دفاع از امر به معروف و نهی از منکر

[ghoran]

بسم الله الرحمن الرحیم

سلام دوستان.با توجه به اینکه در ماه گذشته شاهد بودیم که شخص یا اشخاصی اقدام به عمل زشت،غیر انسانی و وحشیانه ی اسدپاشی به روی دختران در اصفهان گردند،و عده ای بدون داشتن کوچکترین سند و مدرکی این کار غیر انسانی را به افراد مومن و بسیجی نسبت داده اند و گفته اند که هدف امر به معروف و نهی از منکر بوده است،و با این تهمت ناجوانمردانه امر به معروف و نهی از منکر،این فریضه بزرگ الهی را که با عث دوام و امنیت و بقا جامعه است را زیر شدیدترین حملات خود قرار داده اند،تصمیم گرفته ام تا در سلسله نوشتار هایی ابعاد مختلف این فریضه ی بزرگ الهی را بررسی کردم.چون احساس کردم مهم ترین عامل این تهمت ها عدم شناخت دقیق امربه معروف و نهی از منکر است.

امیدوارم شما دوستان عزیز نیز در رابطه حقیر را کمک فرمایید.
با تشکر.

[ghoran]

بسم الله الرحمن الرحیم

علیک سلام دوست عزیز،کوروش کبیر.
اولا از اینکه ما رو قابل دونستید و نظرتونو اعلام فرمودید تشکر می کنم.در پاسخ به فرماشات شما بهتر می بینم چند نکته رو عرض کنم.

نقل قول:یکی از مهمترین شرایطش هم اینه که بدونی اون چیزی که میخوای بهش امر کنی به عنوان یک معروف در جامعه شناخته بشه و اون چیزیه که میخوای نهی کنی پیش اکثر مردم به عنوان بد شناخته شده باشه.

خوب یا بد (معروف یا منکر) بودن کاری رو دین معلوم می کنه،نه مردم یا جامعه.

نقل قول:کسی نگفته اسید پاشی کار بسیج یا بسیجی هاست

شاید فرمایش شما درست باشه.ولی وقتی توی فضای مجازی بچرخیم این تهمت ها زیاد زده شده.

نقل قول:بدحجاب

البته در بین قربانیان این حادثه ی وحشیانه و غیر انسانی دختری با حجاب هم بوده،که نشون می ده هدف امر به معروف و یا مقابله با بد حجابی نبوده.

نقل قول:بعضی گروههای تندرو به اصطلاح مذهبی وجود دارن

وجود عناصر تندرو و مقدس نما و خر مذهبی در طول تاریخ باعث ضربه زدن به اسلام شده و اسلام از وجود این افراد شاید بیشتر از دشمنان ضربه خورده.اما اونچه که مهم و قابل توجه هستش اینه که نباید رفتار بعضی از افراد رو به نام دین بنویسیم و با بازیچه قرار دادن این گونه رفتارها دین و احکام دینی رو مورد هجمه قرار بدیم.

همون طوری که عرض شد.امر به معروف و نهی از منکر مراتبی داره که آخرین مرحلش اقدام عملی هستش.البته

نقل قول:وارد عمل شدن نه تنها به زور گفتن نيست، كتك زدن و مجروح كردن نيست، البته مواردي هم هست كه جاي تنبيه عملي است كه آن هم از شئون حكومت اسلامي است و شهروندان جامعه اسلامي از پيش خود حق اعمال اين تنبيهات را ندارند. امر به معروف عملي اين است كه نبايد تنها به گفتن قناعت كند و فكر كنيم همه چيز را گفتن درست مي شود. گفتن، شرط لازم است ولي كافي نيست. بايد عمل كرد و آنچه مربوط به شهروندان است برخورد عملي غيرمستقيم است.

این یعنی هیچ وقت دین اجازه نمیده که با اسم امر و نهی این رفتار وحشیانه انجام بشه.

بازهم از اینکه مارو قابل دونستی و نظرتو اعلام کردی صمیمانه تشکر می کنم.و بیشنهاد می کنم این سلسله بحث هارو دنبال کنی.چون در آینده شرایط امر به معروف و نهی از منکرو بیان خواهیم کرد.

[ghoran]

بسم الله الرحمن الرحیم

شیوه های امر به معروف و نهی از منكر

هدف عمده و اساسي در امر به معروف و نهي از منكر محقق شدن معروف و از بین رفتن منكر است. براي رسیدن به اين هدف به نظر مي رسد كه بايد به دنبال بهترين و مؤثرترين راهكارها و شيوه هاي عملي بوده باشيم كه در اين راستا موارد زير پيشنهاد مي گردد:

تبلیغ عملي

{ یَأَیهَُّا الَّذِینَ ءَامَنُواْ لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ•كَبرَُ مَقْتًا عِندَ اللَّهِ أَن تَقُولُواْ مَا لَا تَفْعَلُونَ } صف/2و3
اولين و مؤثرترين شيوه در امر به معروف و نهي از منكر تبليغ عملي است. يكي از مهمترين عوامل موفقيت پيامبر اكرم (صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم) و ائمه (علیهم السلام) در ترويج و گسترش مكتب، توجه به اين شيوه بوده است. پيامبر اكرم (صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم) در اغلب كارها از قبيل كندن خندق، ساختن مسجد و برنامه هاي فرهنگي و اجتماعي و .... قبل از اينكه ديگران را تشويق به اين كار كند خود پيشقدم مي شد، همچنانكه امامان معصوم (علیهم اسلام) به اين طريق عمل مي كردند.

احترام به شخصيت افراد

دومين اصلي كه در تأثير امر به معروف و نهي از منكر در خور توجه است، احترام به شخصيت افراد مي باشد. مرتكبان منكر تا وقتي كهآشکارا گناه نکرده اند، محترمند و نبايد به هتك حرمت آنها پرداخت.

ارشاد تدريجي

معمولا ما انتظار داريم كساني كه در گرداب منكرات غوطه ور شده اند يك دفعه آنها را از گرداب در آوريم و يك مسلمان ايده آل بسازيم؛ در حالي‌كه تربيت امري تدريجي است و فضايل و رذايل هيچ‌كدام يك مرتبه در جان انسان‌ها به وجود نمي آيند.

نرمخويي و محبت

از شيوه هاي مهم و مؤثر در امر به معروف و نهي از منكر، نرمخويي و محبت است؛ خصلتي كه موفقيت پيامبر (صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم) بنا به تصريح قرآن كريم مرهون آن بوده است.
{ فَبِمَا رَحْمَةٍ مِّنَ اللّهِ لِنتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لاَنفَضُّواْ مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ } آل عمران/159

تشويق به ارزش‌ها

يكي از امتيازات مكاتب الهي تشويق به خوبي‌ها و ارزش‌هاست. پيامبر مكرم اسلام (صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم) از عامل تشويق در جهت پيشبرد اهداف استفاده‌هاي زيادي مي‌كرد.
ايجاد فضاي امر و نهي
شكي در اين مسئله نيست كه محيط هر چند نقش زيربنايي ندارد ولي در پرورش فضايل و رذايل نقش اساسي دارد. رسالت انبيا نيز مبتني بر اين اصل بود كه محيط را به گونه‌اي آماده سازند تا خود مردم عدالت را بر پادارند:{ ليقوم الناس بالقسط } حدید/25بنابراين پيامبر اكرم (صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم) مي فرمايد: "كلكم راع و كلكم مسئول عن رعيته".

برخورد عملي با مرتكبان منكر
به طور كلي اگر در كنار شيوه هاي گذشته اين شيوه را مد نظر نداشته باشيم بدون شك امر به معروف و نهي از منكر بي نتيجه خواهد ماند.

[پارمیس]

سلام آقای قرآن

اول اینکه باید بگم من اون نوشته ای که در مورد لزوم امر به معروف و نهی از منکر معروف بودن(پسندیده بودن) اون پدیده هست رو از وبلاگ یه حزب اللهی خونده بودم و اینو از خودم نگفتم .درسته که ملاک شما مردم نیست و دینه ولی باور کنید این یکی از شرایط امر به معروفه که خود کارشناسان مذهبی هم بارها خوندم که همینو گفتن.

خب باید دید چرا این تهمت ها (به بسیج)به قول شما زیاد شده و بی اعتمادی به وجود اومده.!؟نمیشه گفت همش تقصیر ماهواره و اخبار بیگانگان و......هست .خب شاید مردم هم بعضی وقتا یه چیزایی ببینن یا بشنون که حقیقت داشته باشه برای همین بی اعتمادی بوجود میاد.

ولی با اون قسمت از حرفتون خیلی موافقم که نوشتین:
(وجود عناصر تندرو و مقدس نما و خر مذهبی در طول تاریخ باعث ضربه زدن به اسلام شده و اسلام از وجود این افراد شاید بیشتر از دشمنان ضربه خورده.اما اونچه که مهم و قابل توجه هستش اینه که نباید رفتار بعضی از افراد رو به نام دین بنویسیم و با بازیچه قرار دادن این گونه رفتارها دین و احکام دینی رو مورد هجمه قرار بدیم.)

البته باید این رو هم همه بدونن که امر به معروف و نهی از منکر فقط مختص حجاب نیست و اتفاقا مسائل مهمتر از حجاب رو هم شامل میشه ولی متاسفانه دیدم که به برخی به عمد با تبلیغات فقط میخوان مختص حجاب نشون بدن امر به معروف رو تا ایرادی به خودشون گرفته نشه.

[ghoran]

بسم الله الرحمن الرحیم

شرايط امر به معروف و نهى از منكر

در ميان فقيهان و عالمان دين، معروف است كه امر به معروف و نهى از منكر مشروط به چند شرط است و بدون آنها، اين فريضه واجب نيست. از آن‏جا كه اين فريضه، ناظر به مصالح عمومى جامعه است، اهميت اين شرايط آشكارتر مى‏گردد. اين شرايط برگرفته از دستورات و تعليمات معصومين‏عليهم السلام و پاره‏اى اجتهادات و تفسيرات بوده است.

1. شناختن معروف و منكر

كسى كه خود شناختى از معروف و منكر ندارد، چگونه مى‏تواند ديگرى را به آن يك هدايت كند و از اين‏يك باز دارد؟ بيش‏تر مشكلات نيز ناشى از عدم شناخت است و بسا بر اثر ناآشنايى با مصاديق اين‏دو، كسانى امر به معروف و نهى از منكر كرده‏اند و خود را برحق پنداشته‏اند. از اين‏رو بيش‏تر فقيهان تصريح مى‏كنند كه آمر به معروف بايد خود معروف را بشناسد.

امام على ‏عليه السلام، از زبان رسول‏ خداصلى الله عليه وآله وسلم نقل مى ‏كند كه ايشان فرمود: تنها كسى امر به معروف و نهى از منكر مى‏كند كه اين سه صفت در او باشد: ...بدان‏چه امر مى‏كند دانا باشد و از آن‏چه نهى مى‏كند آگاه باشد. مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، ج‏12، ص‏ .186

شناختن معروف و منكر از ضروريات اجراى اين فريضه است. اما مشكل اصلى آن است كه گاهی شناخت نادرستى از اين‏دو مفهوم داريم و گاه منكر را معروف و معروف را منكر مى‏ پنداريم.

البته ذکر این نکته هم بسیار مهم است که،آمر به معروف لازم نیست تمام معروف ها را بشناسد تا امر کند.یا تمام منکرات را بشناسد تا نهی کند،همین که یکی از معروف ها و منکرات را شناخت،نسبت به همان وظیفه دارد.

[ghoran]

بسم الله الرحمن الرحیم

2. احتمال تأثير

در عبادات فردى، مسلمان موظف به انجام تكاليف خود است و احتمال قبول يا عدم قبول، باعث رفع تكليف نيست. مثلا، مسلمان بايد نمازهاى واجب را به جاى آورد و نمى‏تواند به ادعاى اين كه نمازش ممكن است پذيرفته نشود و مؤثر نباشد، آن را ترك كند. اما در امر به معروف و نهى از منكر كه مربوط به مصالح عمومى است، شرط تأثير در فريضه اهمیت دارد. هدف از امر به معروف و نهى از منكر، پرگويى و عقده‏گشايى نيست، در اين‏جا سخن از اداى يك تكليف اجتماعى و كوشش براى حصول نتيجه است. آمر به معروف كسى است كه مى‏كوشد، معروف‏ها را در جامعه محقق كند و منكرها را از ميان بردارد. از اين رو بايد اجراى فريضه‏اش مؤثر باشد، نه بیهوده. پس بى‏شك يكى از شرايط امر به معروف و نهى از منكر، توجه به همين «تأثير» است.

اگر امر به معروف و نهی از منکر ما تأثير نداشت، آيا دیگر لازم نیست انجام دهیم؟

گروهى از فقها معتقدند در صورتى كه آمر به معروف احتمال قوى بدهد كه امر به معروف و نهى از منكرش تأثيرى ندارد، ديگر بر او واجب نيست كه امر به معروف و نهى از منكر كند . براى نمونه محقق حلى درباره اين شرط مى‏گويد كه هرگاه آمر به معروف احتمال غالب بدهد يا علم پيدا كند كه امر به معروفش مؤثر نيست، ديگر بر او واجب نيست كه امر به معروف كند. ر.ك: شرائع الاسلام فى مسائل الحلال والحرام، ج‏1، ص‏ .390

اما فقيهانى مانند امام خمينى، در اين باب نظر ديگرى دارند و مى‏گويند: «با ظن قوى به عدم تأثير، وجوب آن ساقط نمى‏شود» و هر نوع احتمال عقلايى در باب تأثير را براى وجوب امر به معروف كافى مى‏دانند. تحريرالوسيله، ج‏1، ص‏467، مسئله .1

اگر آمر به معروف يقين داشته باشد كه امر به معروف او تأثير ندارد، تكليف چيست؟ آيا اين فريضه ساقط مى‏شود، يا آن‏كه بايد شرط تأثير را پديد آورد؟

پاسخ بعضی از فقيهان به اين سؤال مثبت است. براى مثال ر.ك: الروضة البهيه فى شرح اللمعة الدمشقيه، ج‏2، ص‏415؛ شرائع الاسلام فى مسائل الحلال والحرام، ج‏1، ص‏ .390
در مقابل اين تفكر، بعضی از فقهاى معاصر نگاه اجتماعى‏ ترى به اين مسئله داشته و گفته‏ اند كه در صورت عدم تأثير: «بر ما لازم است مقدمات تأثير امر و نهى را فراهم كنيم.» كتاب الامر بالمعروف والنهى عن المنكر، ص‏ .72
بنابراين اگر ما اگر در جايى ديديم كه اين امر و نهى ما تأثير نمى‏كند و خاصيت خود را از دست داده است، بايد در خود تجديدنظر كنيم و شيوه خود را تغییر دهیم.پس،در صورت عدم تأثير امر به معروف و نهى از منكر، اين فريضه ساقط نمى‏شود. بلكه بايد كوشيد تا موانع تأثير برطرف و زمينه‏هاى تأثير از طريق شناخت قانونمندى‏هاى جامعه فراهم شود.

منظور از تأثير امر به معروف و نهی از منکر چيست؟

بی شک آشكارترين مصداق تأثير، آن است كه مخاطب امر و نهى ، آن را بپذيرد و به آن عمل کند. اما تأثير در همين حد متوقف نمى‏شود: شاید ما كسى را امر به معروف كنيم و از منكر بازداريم، اما آن شخص به گفته ما ترتيب‏اثرى نمى‏دهد و همچنان روش خود را دنبال مى‏كند. باز در اين صورت نمى ‏توان نتيجه گرفت كه گفته ما بى‏تأثير بوده است، شايد پس از ما ديگرى و ديگران باز او را امر و نهى كنند و بدين‏ترتيب برآيند اين چند امر و نهى، موجب به صلاح آمدن آن شخص شود. شايد هم سخن آمر در آن شخص مطلقا تأثير نكند، اما حداقل ديگرى از اين امر و نهى بهره‏مند شود. اگر هم هيچ كس اثرى و ثمرى از اين امر و نهى نبرد، باز همين كه آمر با امر و نهى خود نشان مى‏دهد كه زنده است و مرده متحركى نيست و جامعه درمى‏يابد كه هنوز كسانى هستند كه در برابر منكرات حساسيت نشان مى‏دهند، خود بيش‏ترين تأثير را دارد.

درك درست تأثير امر و نهى، نيازمند شناختن قوانين جامعه و مكانيزم نفوذ كلام است. همه ما وظیفه داریم امر به معروف و نهى از منكر کنیم. اگر هم امر و نهى ما بى‏تأثير بود، نبايد آن را ترك كنیم، بلكه بايد بكوشیم تا با اخلاص عمل، امر و نهى خود را مؤثر سازیم و بدين‏ترتيب اساس دین را زنده نگه داریم .

دامنه تأثير نيز چندان گسترده و عميق است كه نمى‏توان آن را در چارچوب محدودى گنجاند و اگر سخنى در جايى اثر فورى نداشت، از مؤثر نبودن آن به‏طور مطلق سخن گفت. گاه خود امر به معروف و نهى از منكر، مؤثر است و نشان حضور دين در جامعه. بخاطر همین در مورد تأثير بايد ديد اين امر و نهى در چه حدى و متوجه چه كسانى است.

[ghoran]

بسم الله الرحمن الرحیم

3. اصرار بر ادامه منكر و ترك معروف
هدف از امر به معروف و نهى از منكر، ازبین بردن منكر و زنده کردن معروف در جامعه است. اين كار نيازمند حضور فعال مسلمانان در جامعه و وجود سازمان‏هاى مسئول براى پيشبرد اين هدف است . با اين همه شاید شخص يا سازمانى كه گاه مرتكب منكرى شوند و يا معروفى را واگذارند و آن‏گاه خود متوجه خطاى خويش شده، آن را جبران كنند. در اين صورت،جايى براى امر به معروف و نهى از منكر نمى‏ماند.
براى مثال شخصى كه بر اثر غفلت يا وسوسه شيطان، واجبى چون نماز را وامى‏گذارد و منكرى چون شرب خمر را مرتكب مى‏شود، اما وقتی که متوجه نادرستى رفتار خود شده، توبه مى‏كند و نماز گذشته را به‏جاى مى‏آورد، عملا خودش را امر به معروف و نهى از منكر كرده است و ديگر نيازى به امر و نهى ديگرى ندارد. بنابراين هر كس در اين شرايط دست به امر به معروف و نهى از منكر بزند، فلسفه اين فريضه را فراموش كرد است. چنين كارى ديگر امر به معروف و نهى از منكر ناميده نمى‏شود، بلكه عيب‏جويى، سركوفت زدن و نمك بر زخم ديگران پاشيدن است كه خود از مصاديق بارز منكر به‏شمار مى‏رود؛ چون تحقير مسلمان، از منكرات مسلم است.
از اين‏ رو فقيهان گفته‏اند نهى از منكر در جايى است كه بدانيم شخص مرتكب منكر، بر شيوه نادرست خود اصرار دارد؛ ولى اگر اين اطمينان حاصل نشد، ديگر امر و نهى او معنا ندارد؛ بلكه به گفته بسيارى از فقيهان حرام است.

4. موجب مفسده نبودن اجراى اين فريضه

يكى ديگر از شرايط مسلم امر به معروف و نهى از منكر، آن است كه اجراى آن گناهی در پى نداشته باشد. بدين‏معنا كه هدف امر و نهى دعوت به خير و صلاح و بازداشتن از شر و فساد است؛ اما اگر اجراى آن نتيجه معكوسى به‏بار آورد، ترك آن درست‏تر است.

اما مسئله اصلى آن است كه غالبا فقيهان، مفسده را به ضرر و آن هم ضرر شخصى تفسير و تبديل كرده و گفته‏اند كه هرگاه اجراى اين فريضه براى آمر و ناهى ضررى داشته باشد، نباید آن را انجام داد.پذیرش این شرط به صورت مطلق، معادل ترك اين فريضه است.
بنابراین باید توجه داشت که،اساسا هيچ نهى و امرى بدون اندك ضررى ممكن نيست و به مقدارى كه امر و نهى اهميت پيدا مى‏ كند، زيان‏هايى متوجه آمر و ناهى است. قرآن كريم از زبان لقمان گزارش مى‏كند كه به فرزندش فرمود:
{ يَا بُنَيَّ أَقِمِ الصَّلَاةَ وَأْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَانْهَ عَنِ الْمُنكَرِ وَاصْبِرْ عَلَى مَا أَصَابَكَ إِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ } لقمان/17
اين آيه به‏ روشنى نشان مى‏ دهد كه امر به معروف و نهى از منكر، زيان‏هايى را متوجه آمر و ناهى مى‏ كند، اما اين مسئله باعث تعطيل آن نمى‏ شود؛ بلكه بايد اين سختى‏ ها و تلخى‏ ها را تحمل کرد.
درباره اين شرط سخن فراوان است. اما يك نكته مسلم است و آن اين كه اجراى اين فريضه هر قدر هم ضررهايى براى آمر و ناهى داشته باشد، ترك آن زيان‏هاى بيش‏ترى دارد؛ از جمله حاكميت اشرار و مستجاب نشدن دعاها، و هيچ زيانى از اين بالاتر نيست كه حاكميت اسلام ضعیف شود.
اگر هم اين فريضه را براساس سود و زيانش بسنجيم، هيچ زيانى بدتر از خشم خداوند متعال و از ميان رفتن نيكان به جرم گناه بدكاران نيست.

5. پايبندى آمر و ناهى به گفته‏ هاى خود
به گفته بعضی از فقيهان يكى‏ ديگر از شرايط امر به معروف و نهى از منكر آن است كه آمر به معروف و ناهى از منكر، خود به گفته‏ هايش پايبند باشد و گفتارش از كردارش فراتر نرود.
اما این به این معنی نیست كه امر به معروف و نهى از منكر بر كسى كه پايبند گفته‏ هايش نيست، واجب نمى‏ باشد. بدين‏ ترتيب اين شرط، شرط تأثير است، نه شرط واجب شدن آن.با توجه به همين نكته است كه عمده فقيهان، اين شرط را جزو شرايط اصلی ندانسته ‏اند.
امام علی ‏عليه السلام كسانى را كه امر به معروف و نهى از منكر مى‏ كنند، اما خود به گفته‏ هايشان عمل نمى‏ كنند، لعنت مى‏ كنند و مى‏ فرمايند: «خداوند آمران به معروف را كه خود آن را وامى‏ گذارند و ناهيان از منكر را كه خود بدان عمل مى‏ كنند، لعنت كند. نهج‏البلاغه،خطبه .129

آداب امر به معروف و نهی از منكر
در هر كاری آدابی نهفته است و این آداب در امر به معروف و نهی از منكر به شرح ذیل است:

۱- تجسس نكنید از دخالت در زندگی خصوصی مردم بپرهیزد كه این كار خود امری حرام است.
۲- صبور باشد زیرا ریشه كنی منكر به سرعت ممكن نیست.امر به معروف و نهی از منكر، ص۱۷۳-۱۹۴
۳- قطع رحم نكند باید دانست كه دستورات اسلام مكمل یكدیگرند و اجرای هیچ یك نباید مانع اجرای دیگر فرایض شود.
۴- پرده دری نكند.
۵- خود را فراموش نكند.

[ghoran]

بسم الله الرحمن الرحیم

آداب امر به معروف و نهى از منكر

از ميان فرايض اسلامى، تنها فريضه‏اى كه مشروط به تأثير است، همين امر به معروف و نهى از منكر است. از ما خواسته‏ اند تا بى‏ توجه به تأثير، نماز بخوانيم يا روزه بگيريم. اما در مورد امر به معروف، مؤثر واقع شدن آن، يكى از شرايط وجوبش به ‏شمارمی آید. همه شرايط و مراتب و آدابى كه براى اجراى اين فريضه در نظر گرفته‏اند، چيزى نيست جز كوشش براى مؤثرتر شدن آن.
مقصود از آداب، آن چيزهايى است كه رعايت آنها در گرفتن نتيجه مؤثر است. برخى از اين آداب، اختصاص به امر به معروف ندارد و شامل بيش‏تر عرصه‏هاى زندگى نيز مى‏شود و پاره‏اى از آنها در پاره‏اى از كتاب‏ها تحت عنوان شرايط امر به معروف و نهى از منكر ذكر شده و يا از مشتقات آنها به‏ شمار آمده است.

1. پرهيز از تجسس

امر به معروف و نهى از منكر، ناظر به حقوق اجتماعى مسلمانان است و تنها در اين حوزه كاربرد دارد. از اين‏رو كشاندن آن به حريم خصوصى مردم جز مشكل‏سازى نتيجه‏اى ندارد. اساسا تا ترك معروف يا ارتكاب منكرى آشكار نباشد، كسى را حق پى‏جويى و تجسس براى احراز آن نيست. اگر كسى در نهان گناهى مرتكب مى‏شود و يا واجبى را فرومى‏گذارد، تنها به خودش زيان مى‏ زند، نه ديگرى.

اين مسئله، از مسلمات اسلام است كه هر كس حريم خصوصى خود را دارد و كسى را حق تجسس در آن نيست. اساسا اگر گناهى در نهان صورت گيرد و يا واجبى ترك شود، تنها عامل و تارك زيان مى‏بيند و از رحمت خدا محروم مى‏گردد، و ديگران از اين كار زيانى نمى‏بينند. فلسفه امر و نهى نيز در درجه اول حفظ سلامت جامعه است.

امام‏ علی عليه السلام از رسول‏ خداصلى الله عليه وآله وسلم نقل مى‏ كند كه ايشان فرمود : «هرگاه بنده‏ اى در نهان گناهى را مرتكب شود، جز او زيانى نمى‏ بيند و هرگاه آشكارا آن را مرتكب شود و بر او خرده نگيرند، عموم مردم از آن زيان مى‏ بينند. ثواب الاعمال و عقاب‏الاعمال، ص‏ .596

فقها در اين زمينه چندان دقت‏نظر و احتياط به خرج مى‏دهند كه نه تنها گناه نهانى را مشمول امر به معروف و نهى از منكر نمى‏ دانند، بلكه معتقدند اگر ترك واجب يا ارتكاب منكر نيز آشكار باشد، اما از سر جهل به موضوع صورت گرفته باشد، باز امر به معروف و نهى از منكر واجب نيست.

امر به معروف و نهى از منكر هيچ نسبتى با تجسس و فضولى در كار ديگران ندارد و اگر هم بتوان نسبتى برقرار كرد، نسبت تضاد است.

در اين‏جا تنها يك استثنا وجود دارد و آن‏هم بازرسى، بررسى و مراقبت از كردار و اعمال سازمان‏ها و مؤسسات است. از آن‏جا كه فلسفه وجودى سازمان‏هاى دولتى و مؤسسات عمومى، تأمين مصالح عامه است، بايد ديد كه آيا در اين مسير گام برمى‏دارند و آيا براى تحقق اين هدف مى‏كوشند يا خير. اساسا نظارت بر سازمان‏ها غير از تجسس است؛ زيرا تجسس به معناى كنجكاوى در امور شخصى افراد و دخالت در حريم خصوصى آنان است؛ حال آن‏كه در سازمان‏ها و مؤسسات، چيزى به نام حريم خصوصى وجود ندارد. اين نهادها با امكانات و بودجه مردم و براى خدمت به آنها پديد آمده‏اند و همواره بايد در اين مسير نيز حركت كنند. اين اصل در مورد مديران و گرداندگان مؤسسات عمومى نيز صادق است. چرا كه آنان با در اختيار گرفتن بودجه و امكانات مردمى، متعهد شده‏اند در جهت تأمين مصالح جامعه حركت كنند. بنا بر اين بايد احراز شود كه تا چه حد به تعهد خويش پايبندند. البته اين مسئله باز به معناى دخالت در امور شخصى مديران و تجاوز به حريم خصوصى آنان نيست، بلكه مقصود آن است كه همواره بايد حوزه مديريتى و اختيارات چنين كسانى زيرنظر باشد و كنترل گردد.

[ghoran]

بسم الله الرحمن الرحیم

2. پرهيز از پرده‏ درى

انسان، طبيعتا به خطاكارى گرايش دارد، وگرنه ديگر نيازى به امر و نهى نبود. بدين‏ترتيب، حتى در آرمانى‏ترين جوامع و با بودن بهترين الگوها، نمى‏توان تضمين كرد كه هيچ خطايى رخ ندهد. از اين‏رو، گفته‏اند: «انسان جايزالخطا ـ و حتى گاه واجب‏الخطا ـ است.» توجه به اين حقيقت، هشدارى است در باب شناخت بيش‏تر ماهيت انسان و به‏كار گرفتن درست اصل امر به معروف و نهى از منكر.

از این گذشته، نه تنها ارتكاب فحشا و اعمال ناپسند، از نظر دينى منكر است، گزارش و نقل و نشر آن نيز نوعى منكر به‏شمار مى‏رود. از اين‏رو اگر كسى مرتكب گناهى شد، موظف است آن را پنهان نگه دارد و از تجاهر به آن خوددارى كند. رسول‏خداصلى الله عليه وآله وسلم پس از آن‏كه مسلمانى را كه زنا كرده و آن‏گاه خود به آن اعتراف كرده بود، حد زد، فرمود : هر كس بدين ناپاكى‏ ها آلوده شد، سزاوار است كه خود را با پوشش خداوند متعال، درپوشد و اظهار مكند. قاضى فراء، الاحكام السلطانيه، ص‏ .295

امام على‏ عليه السلام نيز پس از آن‏كه مسلمانى به گناه مستوجب حدى اعتراف كرد، خشمگين شد و فرمود: «چه‏ قدر زشت است كه يكى از شما مرتكب اين‏گونه فحشاها مى‏ شود و سپس در برابر همگان خود را رسوا مى‏كند! چرا در خانه‏اش توبه نكرد؟ به خدا سوگند، توبه‏اش ميان خود و خدا برتر از اجراى حد بر او به‏ وسيله من است.» فروع كافى، ج‏7، ص‏ .188

بنابراين نه تنها مرتكب گناه حق ابراز آن را ندارد، بلكه ديگران نيز حق ندارند كه گناه پنهان كسى را آشكار و عيان سازند و آن را منتشر كنند. قرآن كريم نيز، در اين باب تهديد سنگينى كرده است.{ إِنَّ الَّذِينَ يُحِبُّونَ أَن تَشِيعَ الْفَاحِشَةُ فِي الَّذِينَ آمَنُوا لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ } نور/19[sup] [/sup]

رعايت ظواهر و پايبندى به اصول اخلاق اجتماعى، مسئله‏اى است و اخلاقى زيستن در نهان و داشتن خشيت الهى، مسئله ديگرى است. امر به معروف و نهى از منكر در پى تأمين مسئله نخست است. بر اين اساس، هرگونه پرده‏درى و افشاگرى درباره گناهان نهان، خود نوعى منكر است و مستوجب مجازات.

امام علی علیه السلام در اين باب چنين توصيه مى‏كند: اى بنده خدا در گفتن عيب كسى كه گناهى كرده است، شتاب مكن! چه، اميد مى‏رود كه آن گناه را بر او ببخشند و بر گناه خرد خويش ايمن مباش! چه، بود كه تو را بر آن عذاب كنند. پس اگر از شما كسى عيب ديگرى را دانست، بر زبان نراند، به خاطر عيبى كه در خود مى‏داند. و شكر بر كنار ماندن از گناه او را بازدارد از آن‏كه ديگرى را كه به گناه گرفتار است، بيازارد. نهج‏البلاغه، خطبه 140 (ترجمه شهيدى)

[ghoran]

بسم الله الرحمن الرحیم

3. پرهيز از دشنام

امر به معروف و نهى از منكر، فريضه و واجب است. اما براى اجراى آن نبايد پا از حدود شرع بيرون گذاشت. اين واجب از آنهايى است كه نمى‏ توان براى اجراى آن واجب‏ هاى ديگر را فروگذاشت و به محرماتى ديگر مرتكب شد. يكى از محرمات رايج در اجراى اين فريضه، بدزبانى و دشنام‏ گويى است، كه آمر و ناهى مى‏ پندارد چون حق با او است، مى‏ تواند از هر زبانى و واژگانى استفاده كند. منطق قرآن و دستور خداوند متعال به موسى و هارون‏ عليهم ا السلام بايد در اين زمينه راهنماى هر مسلمانى باشد.{ فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَّيِّنًا لَّعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشَى } طه/44

قرآن كريم حتى دشنام دادن به مشركان را درست نمى‏ شمارد { وَلاَ تَسُبُّواْ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِن دُونِ اللّهِ } انعم/108 و مؤمنان را كسانى مى‏ داند كه از هرگونه لغوى دورى مى‏ گزينند،{ وَالَّذِينَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ } مؤمنون/3 و حتى به جاهلان پاسخى در خور و مسالمت‏ آميز مى‏ دهند.{ وَعِبَادُ الرَّحْمَنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا } فرفان/63

هدف از امر و نهى، نفوذ در دل‏ها و برانگيختن مردمان در جهت پديد آوردن معروف و از ميان برداشتن منكر است؛ حال آن‏كه دشنام‏ گويى مانع از نفوذ و سد راه همدلى است. اگر هم كم‏ترين امكان تأثيرى در ميان باشد، دشنام دادن و بدگويى، آن‏را از ميان مى‏ برد.

امام على‏ عليه السلام در جنگ صفين ديد كه يارانش به لشكريان معاويه دشنام مى‏ دهند، آنان را از اين كار برحذر داشت و فرمود: من خوش ندارم شما دشنام گو باشيد؛ ليك اگر كرده‏ هاى آنان را بازگوييد و حالشان را فراياد آريد، به صواب نزديك‏تر بود و در عذرخواهى رساتر. نهج‏البلاغه، خطبه 206 (ترجمه شهيدى)

[ghoran]

بسم الله الرحمن الرحیم

4. رفاقت

عصاره آداب امر به معروف و نهى از منكر در فرمایشات معصومین، تحت عنوان رفق آمده است. مقصود از رفق، ملايمت، نرمى، مدارا و رفاقت با تارك معروف و مرتكب منكر است. نه اين‏كه با او دوستى و رفاقت به معناى امروزين داشته باشيم، بلكه در برخوردهايمان راه نرمى و مدارا را پيش بگيريم و دوستانه و مشفقانه بكوشيم خطاكار را از راه كج بازآوريم.

هنگامى امر و نهى ما مؤثر مى‏ افتد كه راه همدلى را برگزينيم و تارك معروف را همچون بيمارى بدانيم كه نيازمند كمك ما است. خداوند متعال به پيامبرش‏صلى الله عليه وآله وسلم مى‏ آموزد تا از منكر بيزار باشد، بى‏ آن‏كه از عاملان آن بيزارى جويد و به او مى ‏فرمايد:{ فَإِنْ عَصَوْكَ فَقُلْ إِنِّي بَرِيءٌ مِّمَّا تَعْمَلُونَ } شعراء/216 در نتيجه حضرت رسول از كردار نادرست آنان بيزارى مى‏ جويد، نه از خود آنان.

همچنان كه طبيب از بيمار متنفر نيست و بر آن است تا او را درمان كند و از چنگال بيمارى برهاند . كسانى كه در صدر اسلام مى‏ زيستند و از نزديك با تعاليم وحيانى و نبوى آشنا بودند، اين نكته را نيك دريافته بودند. لذا اگر كسى از آنان مرتكب گناهى مى‏ شد و براى حد خوردن خود را معرفى مى‏ كرد، به رسول‏خداصلى الله عليه وآله وسلم يا امام على‏ عليه السلام عرض مى‏ كرد: طهرنى؛ «پاكم ساز». آنان به نيكى مى‏ دانستند كه هدف از حد زدن، نه كيفر دادن گناهكار، كه پاك ساختن او از گناه است.

آن‏كه در پى امر و نهى است، نيز بايد چنين نگاهى به امر و نهى خود داشته باشد. امام على‏ عليه السلام از رسول‏خداصلى الله عليه وآله وسلم نقل مى‏ كند كه فرمود نبايد امر به معروف و نهى از منكر كند، جز آن كه اين سه صفت در او باشد: «در آنچه بدان امر مى‏ كند، رفيق و در آنچه از آن نهى مى‏ كند رفيق باشد... ». مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، ج‏12، ص‏ .186

تعبير كليدى رفق در گفتار معصومان فراوان وارد شده است. براى مثال امام صادق، پس از نقل ماجرايى عبرت‏ آموز مى‏ فرمايد: «امامت ما با رفق و دوستى و معاشرت خوب و پرهيزگارى است.[sup] [/sup]» تفصيل وسائل الشيعه الى تحصيل مسائل الشريعه، ج‏16، ص‏ .165

خطبه 140 نهج‏ البلاغه بر اين اصل پا مى‏ فشارد كه آنان كه خود را پاك مى‏ دانند، چندان غره نشوند و به سپاس اين نعمت به بدكاران با چشم رحمت و شفقت بنگرند . همچنين امام از مالك اشتر مى‏ خواهد تا مهربانانه با بدكاران برخورد كند و آنچه را كه شايسته پوشاندن است، بپوشاند.

سخن كوتاه، اساس امر به معروف و نهى از منكر، نفوذ و تأثير است و اين يك بدون رفق و مدارا و نرمى حاصل نمى‏ شود.