌کردند و هر روز ماه نامی خاص داشت اما روزهای ماه به هفته تقسیم نمی‌شد.

*** در کتاب قدیمی «تاریخ بخارا» سخنی از چهارشنبه نیست

* قدیمی‌ترین مدرک درباره چهارشنبه‌سوری چیست؟

ـ می‌گویند: قدیمی‌ترین اثر مکتوب، کتاب تاریخ بخارا، تألیف محمد بن جعفر نَرشَخی (درگذشته به سال 348 قمری) است.

کتاب گاه‌شماری و جشن‌های ایران باستان، صفحه 231 از تاریخ بخارا چنین نقل کرده است: «چون امیر سدید منصور بن نوح به ملک بنشست اندر ماه شوال سال سی صد و پنجاه به جوی مولیان، فرمود تا آن سرای‌ها را دیگر بار عمارت کردند و هرچه هلاک و ضایع شده بود بهتر از آن به حاصل کردند. آنگاه امیر سدید به سرای بنشست و هنوز سال تمام نشده بود که چون شب سوری، چنان که عادت قدیم است، آتشی عظیم افروختند.»

من خود تاریخ بخارا را ندیدم. اما آنچه از آن نقل شده، سخنی از چهارشنبه در آن نیست، فقط از آن پایان سال استفاده می‌شود.

*** آیا چهارشنبه‌سوری سنت عرب‌هاست؟

* می‌گویند: چهارشنبه‌سوری قبل از اسلام بوده اما با تغییراتی به این صورت در آمده است و «آتش» نشانه زرتشتی بودن این رسم است...

ـ همین که می‌گویند قبل از اسلام بوده، باید با دلیل باشد. البته در تاریخ بخارا آمده که عادت قدیم بوده اما نمی‌دانیم مراد نویسنده از «قدیم» چیست؟ شاید همین که دویست سال سابقه داشته، آن را قدیمی دانسته است. صرفاً با احتمالات و حدسیات نمی توان تاریخ ساخت.

هر آیینی که آتش در آن نقش دارد نشانه زرتشتی بودن آن نیست. مسابقات المپیک هم با آتش افتتاح می‌شود. آیا می‌توانیم بگوییم این مسابقات در اصل برای زرتشتیان بوده؟!

آتش‌بازی برای انسان، از کودک و بزرگ، لذتی خاص دارد و لذا گاهی در جشن‌ها به کار می‌بردند. پس هر جشنی که آتش در آن نقش دارد نشانه زرتشتی بودن آن نیست. نهایت چیزی که می‌توان در مورد این جشن ادعا کرد این است که از جشن‌های ایرانی است و مخصوص زرتشتیان نبوده. حتی ممکن است کسی بتواند ادعا کند که بنیان‌گذار چهارشنبه سوری عرب‌ها هستند؛ زیرا در فرهنگ آنها چهارشنبه روزی نحس بوده است و با برپایی جشن و سرور می‌کوشیدند نحوست چنین شب و روزی را برطرف کنند. جاحظ در المحاسن و الأضداد، صفحه 277 به نحس بودن چهارشنبه تصریح کرده است.

*** ارتباطی میان نوروز و آیین زرتشت وجود ندارد

* با توجه به اینکه عید نوروز به پیش از اسلام باز می‌گردد، آیا نمی‌توان آن را عیدی زرتشتی نامید؟

ـ مسلما نوروز را پیش از اسلام، گرامی می‌داشتند. اما نمی‌توانیم هر آنچه را که پیش از اسلام بوده، برگرفته از دین زرتشتی بدانیم مگر اینکه دلیلی برای آن در دست باشد. من فقط به دیدگاه اسطوره‌شناس سرشناس دکتر مهرداد بهار بسنده می‌کنم. وی این عید را عیدی باستانی-ایرانی می‌داند و هیچ ارتباطی میان آن و دین زرتشتی قائل نیست.

او در کتاب «از اسطوره تا تاریخ» صفحه 347 می‌گوید: «در اوستا اشاره به نوروز نیست و علتش آن است که این اعیاد مربوط به زرتشتیان نیست. شاید هم در شرق ایران وجود نداشته است.»

به نظر من اگر در اوستا هم به نوروز اشاره شده بود، نمی‌توان گفت که زرتشت بنیان‌گذار نوروز و حتی مورد توجه او بوده است؛ زیرا خود زرتشتیان قائلند که تنها چهل - پنجاه صفحه از اوستا یعنی گات‌ها برای زرتشت است و بقیه اوستا سخن موبدان است و ربطی به زرتشت ندارد و لذا به آن معتقد نیستند.

در مورد خود گات‌ها هم بحث است و قابل اثبات نیست که زرتشت آوردنده آن است. تنها چیزی که می‌توانیم در مورد گات‌ها بگوییم این است که کتابی بسیار کهن است اما مگر هر کتاب کهنی را می‌توان به زرتشت نسبت داد؟! از سوی دیگر، عبارات گات‌ها به قدری گنگ و نامفهوم است که «ژان کلنز» با سابقه ده‌ها سال تدریس اوستا و تحقیق در آن، قائل است که ما هنوز نیمی از معنا و مفهوم گات‌ها را نمی‌دانیم. سپس توضیح می‌دهد که مترجمان گات‌ها ذهنیت‌های خود را به این کتاب تحمیل کرده‌اند. (مقالاتی درباره زردشت و دین زردشتی، ص 41)

*** جشن‌های باستانی ایران متعلق به همه بوده است نه زرتشتی‌ها

* به عنوان آخرین سؤال بفرمایید آیا دیگر جشن‌های باستانی ایران مثل مهرگان و سده، سرنوشت نوروز را دارند؟

ـمن معیار کلی را ارائه کردم، تو خود حدیث مفصل بخوان ازین مجمل! وقتی نتوانستیم حتی یک کلمه را با اطمینان به زرتشت نسبت دهیم، تکلیف جشن‌ها و آیین‌های دیگر نیز معلوم می‌شود. نهایت چیزی که بتوانیم اثبات کنیم این است که آیین‌هایی مانند مهرگان و سده به قبل از اسلام باز می‌گردند و رسومی ایرانی‌اند. اما مگر قبل از اسلام تنها زرتشتی ها در ایران زندگی می‌کرده‌اند؟! زرتشتی‌ها نیز مانند دیگران به آن رسوم پایبند بوده‌اند.

[وحید110]

نقل قول: شما اظهار نظر نکنید،اصلا هیچ کتابی هم نخوانید.هیچ اشکالی ندارد،اما اظهار نظر بدون آگاهی کافی،گفتم موجب تضییع حق است.

بنده الان را گفتم وقت مطالعه کتاب پیشنهادی را ندارم . وگر نه پدر بنده استاد تاریخ است . از کودکی با داستان های تاریخی بزرگ شدم و تا قبل دانشگاه در این زمینه ها خصوصا تاریخ ایران بسیار مطالعه داشتم .
اصولا دوست ندارم وارد این بحث بشوم . چون وقتی وارد بحثی میشیم باید بسیار براش وقت بزاریم
الان توی همین تالار کلی بحث داریم که از نظر من مهمتره برای حقیر ...
به هر حال تشکر میکنم از شما بنده فقط به چهارشنبه سوری نقد داشتم . در این مورد هم اگر صحبتی باشه در خدمت شما هستم

یا علی (علیه السلام)

[سجاد313]

به نام خدا
سلام علیکم

وحید جان،من خودم هم دلم از چهارشنبه سوری پره!!!

در ضمن از شما ممنونم که در این تاپیک،به بی ربط بودن این مراسم احمقانه،با دین زرتشت پرداختید.

چون واقعیت هم همینه،امیدوارم روزی برسه که دیگه چهارشنبه ی آخر سال،هیچ آتش بازی نداشته باشیم.

فی امان الله

[theking]

به نام یزدان بخشاینده بخشایشگر
مطالبی که در مورد آتش در دین زرتشت و آتش در چهارشنبه سوری گفته شده بسیار جالب و تامل برانگیز هست
اما یک نکته
و اون هم اینه که هم عقیده خوب بودن آتش درسته و هم بد بودنش!
البته در دین زرتشت پیامبر (شک نکنید که پیامبر بود) آتش فقط آتشی که با هیزم روشن می‌شده نبوده بلکه آتش‌های مجازی مثل آتش عشق و مهربانی یا آتش ایمان به خدا یا آتش زندگی و نظایر این مورد تقدیس (نه پرستش به جای خدا!) قرار می‌گرفته که خواست خدای یکتا بوده (در قرآن هست که خداوند از درون اتش با حضرت موسی سخن گفته و یهودی‌ها هم به آتش عرض ارادت دارند)
اما رسم چهارشنبه سوری که مثلا می‌گه زردی من از تو و سرخی تو از من که به معنی بیماری من به تو و شادابی و نشاط و گرمی تو به من هست (چنانکه در بالا گفته شد) خیلی هم چیز خوب و قشنگیه و معلومه ریشه الهی داره (نه ساخته پرداخته فلاسفه و حکما باشه!)
به هر حال این مراسم شیطانی نیست

[وحید110]

این تاپیک هم بی مناسبت نیست برای امسال

[Mohammad Trust]

اگه بدونید با بعضی حرفا چه اختلافی بین جوونا پیش میارید...
چه اختلافی بین مسلمون ها و زرتشتی ها درست میکنید
چه اختلافی بین بعضی جوون ها و بچه مذهبی ها به وجود میارید...
بحث نکنم در موردش بهتره، فقط کاری نکنید به خاطر چند چیز اینطوری، چیزایی که اگه برگذار بشن یا نشن، این همه اختلاف پیش بیاد بین جوونا
به اندازه کافی دشمن خارجی داریم

[عبدالرحمن]

من جوابی از مدعیان درست بودن این مراسم ندیدم جز

دلمون میخواد پس کسی حق نداره حرف بزنه

عین جواب قمه زن ها

تمام

[سجاد313]

به نام خدا
سلام علیکم

البته گفته ی شما در مورد خیالی بودن دین زرتشت اشتباه است.

این دین حتی اهل کتاب است.

این هم سندش.

(۲۸/بهمن/۹۲ ۱۸:۵۶)سجاد313 نوشته است:  به نام خدا
سلام علیکم

واضح ترین سند،حضور نماینده زرتشتیان در مجلس شورای اسلامی است.

مگر نه اینکه حکومت اسلامی فقط با اهل کتاب قرارداد ذمه می بنند؟؟؟

اگر زرتشتیان اهل کتاب نبودند،در مجلس نماینده نداشتند و جزءادیان قانون ساسی نبودند.

دیگر اینها

((با وجود کتاب های تورات و انجیل، همگان اهل کتاب بودن قوم یهود و مسیحیان را به راحتی می پذیرفتند; اما پذیرش این واقعیت در مورد صابئین و به خصوص مجوس، که در امپراطوری ایران ساسانی دین رسمی بود،[5] مشکل می نمود; زیرا ساکنین شبه جزیره ی عربستان، کتاب جاافتاده و معمول در دست مجوسیان عصر خود ندیده بودند و از سوی دیگر آنان را بیش تر به دوگانه پرستی می شناختند و شاهد چندانی برای اهل کتاب و توحیدی بودن آیین آنان پیدا نمی کردند; به همین دلیل این سؤال در میان برخی از مسلمانان و سایر گروه های ساکن در شبه جزیره مطرح بود که آیا مجوس دینی آسمانی و الهی است و مجوسیان نیز دارای کتاب آسمانی اند؟ همین امر موجب شد تا عده ای از مشرکین بکوشند تا همانند مجوس، که از دیدگاه آنان دوگانه پرست و مشرک بودند، از امتیاز «جزیه» استفاده کنند; پس به حضرت محمد(صلی الله علیه وآله) نامه نوشتند و از آن حضرت خواستند که از آنان نیز جزیه بگیرد و در بت پرستی آزادشان بگذارد. پیامبر اسلام(صلی الله علیه وآله)جواب فرستادند که

من از غیر اهل کتاب جزیه قبول نمی کنم. مشرکین در جواب نامه ی آن حضرت

نوشتند: تو می گویی از غیر اهل کتاب جزیه نمی گیری، درحالی که از مجوس هجر[6]جزیه

می گیری.[7]

پیامبر(صلی الله علیه وآله) پاسخ دادند:
مجوس پیامبری داشتند که او را کشتند و کتابی داشتند که پیامبرشان در پوست دوازده هزار گاو نوشته و آورده بود که آن را سوزاندند.[8]
بعد از وفات پیامبر(صلی الله علیه وآله) برخی از اطرافیان خلفا نمی توانستند باور کنند که مجوسیان جزو اهل کتاب اند; لذا سعی می کردند آنان را از زمره ی اهل کتاب خارج کنند; لکن در نهایت، خلفا نیز با مجوس همان رفتار پیامبر(صلی الله علیه وآله) را ادامه دادند و به اخذ جزیه از مجوسیانی که اسلام را نمی پذیرفتند، اکتفا کردند.

اکثر مورخین «زرتشت» را پیغمبر آیین مجوس معرفی

کرده و به تبع آن نتیجه گرفته اند که کتاب او نیز

«اوستا» نام دارد. چنان که مسعودی می نویسد:

زردشت در بلخ ظهور کرد... او از اهل آذربایجان بود... او پیامبر مجوس است که برای آنها کتاب

آورد. نام آن کتاب در نزد عوام الناس «زمزمه» است، ولی در نزد

مجوس «بستاه» (اوستا) نامیده می شود.[9]

دینوری نیز نقل می کند:
گویند زردشت، پیامبر مجوس، نزد گشتاسب شاه آمد و گفت: «من پیامبر خدا به

سوی تو هستم» و کتابی را که در دست مجوس است، برای او آورد و گشتاسب آیین مجوس را پذیرفت و به او ایمان آورد و مردم کشور خود را بر آن دین واداشت [10]

بعدها برخی از مستشرقین نیز این نظریه را که آیین مجوس همان آیین زرتشت و پیامبرش

شخصی به نام «زرتشت» است که کتاب «اوستا» را آورده، پذیرفتند. آنان چنین پنداشتند که زرتشت

اولین پیامبری بود که آیین یکتاپرستی را در بین ایرانیان رواج داد. چنان که مؤلف تاریخ باستان می نویسد:
عامه ی مردم ایران هم چنان خدایان متعددی را می پرستیدند... اما در قرن ششم قبل از میلاد رهبر مذهبی بزرگی به نام زرتشت در ماد ظهور کرد که دینی مبارز، اخلاقی و مبنی بر توحید آورد.[11]

[5]. مرتضی مطهری، مجموعه آثار، «خدمات متقابل اسلام و ایران»، (تهران: انتشارات صدرا، چاپ سوم، 1377)، ج 14، ص 157.
[6]. هجر مرکز بحرین است که در قسمت شمال شرقی شبه جزیره عربستان و کناره های جنوب غربی خلیج فارس قرار گرفته است.
[7]. ثقة الاسلام کلینی، الکافی، ج 4، ص 14، به نقل از نرم افزار نور 2.
[8]. همان.
[9]. علی بن حسین بن علی مسعودی، مروج الذهب، ج 1، ص 237، تحقیق عبدالامیر علی مهمّنا، (مؤسسه اعلمی، بیروت 1411 هـ. ق).
[10]. ابوحنیفه احمد بن داود دینوری، اخبار الطوال، ص 49، ترجمه ی محمود مهدوی دامغانی، (نشر نی، چاپ سوم 1368).
[11]. چارلز الکساندر رابینسن، تاریخ باستان، ص 214، ترجمه ی اسماعیل دولت شاهی، (انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، چاپ اول 1370).


در ضمن نمی خواهید که این تاپیک از مسیر اصلی خارج شود انشاءالله؟؟؟

فی امان الله

و ممنونم به خاطر اینکه اشاره داشتید به اینکه این آیین نامناسب ربطی به حضرت زرتشت(علی نبینا و آله و علیه السلام)وجود ندارد.

اما یکی از روایت هایی که در این مزینه هست این است که اعراب این مراسم را بین ایرانیان رواج دادند تا یکی از سنت ها مارا مسخره کنند.

و آن سنت "همث پث میدم گاه" بود.

بر اساس دین زرتشت،خداوند جهان را در 6 گاهنبار آفرید.

آخرین گاهنبار 5روز آخر سال بود به نام های "اهنود گاه"،"اشتود گاه"،"سپنتمد گاه"،"وهوخشتره گاه"،"اهیشتو وشتی گاه".

که در این گاهنبار انسان را آفرید.

و در این 5 روز بر بالای پشت بام خانه شان آتشی می افروختند و سفره ی شام پهن می کردند و خویشان هر شب خانه ی هم مهمان بودند.

نه از روی آن آتش می پریدند و نه حرفهایی مثل زردی من از تو و ... می زدند.

فی امان الله