در پرتو ولایت

[پرنیان]

در پرتو ولايت / محمدتقي مصباح يزدي، نگارنده: محمدمهدي نادري قمي.


***************************************************

انواع فضايل اميرالمؤمنين(عليه السلام)



فضايل اكتسابى و غير اكتسابى اميرالمؤمنين(عليه السلام):


گرچه بحث پيرامون شخصيت بزرگ مردى هم چون اميرمؤمنان(عليه السلام)كارى بس دشوار است، لكن در حد توان، نگاهى گذرا به زوايايى از وجود اين نمونه كامل «خليفة الله» خواهيم داشت تا از اين رهگذر، بر معرفت خود نسبت به آن حضرت بيفزاييم فضايل و مناقب اميرالمؤمنين على(عليه السلام)به اندازه‌اى است كه يكى از بزرگان در پاسخ به سؤالى در مورد آن حضرت، گفت:

«چه بگويم درباره كسى كه دشمنانش از روى حسد و كينه، و دوستانش از ترس جان خود، مناقب او را مخفى كردند و در عين حال فضايل او عالم را پر كرده است.» اين جا است كه بايد گفت:

كتاب فضل تو را آب بحر كافى نيست *** كه تر كنم سر انگشت و صفحه بشمارم

فضايل آن حضرت (عليه السلام) به گونه‌اى است كه نه تنها شيعيان، بلكه پيروان مذاهب و اديان مختلف درباره آن به بحث و بررسى پرداخته و در اين زمينه كتاب‌هاى فراوانى به رشته تحرير در آورده و قصايد و غزلياتى زيبا سروده اند. شايد در طول تاريخ، فردى ديگر را نتوان يافت كه مانند اميرالمؤمنين (عليه السلام) از چنين محبوبيتى در ميان اديان، فِرَق و ملل گوناگون برخوردار باشد.
در يك تقسيم، فضايل و مناقب حضرت امير(عليه السلام) را مى‌توان به دو دسته تقسيم كرد:
الف) فضايل غير اكتسابى؛
ب) فضايل اكتسابى.

فضايل غير اكتسابى نيز خود به دو قسمت تقسيم مى‌شوند: فضايل غير مؤثر در شخصيت آن حضرت و فضايل مؤثر در شخصيت ايشان.

[پرنیان]

الهام احكام الهى به انبيا(عليهم السلام)قبل از نزول شريعت

اما چگونه ممكن است پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) قبل از اين كه وحى بر او نازل شود احكام خدا را بداند و به آنها عمل كند؟ براى تقريب به ذهن مى‌توان به آيه‌اى از قرآن در مورد حضرت يعقوب(عليه السلام)اشاره كرد. در قرآن آمده است كه حضرت يعقوب(عليه السلام)قبل از نزول تورات و احكام شريعت براى بنى اسرائيل، مواردى را بر خود حرام كرده بود و سايرين نيز موظف بودند به آن عمل كنند. تعبير قرآن اين است:


كُلُّ الطَّعامِ كانَ حِلاًّ لِبَنِي إِسْرائِيلَ إِلاّ ما حَرَّمَ إِسْرائِيلُ عَلى نَفْسِهِ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْراةُ؛

همه خوراكى‌ها بر فرزندان اسرائيل حلال بود، جز آنچه پيش از نزول تورات، اسرائيل [=يعقوب]بر خويشتن حرام ساخته بود.


آيا اين كه حضرت يعقوب (عليه السلام)چيزهايى را بر خود حرام كرده بود، بر اساس ميل و سليقه خودش بود؟! آيا آن حضرت حكمى را از پيش خود جعل و بدعتى در دين ايجاد كرده بود؟! مگر خداوند اجازه مى‌دهد هر كسى چيزى را حلال يا حرام كند؟ اگر كسى چنين كند از وى سؤال مى‌شود كه چه كسى به او اجازه حلال يا حرام كردن چيزى را داده است:


قُلْ آللّهُ أَذِنَ لَكُمْ أَمْ عَلَى اللّهِ تَفْتَرُونَ؛

بگو آيا خدا به شما اجازه داده يا بر خدا دروغ مى‌بنديد؟


از اين رو پيامبر معصوم خدا از پيش خود چيزى را حرام نمى‌كند. به طور قطع حضرت يعقوب(عليه السلام)بر اساس الهام الهى چيزهايى را بر خود حرام مى‌شمرد. اين در حالى بود كه هنوز شريعت حضرت موسى(عليه السلام)نازل نشده بود و بلكه اصلا هنوز حضرت موسى(عليه السلام)به دنيا نيامده بود.

بنابراين ممكن است با وجود اين كه هنوز شريعتى نازل نشده، بعضى از انبيا با الهامات الهى احكام خدا و خوب و بد را بفهمند و خودشان به آنها عمل كرده و انجام آنها را به ديگران نيز توصيه كنند.

پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله)نيز بنا بر فرمايش اميرالمؤمنين(عليه السلام)در خطبه قاصعه، از همان دوران شيرخوارگى و كودكى و قبل از نزول قرآن، احكام الهى حلال و حرام خدا را با الهام بزرگ ترين فرشته خداى متعال، درك و به آنها عمل مى‌كرد. اميرالمؤمنين(عليه السلام)نيز كه از شيرخوارگى در آغوش رسول الله(صلى الله عليه وآله)پرورش پيدا كرد، با تعاليم رسول الله9 آن احكام را مى‌دانست و به آنها عمل مى‌كرد.

[پرنیان]

ايمان حضرت على(عليه السلام) قبل از رسالت پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله)

سؤال ديگر اين است كه آيا حضرت على(عليه السلام)قبل از ايمان به پيغمبر(صلى الله عليه وآله)در سن 10 سالگى، كافر بوده است يا مؤمن؟ در پاسخ بايد گفت، اگر منظور ايمان به رسالت پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله)است، آن حضرت هنوز به رسالت مبعوث نشده بود و چنين ايمانى موضوع نداشت؛ اما در اين دوران حضرت امير(عليه السلام)به خداوند كافر نبود. در روايتى نيز نقل شده است كه حضرت على(عليه السلام)قبل از اين كه به پيغمبر(صلى الله عليه وآله)ايمان بياورد، كافر نبوده است. پس از بعثت پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله)نيز آن حضرت در همان روز اولِ رسالت پيامبر(صلى الله عليه وآله)به ايشان ايمان آورد و رسالت حضرتش را تصديق كرد.

از اين رو قبل از بعثت پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله)حضرت على(عليه السلام)به خدا ايمان داشت و او را عبادت مى‌كرد؛ البته نه عبادت به شكل خاصى كه بعد ازنزول اسلام دستور داده شد، ولى هم چون خود پيامبر(صلى الله عليه وآله)در برابر خدا كرنش مى‌كرد و خاضع بود. طى آن سال‌ها حضرت على(عليه السلام)مؤمن به خدا و موحّد بود، لكن هنوز رسالت پيغمبر(صلى الله عليه وآله)موضوعيت نداشت كه آن را تصديق كند. تصديق رسالت پيغمبر(صلى الله عليه وآله)از همان زمانى بود كه وحى بر ايشان نازل شد.
بنابراين، اين سخن كه حضرت على(عليه السلام)لحظه‌اى مشرك نبود و «لَمْ يُشْرِكْ بِاللّهِ طَرْفَةَ عَيْن»، سخنى صحيح و حق است. آن حضرت هيچ گاه كفر نورزيد و هميشه مؤمن و موحّد بود، و بى دليل نبود كه در خانه خدا متولد شد.

[پرنیان]

دلالت قرآن بر تفاوت اميرالمؤمنين(عليه السلام) با ديگران

شيعيان به راحتى مى‌پذيرند كه ذوات مقدس ائمه اطهار(عليهم السلام)و هم چنين حضرت زهرا(عليها السلام)
با ديگران تفاوت زيادى دارند. خداى متعال اين وجودهاى پاك، نورانى و ملكوتى را در ميان ما قرار داده است تا از علوم و راهنمايى‌هاى ايشان استفاده كنيم. لكن برخى به دليل ضعف معرفت، گمان مى‌كنند كه آنها نيز انسان‌هايى مانند ما هستند، يا حداكثر يك گام از ما جلوترند! آنان توجه ندارند كه ما هر چه تلاش كنيم به پايين ترين مراتب مقام و عظمت آن بزرگواران نخواهيم رسيد.

به هر حال، ممكن است در مورد ائمه(عليهم السلام بسيارى از مطالبى را كه ما به آنها استناد مى‌كنيم و ترديدى در آنها نداريم، براى برادران اهل تسنن محل تأمل باشد. البته شايد بسيارى از آنها مقصر هم نباشند، چون در شرايطى زندگى كرده‌اند كه غير از اين براى آنها باور كردنى نيست. اما سخن در اين است كه در مقام بحث و استدلال، آيا دلايل روشن و قانع كننده‌اى وجود دارد كه بر اساس آن بتوان حساب حضرت على (عليه السلام)را از ديگران جدا كرد؟ بهترين دليل براى بحث با اهل سنّت، كه بتواند مورد پذيرش آنها قرار بگيرد، در درجه اول آيات قرآن است؛ آيا مى‌توانيم به آيه‌اى از قرآن استناد كنيم كه حضرت على (عليه السلام)شخصيتى متفاوت و ممتاز از ديگران دارد؟

بسيارى از علماى شيعه و نيز علماى اهل سنّت كتاب‌هاى فراوانى در زمينه آياتى كه در شأن اميرالمؤمنين (عليه السلام)نازل شده است تأليف كرده اند. يكى از اين آثار كتاب «شواهد التنزيل» است كه عالم به نام سنى، «حافظ حسكانى نيشابورى حنفى» آن را تأليف كرده است. تمام اين كتاب قطور كه حدود 700 صفحه است، درباره آياتى است كه درشأن اميرالمؤمنين(عليه السلام)و اهل بيت(عليهم السلام)نازل شده و روايات مربوط به هر آيه را ذيل آن آورده است. علماى ديگرى از اهل تسنن نيز چنين كارى را انجام داده‌اند و با تأليف كتاب‌هاى متعددى، آيات و روايات مربوط به اميرالمؤمنين(عليه السلام)و اهل بيت(عليهم السلام)را جمع آورى و پيرامون آنها بحث كرده اند. حتى گاهى اين كار سبب شده كه ديگران در سنّى بودن آنان ترديد روا داشته و بگويند كه آنها احتمالا شيعه بوده اند.

[پرنیان]

به هر حال خود علماى اهل تسنن از ابن عباس نقل كرده‌اند كه 300 آيه در شأن اميرالمؤمنين(عليه السلام)نازل شده است. هم چنين از «مجاهد» كه يكى از بزرگان، علما و مفسران اهل سنّت در قرن اول است، نقل شده است كه 70 آيه در شأن اميرالمؤمنين على(عليه السلام)نازل شده است كه هيچ كس در آن آيات با آن حضرت شريك نيست. در مورد برخى از آن 300 آيه ممكن است گفته شود كه مصداق اكمل و اتمّ آن اميرالمؤمنين(عليه السلام)است، ولى اختصاصى به آن حضرت ندارد؛ اما در مورد اين هفتاد آيه مجاهد مى‌گويد: هفتاد آيه در قرآن نازل شده كه مخصوص شخص اميرالمؤمنين(عليه السلام)
است؛ «لَمْ يُشَارِكْهُ فِيهِ أَحَدٌ».


ما بايد قدر و ارزش بزرگان و گذشتگان خود را بيشتر بدانيم. اين بزرگان زحمات فراوانى را متحمل شدند تا ما افتخار شيعه شدن را يافتيم. ما بايد ارزش زحمات آنها را دانسته و اعتقادات خود را تقويت كنيم و اين امانت را به درستى در اختيار نسل آينده قرار دهيم. يكى از علماى بزرگ شيعه مرحوم «سيد هاشم بحرانى» صاحب «تفسير برهان» است. وى در زمينه فضايل اميرالمؤمنين(عليه السلام)كتابى به نام «غاية المرام فى حجة الخصام» با حجمى در حدود 750 صفحه در قطع رحلى نوشته است. اين كتاب مشتمل بر حدود 450 باب است. ايشان در اين كتاب ابتكارى به خرج داده است كه بنده مانند آن را در جاى ديگر نديده ام. هر يك از ابواب اين كتاب در دو بخش است: بخش اول شامل رواياتى است كه اهل تسنن نقل كرده‌اند و بخش دوم مربوط به رواياتى است كه از علماى شيعه نقل شده است. در بعضى از ابواب تعداد رواياتى كه اهل تسنن نقل كرده‌اند بيش از رواياتى است كه از طريق شيعه نقل شده است. حتى در برخى موارد روايات منقول از اهل تسنن دو برابر رواياتى است كه علماى شيعه نقل كرده اند. مرحوم «سيد هاشم بحرانى» با اين ابتكار به صورت ضمنى مقايسه‌اى بين تعداد روايات منقول از شيعه و سنى در شأن حضرت امير(عليه السلام)انجام داده است ـ خداوند او را مهمان حضرت على(عليه السلام)قرار دهد.

[پرنیان]

در اين قسمت چند نمونه از آياتى را كه در شأن اميرالمؤمنين(عليه السلام)نازل شده است مرور مى‌كنيم.

1. على(عليه السلام) شاهد رسالت پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله)

آيا در قرآن آيه‌اى دال بر اين مطلب وجود دارد كه در ميان امت اسلامى كسى نزول وحى بر پيغمبر(صلى الله عليه وآله)
را درك كرده است؟ آيا تا به حال به چنين آيه‌اى برخورد كرده ايد؟ چند آيه از قرآن درباره كسى است كه بر رسالت پيغمبر
(صلى الله عليه وآله)در كنار گواهى خدا، شهادت مى‌دهد. در يكى از اين آيات به اين مطلب نيز اشاره دارد كه اين شاهد، دنباله رو و تالى تلو پيغمبر(صلى الله عليه وآله) است:


أَ فَمَنْ كانَ عَلى بَيِّنَة مِنْ رَبِّهِ وَ يَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ؛

آيا كسى كه از جانب پروردگارش بر حجتى روشن است و شاهدى از [خويشان[وى پيرو او است [دروغ مى‌بافد]؟


آيه فوق يكى از آياتى است كه در «غاية المرام» مرحوم بحرانى ـ كه ذكر آن گذشت ـ نيز نقل شده و از مواردى است كه تعداد روايات اهل سنّت در ذيل آن بيش از روايات شيعه است. در اين آيه از كسى سخن گفته مى‌شود كه از طرف خدا داراى بيّنه و دليل روشن است؛ خدا براى او راه روشنى قرار داده و او به آن راه مسلط است و به دنبال وى كسى مى‌آيد كه شاهد او و از خود او است؛وَ يَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ، تالى و دنباله رو او است. به عبارت ديگر اشاره دارد به اين كه بعد از پيامبر، ولايت امر به او مى‌رسد. البته فعلا در اين جا نمى‌خواهيم با اين آيه بر امامت استدلال كنيم.

در ذيل اين آيه 23 روايت از طرق اهل سنّت نقل شده، مبنى بر اين كه «شاهد» مورد اشاره در اين آيه اميرالمؤمنين على بن ابى طالب(عليه السلام)
است، و اين در حالى است كه از طريق شيعه 11 روايت به اين مضمون نقل شده است. البته در مورد اين كه چرا تعداد روايات شيعه كمتر است، مى‌توان احتمالاتى از قبيل تقيه نمودن شيعيان و يا از بين رفتن و سوزانده شدن متون اصلى روايى شيعه در عصرهاى پيشين را مطرح كرد.

اما چرا در اين آيه نفرموده است «يتلوه اخوه»يا«يتلوه ابن عمه»و يا «يتلوه رجلٌ منه»
بلكه مى‌فرمايد
«يتلوه شاهدٌ منه»؟چرا مى‌گويد كسى كه از خانواده او است شاهد رسالت است؟!

نبايد تصور كرد كه اين شهادت از قبيل شهادتى است كه من و شما بر زبان جارى مى‌كنيم و مى‌گوييم
«أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللّه(صلى الله عليه وآله)»؛ چرا كه چنين شهادتى اختصاص به يك نفر ندارد تا آيه بفرمايد «يتلوه شاهدٌ»، و آن شاهد هم از خود او و داراى قرابت و ارتباط نزديك با او و «مِنْهُ»باشد. از اين رو شهادت مورد اشاره در اين آيه قطعاً با شهادتى كه من و شما بر زبان جارى مى‌كنيم تفاوت دارد. اين شهادت بايد شهادت كسى باشد كه گفت: من
«ريح النبوة»را استشمام مى‌كردم،1 صداى وحى را مى‌شنيدم و فرشته وحى را مى‌ديدم، و پيغمبر(صلى الله عليه وآله)
در مورد او فرمود: اِنَّكَ تَسْمَعُ ما أَسْمَعُ وَ تَرى ما أَرى.


هم چنين اگر مقصود از شهادت در اين آيه «ايمان» باشد، اين اشكال پيش مى‌آيد كه غير از اميرالمؤمنين(عليه السلام)مؤمنان ديگرى نيز بودند. حتى اگر ابتداى رسالت را هم در نظر بگيريم غير از اميرالمؤمنين(عليه السلام)حضرت خديجه(عليها السلام)
هم بود. از اين رو اگر مقصود ايمان بود، كلمه شاهد را به صورت جمع (شاهدان) مى‌آورد نه به صورت مفرد(شاهد).

بدين روى بايد بگوييم منظور از شهادت در اين آيه شهادتى است كه مبتنى بر «درك عينى» باشد. براى آن كه مشخص شود چه كسى قادر بر اداى چنين شهادتى است، مى‌فرمايد اين شاهد از خود او است:
«شاهِدٌ مِنْهُ». كسانى كه از اقوام، خانواده ها، قبيله و عشيره ديگرى هستند «شاهدٌ منه» بر آنها اطلاق نمى‌شود. هم چنين از اهل بيت پيغمبر(صلى الله عليه وآله)نيز كسى ادعا نكرده است كه اين شاهد من هستم؛ هيچ كس غير از حضرت على بن ابى طالب(عليه السلام)چنين ادعايى نكرده است. در هيچ روايتى نيز نقل نشده كه منظور از اين شاهد كه از اهل بيت پيغمبر(صلى الله عليه وآله)است، كسى غير از حضرت على(عليه السلام)باشد. از اين رو مراد از «شاهد منه»در اين آيه قطعاً اميرالمؤمنين على(عليه السلام)است و اين فضيلت تنها اختصاص به آن حضرت دارد.

[پرنیان]

2. حضرت على(عليه السلام) حامل علم الكتاب

در آيه‌اى ديگر مى‌فرمايد:


قُلْ كَفى بِاللّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَ بَيْنَكُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ؛
بگو:
كافى است خدا و آن كس كه نزد او علم كتاب است، ميان من و شما گواه باشد.


خداى متعال براى دلدارى پيامبر(صلى الله عليه وآله) مى‌فرمايد: از اين كه گروهى تو را تكذيب كرده و رسالت تو را قبول نمى‌كنند، نگران مباش؛ خدا شهادت مى‌دهد كه تو رسول او هستى و يك نفر ديگر نيز بر رسالت تو شاهد است. اين شاهد چه كسى مى‌تواند باشد كه شهادت او در كنار شهادت خدا بر رسالت پيغمبر(صلى الله عليه وآله)موجب آرامش خاطر حضرت رسول(صلى الله عليه وآله)گردد؟ مى‌فرمايد او كسى است كه «عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ». در آيه پيشين فرمود «يتلوه شاهد منه»، آن شاهد از خود پيغمبر(صلى الله عليه وآله)و از اهل بيت او است و در اين آيه براى معرفى كسى كه شاهد بر رسالت است مى‌فرمايد:آن شاهد داراى «علم الكتاب» است.


در تفسير اين آيه و بيان مقصود از «مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ»حديثى از امام صادق(عليه السلام)وارد شده است كه خلاصه آن چنين است:
امام(عليه السلام)به راوى مى‌فرمايد: آن كسى كه تخت بلقيس را در يك چشم بر هم زدن از «سبا» براى سليمان آورد چه علمى داشت؟ راوى در جواب امام(عليه السلام)گفت: اَلَّذى عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الِكتابِ؛كسى كه بهره‌اى (اندك) از علم كتاب داشت. امام(عليه السلام)فرمود: آيا مى‌دانى كسى كه علمى از كتاب داشته باشد با آن كس كه علم تمام كتاب را داشته باشد چه تفاوتى دارد؟ او به كمك علم ناچيزى كه از كتاب داشت، توانست در يك چشم بر هم زدن، تخت بلقيس را از يمن به فلسطين بياورد. سليمان قبل از آن كه چشمش را بر هم زند تخت بلقيس را در آن جا حاضر ديد. اين قدرت در سايه علم ناچيزى بود كه آن شخص از كتاب داشت. امام صادق(عليه السلام)فرمود: علمى كه
«آصف بن برخيا» داشت نسبت به آن علمى كه نزد ما است مانند قطره‌اى است در مقابل دريا. او يك قطره از آن دريا را داشت و چنان قدرتى را پيدا كرد،
وَ عِنْدَنا وَ اللّهِ عِلْمُ الْكِتابِ كُلُّهُ؛
به خدا قسم علم تمام كتاب نزد ما است. كتابى كه يك قطره از علمش آن قدرت را به «آصف بن برخيا» بخشيد، به كسى كه تمام علم آن را داشته باشد چه قدرت و عظمتى مى‌بخشد؟! و طبق اين فرمايش امام صادق(عليه السلام)امامان معصوم(عليهم السلام)و در صدر آنها اميرالمؤمنين على(عليه السلام)كسانى هستند كه علم تمام كتاب نزد ايشان است.

آرى، چون حضرت على(عليه السلام)كسى بود كه «علم همه كتاب» نزد او بود، از اين رو هنگامى كه بر صدق گفتار پيغمبر
(صلى الله عليه وآله)شهادت بدهد، مى‌توان شهادت او را در كنار شهادت خدا آورد: كَفى بِاللّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَ بَيْنَكُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ.در ذيل اين آيه، علماى اهل تسنن نيز چندين حديث آورده‌اند كه منظور از «مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ» على بن ابى طالب(عليه السلام)است.

[پرنیان]

3. مقام حضرت على(عليه السلام) در آيه «مباهله»


يكى از مهم ترين و روشن ترين آياتى كه بيان كننده فضيلت و مقام والاى حضرت على(عليه السلام)مى‌باشد آيه مباهله است. اين آيه آن حضرت را عِدل و هم سنگ پيامبر(صلى الله عليه وآله)قرار مى‌دهد. خلاصه داستان مباهله از اين قرار است:

زمانى كه دعوت پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله)در تمام جزيرة العرب گسترش پيدا كرد، آن حضرت با آياتى كه خطابش به اهل كتاب (يهود و نصارى) بود آنها را به ايمان دعوت كرد؛ آياتى با اين مضمون كه پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله)پيش از اين براى شما معرفى شده است و شما او را به خوبى مى‌شناسيد (يَعْرِفُونَهُ كَما يَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ)و او همان كسى است كه حضرت موسى و حضرت عيسى بشارت ظهور او را داده‌اند ( وَ مُبَشِّراً بِرَسُول يَأْتِي مِنْ بَعْدِي اسْمُهُ أَحْمَدُ). نجران يكى از مناطق جنوب جزيرة العرب و از پايگاه‌هاى اهل كتاب بود و در آن جا علما و دانشمندان مسيحى فراوانى زندگى مى‌كردند. هنگامى كه اين خبر منتشر شد و به نجران رسيد، گروهى از علماى نجران براى بحث و مناظره با پيغمبر(صلى الله عليه وآله)به مدينه آمدند. پيامبر(صلى الله عليه وآله)آنان را به حضور پذيرفت و مناظره آغاز شد: نجرانيان پرسيدند: شما پسر چه كسى هستى؟

پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله)فرمود: من پسر عبدالله هستم.

پس از آن دوباره در مورد پدران چند نفر از پيشينيان سؤال كردند و حضرت پاسخ آنها را دادند. سپس گفتند: عيسى پسر چه كسى بود؟

چون حضرت عيسى(عليه السلام)پدر نداشت، آنها منتظر بودند كه حضرت در جواب اين سؤال هم چون خود آنان بگويد عيسى پسر خدا بود. پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله)تأملى كرد و بلافاصله آيه‌اى به اين مضمون نازل شد كه حضرت عيسى
(عليه السلام)مِثل حضرت آدم(عليه السلام)است:
إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللّهِ كَمَثَلِ آدَمَ. اگر هر انسانى بايد پدر داشته باشد، پس حضرت آدم نيز بايد پدر داشته باشد. اگر حضرت عيسى مادر داشت، حضرت آدم كه هيچ يك از پدر و مادر را نداشت؛ اما خداوند حضرت آدم را بدون اين كه پدر و مادرى در آفرينش او مؤثر باشند خلق كرد:إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللّهِ كَمَثَلِ آدَمَ.

با اين پاسخ علماى نجران در بحث محكوم شدند؛ اما با اين حال حاضر به پذيرش اسلام نشدند و گفتند مباهله مى‌كنيم. مباهله مراسمى بود كه در اديان سابق نيز شناخته شده بود. زمانى كه دو طرف بحث نمى‌توانستند يكديگر را قانع كنند، مقابل هم مى‌ايستادند و به اين صورت نفرين مى‌كردند: «خدايا! هر يك از ما را كه بر باطل هستيم با عذاب خود هلاك كن!»

آنها پيشنهاد مباهله را مطرح كرده و پيغمبر(صلى الله عليه وآله)نيز پذيرفتند و قرار شد چند روز بعد، پس از اين كه دو يا سه روز روزه گرفتند، براى مباهله حاضر شوند. پس از اين كه پيامبر اين پيشنهاد را پذيرفتند اين آيه نازل شد:


فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَ أَبْناءَكُمْ وَ نِساءَنا وَ نِساءَكُمْ وَ أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللّهِ عَلَى الْكاذِبِينَ؛
پس بگو: بياييد پسرانمان و پسرانتان، و زنانمان و زنانتان، و خودهامان و خودهاتان را فراخوانيم؛ سپس مباهله كنيم و لعنت خدا را بر دروغ گويان قرار دهيم.


هنگام مباهله، پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله)همراه با اميرالمؤمنين(عليه السلام)، فاطمه زهرا(عليها السلام)و امام حسن و امام حسين(عليهما السلام)آمدند. با وجود اين كه پيغمبر اكرم
(صلى الله عليه وآله)چندين همسر داشتند ـ و در آيه نيز تعبير «نِساءَنا»آمده است ـ ولى هيچ يك از آنها را با خود نياوردند، و فقط على بن ابى طالب، فاطمه زهرا، امام حسن و امام حسين: را با خود همراه كردند. اسقف نجران هنگامى كه از دور چهره‌هاى نورانى آن بزرگواران را ديد به نصارى گفت:
من چهره كسانى را مى‌بينم كه اگر از خدا بخواهند كوهى را از جا بكند، خداوند دعاى آنها را مستجاب خواهد كرد. با چنين كسانى مباهله نكنيد كه آتشى نازل خواهد شد و همه شما در آن خواهيد سوخت و تا روز قيامت هيچ نصرانى‌اى در عالم باقى نخواهد ماند؛ پس برگرديد و از اين مباهله صرف نظر كنيد!


در نهايت نيز علماى نجران حاضر به مباهله با پيامبر(صلى الله عليه وآله)نشدند و دادن جزيه را پيشنهاد كردند.1

در مورد آيه شريفه مباهله يكى از مباحث اين است كه بر اساس آنچه در آيه آمده، پيامبر(صلى الله عليه وآله)بايد همراه با زنان و فرزندان خود در مباهله شركت مى‌كرد. حضرت رسول(صلى الله عليه وآله)به جز حسن و حسين(عليهما السلام)فرزند ديگرى نداشت، بنابراين همراه آوردن آن دو بزرگوار مطابق آيه بود؛ اما چرا با وجود اين كه در آيه تعبير «نسائنا»
ذكر شده، پيغمبر(صلى الله عليه وآله)هيچ يك از همسرانش را نياورد و به جاى آنها دختر خود را آورد؟ هم چنين در آيه علاوه بر
«ابنائنا» و «نسائنا»، «انفسنا»نيز ذكر شده است، اما چرا پيامبر(صلى الله عليه وآله)علاوه بر خودشان حضرت على(عليه السلام)را نيز با خود آوردند؟ اگر منظور از «انفسنا»شخص پيغمبر(صلى الله عليه وآله)است، آوردن حضرت على(عليه السلام)
چه دليلى داشت؟ اگر مقصود آيه اين است كه خود پيامبر(صلى الله عليه وآله)همراه با همسران و فرزندانش در مباهله شركت كند، چرا آن حضرت نه تنها هيچ يك از همسران خود را نياورد، بلكه حضرت على(عليه السلام)و حضرت فاطمه(عليها السلام)و فرزندان آن دو بزرگوار را براى مباهله آورد؟روايات فراوانى به اين مضمون نقل شده است كه اين بزرگواران كسانى بودند كه دعاى آنها به اجابت مى‌رسيد و اگر آنها دعا مى‌كردند، اهل باطل نابود مى‌شدند و فرد ديگرى صلاحيت اين كار (حضور در اين مباهله) را نداشت. در اين ميان، حضرت على(عليه السلام)مصداق «انفسنا»است؛ يعنى فقط حضرت على(عليه السلام)است كه به منزله جان و نفس پيامبر(صلى الله عليه وآله)است. اين فضيلت كه احدى با اميرالمؤمنين(عليه السلام)
در آن شريك نبوده و نيست، بالاترين مقامى است كه پس از پيامبر(صلى الله عليه وآله) مى‌توان براى كسى تصور كرد.

از يكى از علماى بزرگ اهل تسنن سؤال شد كدام يك از صحابه پيغمبر(صلى الله عليه وآله)افضل از ديگران بودند؟ او در جواب، چند نفر از صحابه و خلفا را نام برد بدون اين كه از حضرت على(عليه السلام)يادى كند. به او گفتند چرا نامى از حضرت على(عليه السلام)نياوردى؟ پاسخ داد: شما از صحابه سؤال كرديد، نه از خود پيغمبر(صلى الله عليه وآله)؛ على(عليه السلام)
«نفس النبى»و جان پيامبر(صلى الله عليه وآله)بود؛ و در ادامه براى شاهد سخن خود آيه مباهله را تلاوت كرد.

كسى كه به منزله جان پيغمبر(صلى الله عليه وآله)است، همان كسى است كه نور او و پيغمبر(صلى الله عليه وآله)يكى است. علماى شيعه و سنّى روايات زيادى را با اين مضمون نقل كرده‌اند كه پيامبر(صلى الله عليه وآله)و على(عليه السلام)از نور واحدند.