بررسي گفته هاي راجر در مورد نظريه تكامل چالرز داروين در فيلم مستند ظهور

[nooromahdi]

نظريه تكامل آثار مخرّب اخلاقى ـ اجتماعى فراوانى دارد كه ظهور مكاتب مادى، سكولاريسم، نهيليسم، ليبراليسم، از جمله آن است و قدر مشترك در تمام اين مكاتب سقوط انسان به مرتبه حيوانات است و در نتيجه آن تعالى و صعود معراجى هم براى انسان در حد حيوانات نخواهد بود.




چكيده
پرسش از منشأ حيات، از مباحث جدى عرصه‏هاى مختلف انديشه است. در مورد منشأ حيات آراء مختلفى مطرح شده است. در اين نوشتار، ضمن بررسى آراء پيرامون منشأ حيات، نظريه تكامل انواع داروين و اتباع وى به چالش كشيده شده و نشان داده مى‏شود كه اين نظريه به جاى پاسخ‏گويى به پرسش از منشأ حيات، به فرايند تكامل پرداخته است. اين نظريه نه تنها در تبيين منشأ حيات، بلكه در توضيح فرايند پيدايش «انواع» نيز ناكام است و در آن از موضع يك دانشمند تجربى، اظهارنظرى فيلسوفانه مى‏شود. در ادامه مقاله، ضمن تبيين مهندسى آفرينش، اهمّ آراء موافقان و مخالفان نظريه تكامل انواع در بين انديشمندان اسلامى و نيز نگاه قرآن كريم مورد بحث و بررسى قرار گرفته است.


مقدّمه

«إِنَّ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ لَآيَاتٍ لِلْمُؤْمِنِينَ وَفِي خَلْقِكُمْ وَمَا يَبُثُّ مِن دَابَّةٍ آيَاتٌ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَمَا أَنزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّمَاء مِن رِّزْقٍ فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ آيَاتٌ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ» (جاثيه: 3ـ5)؛ و در آفرينش شما و پراكنده شدن جنبندگان عبرت‏هاست براى اهل يقين، و آمد و شد شب و روز و رزقى كه خدا از آسمان مى‏فرستد و زمين مرده را بدان زنده مى‏كند و نيز در وزش بادها براى عاقلان عبرت‏هاست.

اينكه آدمى از كجا آمده است، به كجا مى‏رود و هدف از زندگى او چيست، سؤالاتى هستند كه همواره ذهن بشر را به خود مشغول كرده است:

روزها فكر من اين است و همه شب سخنم

كه چرا غافل از احوال دل خويشتنم

مانده‏ام سخت عجب كز چه سبب ساخت مرا

يا چه بوده است مراد وى از اين ساختنم

از كجا آمده‏ام، آمدنم بهر چه بود

به كجا مى‏روم، آخر ننمايى وطنم2

گمان نمى‏رود سؤالاتى اساسى‏تر از اين سؤالات براى بشر در طول تاريخ مطرح بوده باشد. انديشمندان نيز همواره در جست‏وجوى پاسخى براى اين‏گونه سؤالات بوده‏اند. از جمله اين موارد، سؤال از نقطه شروع ـ و به اصطلاح ـ از منشأ حيات، تحول و تكامل موجودات است.

در روى زمين انواع گوناگونى از جانداران و گياهان مشاهده مى‏شود. درباره آنها اين سؤال مطرح است كه آيا تمام جانداران و گياهان از روز نخست به همين وضع و شكلى كه دارند آفريده شده‏اند يا اينكه آنها در زمان‏هاى دور موجودات ساده‏اى بوده‏اند و به مرور زمان در مسير تحول قرار گرفته و به تدريج به صورت انواع كنونى درآمده‏اند؟ نظريه اول را نظريه ثبوت انواع و نظريه دوم را تكامل انواع يا ترانسفورميسم3 مى‏نامند. تكامل انواع را نيز به دو صورت تكامل تدريجى و تكامل دفعى بيان مى‏كنند. امروزه تكامل تدريجى از نظر علمى مردود اعلام شده و تنها تكامل دفعى مورد بحث و گفت‏وگو است.

راستى منشأ حيات انسان و جانداران چيست؟ از قديم‏الايام دانشمندان پاسخ‏هاى متعددى به اين پرسش داده‏اند؛ از جمله: 1. تكامل شيميايى حيات در آبگيرهاى اوليه زمين؛ 2. پيدايش مستمر حيات به صورت خلق‏الساعه در نقاط خاصى از سطح زمين؛ 3. تكامل شيميايى حيات در فضا و انتقال اتفاقى آن بر عرصه زمين؛ 4. فرستاده شدن حيات با شهاب‏سنگ‏ها از كرات دور ديگر به زمين؛4 5. خلقت حيات با اراده و قدرت لايزال الهى.

به لحاظ بازگشت برخى از اين نظريه‏ها به نظريه‏هاى ديگر، و با چشم‏پوشى از برخى از جزئيات، در مجموع دو نظريه عمده در اين زمينه قابل بررسى است كه اعتقاد به هريك از آنها تأثير بسيار زيادى در زندگى فردى و اجتماعى انسان دارد:

الف. نظريه خلقت: بر اساس اين نظريه، جهان هستى خالقى به نام «خدا» دارد كه با علم و اراده و قدرت بى‏نهايت خود ماسوا را خلق كرده است. با توجه به آيات قرآن كريم (براى نمونه، آيات 12ـ14 سوره مباركه «مؤمنون») هم اساس خلقت حيات و هم خلقت تدريجى انسان به خداى متعال نسبت داده شده است.

ب. نظريه تكاملى خلقت: اين نظريه مى‏كوشد وجود نظام‏هاى بسيار پيچيده را با تكيه بر فرايندهاى مادى موسوم به فرايندهاى طبيعى توضيح دهد. در اين نظريه، سخن از انتخاب طبيعى و جهش‏هاى اتفاقى است و جهان، نظام بسته‏اى فرض مى‏شود كه همه عوامل ارتقا و تكامل را در درون خود دارد و هيچ‏گونه وابستگى به بيرون از خود ندارد.

در اين نوشته، ابتدا نظريه تكاملى خلقت بررسى و تحليل مى‏شود و سپس نظريه خلقت با تأكيد بر مهندسى آفرينش تبيين مى‏گردد. در پايان نيز، ضمن بيان آراء موافقان و مخالفان مسلمان نظريه تكامل، عمده مستندات قرآنى آنها بيان مى‏شود.

نظريه‏هاى منشأ حيات

1. نظريه خلقت

قديمى‏ترين نوشته‏اى كه به بحث درباره آفرينش جانداران مى‏پردازد، عهد عتيق كتاب مقدس يهوديان است؛ كتابى كه مورد قبول مسيحيان نيز مى‏باشد. بر اساس اين نوشته، خداوند جهان و جانداران ساكن آن را در شش روز آفريد و آدمى آخرين آفريده اوست: «خداوند پس آدم را از خاك زمين بسرشت و در بينى وى روح حيات دميد و آدم نفس زنده شد.»5 در قرآن كريم نيز آيات فراوانى مبنى بر اينكه خداوند متعال هستى و حيات را آفريد است وجود دارد.6

2. نظريه پيدايش خلق‏الساعه حيات

اينكه حيات مى‏تواند از ماده فاقد حيات پديد آيد بخش مركزى فلسفه يونان بود. فلاسفه يونان معتقد بودند كه ارگانيسم‏ها يا موجودات زنده از لجن و تحت تأثير پرتو خورشيد تكامل يافته‏اند. ارسطو، اين نظريه را تعليم داد و تحت تعليمات او نظريه خلق‏الساعه حيات اهميت پيدا كرد، به گونه‏اى كه در عهد باستان، قرون وسطا و تا قرن هفدهم ميلادى اين نظريه حاكميت خود را حفظ كرد. «ارگانيسم‏هاى پيچيده نظير كرم‏ها و قورباغه‏ها از موادى مانند گوشت فاسد و لجن‏ها پديد مى‏آيند.»7

3. نظريه پيدايش حيات از حيات

در اواخر قرن هفدهم، محققان نظريه «پيدايش خلق‏الساعه حيات» را مورد سؤال قرار دادند. به ويژه سِررابرت بويل8 در سال1661 و لوين هوك9 در 1680 نظريات خود را در مخالفت با اين نظريه مطرح نمودند. اما اولين مخالفت اساسى از طرففرانسيسكو ردى10 محقق مشهور ايتاليايى، ابراز گرديد. ردى مشاهده كرد كه اگر گوشت براى چند روز در معرض هوا قرارگيرد، مولد كرم‏ها و حشرات مى‏شود؛ اما اگر گوشت را در ظرفى محصور قرار دهيم هيچ‏گونه كرمى يا حشره‏اى توليد نمى‏گردد. او از مشاهدات خود نتيجه گرفت كرم‏ها يا حشرات از گوشت در حال فساد توليد نمى‏شوند، بلكه از تخم‏هايى به وجود مى‏آيند كه توسط حشرات بر گوشت قرار داده شده است. از اين‏رو، او اعلام داشت: «حيات فقط از حيات پيدايش و ظهور مى‏يابد.»11

نتايج تحقيقات ردى به مجادلات در خصوص منشأ حيات پايان نداد، اگرچه در قرن هجدهم محققان ديگرى با استفاده از روش ردى، حملات سنگينى را متوجه اين نظريه نمودند؛ ليكن در اواخر قرن هجدهم اين نظريه در قالب و شكل متفاوتى مطرح گرديد. گروهى اين نظريه را مطرح كردند كه «اشكال بسيار ساده‏اى از حيات به طريق خلق‏الساعه از مواد فاقد حيات تشكيل گرديده و سپس اين اشكال ساده به تدريج به انواع پيچيده‏تر توسعه يافته‏اند.» از پيشگامان اين باور و اعتقاد، اريسموس داروين12 پدر بزرگ چارلز داروين بود. جوزف پيرستلى13 كه از مخالفان اين نظريه بود، آن را به عنوان يك عقيده مادىمحكوم مى‏كرد. اين مجادلات در طول سال‏هاى قرن نوزدهم ادامه يافت. در قرن 19 از چهره‏هاى شاخص كه وارد اين مقوله شد پاستور بود. در سال 1862 كه پاستور با انتشار نتايج تحقيقات تجربى خود آكادمى علوم پاريس را متقاعد نمود «ميكروارگانيسم‏ها از مواد فاقد حيات به طريق خلق‏الساعه پديد نمى‏آيند»، چارلز داروين در انگلستان كتاب بنياد انواع خود را منتشر كرد. داروينيسم شديدا بر اين عقيده متكى بود كه «پيدايش حيات به طور خلق‏الساعه از مواد فاقد حيات صورت پذيرفته است.»14

4. نظريه نيروى حياتى15

ماهيت ارگانيسم‏هاى داراى حيات را نمى‏توان فقط برحسب قوانين شيمى و فيزيك شناخت. برزيليوس، مشهورترين شيميدان متقدم، از پيروان اين نظريه بود. او عقيده داشت كه تمام مواد آلى تحت نفوذ يك نيروى حياتى توليد مى‏شوند و از اين‏رو، ساخت آنها به طريق مصنوعى در آزمايشگاه غيرممكن است. اين گروه معتقد بودند كه مواد شيميايى موجود در ارگانيسم‏هاى زنده اساسا با مواد معدنى متفاوت است. در درون يك موجود زنده نيروى ناشناخته به نام «نيروى حياتى» وجود دارد. زمانى اين عقيده آن‏قدر حاكميت داشت كه محققان، مواد شيميايى را به دو دسته «آلى» و «معدنى» تقسيم مى‏كردند. مواد آلى موادى هستند كه در چرخه حيات يافت مى‏شوند.16

5. نظريه بنياد انواع چارلز داروين

در طول نيمه دوم قرن 19 داروينيزم، مركزيت مجادلات بين طرف‏داران نظريه خلق‏الساعه و نظريه نيروى حياتى را در اختيار گرفت. داروينيست‏ها چنين بحث مى‏كردند كه تكامل انواع به واسطه انتخاب طبيعى غيرهدايت‏شده، پس از آنكه اولين شكل حيات به طور اتفاقى بر عرصه زمين تشكيل شد، تحقق يافته است. اين بازگشت داروينيزم به نظريه خلق‏الساعه بود كه محققان عليه آن برخاسته بودند. داروين مى‏دانست كه يك توضيح رضايت‏بخش براى نظريه او از اهميت زيادى برخوردار است. مخالفان داروين نيز تن به مصالحه دادند:

اگر خداوند اولين سلول زنده را به گونه‏اى خلق كرده كه حاوى دستورهاى لازم براى تكامل بوده باشد، در اين صورت، لازم نيست مؤمن از ايمان خود دست بردارد. خصوصا اينكه او يك پاراگراف را به نظريه خود صرفا به دليل كم كردن مخالفت‏ها به شرح زير افزود: «معدودى از فرم‏هاى اوليه با يك فرم اوليه حيات خلق شده است.»17

نقد نظريه بنياد انواع

پروفسور براون آلمانى در نقد نظريه داروين بيان مى‏دارد: نظريه شما چيزى را تغيير نمى‏دهد، مگر اينكه منشأ حيات را توضيح دهيد. داروين بيان داشت: «پيدايش حيات ممكن است با عبور جريان الكتريسيته از ماده صورت پذيرفته باشد.» البته اين پاسخ چيز تازه‏اى دربر نداشت. پيش از داروين، اندروكروز در سال 1837م ادعا كرده بود كه با گذراندن جريان الكتريسيته از مخلوط سيليكات و هيدروكلريك اسيد، يك هشت‏پاى عظيم‏الجثه خلق مى‏كند. بنابراين:

ـ داروين هيچ اطلاعى از ساختار درون سلول نداشت.

ـ داروين نيروى حياتى را چيزى جز جريان الكتريسيته نمى‏دانست.

ـ داروين معتقد به پيدايش خلق‏الساعه حيات بر عرصه زمين بدون دخالت هرگونه نيروى غيرمادى بود. اگرچه گروهى اصرار دارند كه پيدايش حيات، به صورت خلق‏الساعه و در مرحله‏اى از حيات زمين صورت پذيرفته است.

البته اين نظريه با مسائل و مشكلات حل‏نشدنى مواجه است؛ از جمله:

1. ماهيت اتمسفر اوليه زمين چه بود؟ اتمسفرى شبيه به اتمسفر زمين در حال حاضر، اكسيدكننده است و امكان پيدايش حيات تحت چنين اتمسفرى وجود ندارد.

2. ظهور مولكول‏هاى بيولوژيكى كه داراى ساختمان بسيار سازمان‏يافته و منحصر به فرد هستند، چگونه امكان‏پذير گشته و ميزان اين مولكول‏ها و خلوص آنها چگونه براى پيدايش حيات به حد كافى رسيده است.

3. وجود آنزيم‏ها براى حيات ضرورى است و حيات بدون آنها ممكن نيست. پس پيدايش حيات چگونه بدون آنزيم‏ها ممكن گرديده است؟ اين همان سؤال سنتى مرغ و تخم مرغ است كه معتقدان به نظريه مادى پيدايش حيات پاسخى براى آن ندارند.

4. چگونه اولين سلول، پيدايش و ظهور يافته است؟ چگونه اولين سلول آموخت كه تقسيم شود و تكثير يابد؟ چگونه سازوكار بسيار پيچيده توليدمثل ظهور يافت؟

5. چگونه ارگانيسم‏هاى ساده به ارگانيسم‏هاى پيچيده تكامل يافته‏اند؟

تحليل الگوى تكاملى

1. در يك الگوى تكاملى، تلاش بر آن است كه وجود نظام‏هاى بسيار پيچيده با تكيه بر فرايندهاى مادى موسوم به فرايندهاى طبيعى توضيح داده شود.

2. در الگوهاى تكاملى اثرى از طراحى مهندسى نيست، بلكه از انتخاب طبيعى و جهش‏هاى اتفاقى سخن به ميان مى‏آيد.



3. در الگوهاى تكاملى هيچ اثرى از طراحى فوق طبيعى نيست. در اين‏گونه الگوها، جهان نظام بسته‏اى فرض مى‏شود كه همه عوامل ارتقا و تكامل را در درون خود دارد و هيچ‏گونه وابستگى به بيرون از نظام در اين الگوها منظور نشده است. عناوينى نظير جهان‏شناسى تكاملى، جهان‏شناسى مادى يا جهان‏شناسى علمى همه به يك معنا هستند. اين عناوين به گونه‏اى از جهان‏شناسى اطلاق مى‏شود كه در آن، جهان متشكل از پديده‏هاى مادى كاملاً مستقل و خودكفاست و در يك جريان تكامل تدريجى سير مى‏كند.

4. سه عامل قوانين طبيعى، ماده و زمان عناصر اصلى يك جهان‏بينى تكاملى را تشكيل مى‏دهند. ميل به تكامل، خاصيتى ذاتى براى ماده فرض مى‏شود. اين خاصيت، در فواصل زمانى بسيار طولانى سبب شده است كه ماده از ساده‏ترين صورت (گاز هيدروژن) به پيچيده‏ترين ساختار (مغز انسان) تكامل يابد.

5. با اندكى توجه مى‏توان دريافت كه سه پيش‏فرض براى الگوهاى تكاملى از اهميت بسيار زيادى برخوردار است. با حذف اين سه پيش‏فرض، الگوهاى تكاملى دچار فروپاشى مى‏شوند:

الف. تمايل ماده به ارتقا و تكامل است. اين پيش‏فرض غالبا به صورت يك اصل اجتناب‏ناپذير عنوان مى‏شود.

ب. زمان‏هاى بسيار طولانى. الگوى تكاملى، شديدا وابسته به اين پيش‏فرض است.

ج. جهان تحت تأثير همين روابطى كه بين پديده‏ها جارى است و آنها را تحت نام قوانين علمى مى‏شناسيم، تكامل يافته است.

نقد نظريه تكامل انواع

1. دريافت‏هاى عاميانه و علمى به ما نشان مى‏دهد كه ساختارهاى مادى تمايل به تنزل به مراتب پايين‏تر از خود نشان مى‏دهند. براى مثال، يك اتومبيل به تدريج مستهلك مى‏گردد و سرانجام تمام سازمان و نظم و هماهنگى آن دچار فروپاشى مى‏شود. زمان برخلاف تصور رايج، دوست تكامل نيست، بلكه دشمن آن است. ما چقدر تلاش مى‏كنيم كه بناها و آثار تاريخى را حفظ كنيم؟ هر ساله هزينه هنگفتى در موزه‏ها و ابنيه تاريخى صرف نگه‏دارى از اشيا مى‏شوند. در حقيقت، ما براى حفظ يك اثر تاريخى و يا يك تابلوى نقاشى به جنگ زمان مى‏رويم. هرچه بر فواصل زمان بيفزاييم، فروپاشى افزون‏تر خواهد شد. اين موضوع در خصوص ساختارهاى حياتى از شدت بيشترى برخوردار است.

2. دريافت‏هاى واقعى به ما آموخته است براى اينكه مواد اوليه را به اجزاى يك ساختار مهندسى تبديل نماييم بايد حجم متناسبى از اطلاعات تخصصى را بر ماده اوليه وارد كنيم. خواص فيزيكى، شيميايى و مكانيكى مواد اوليه، روابط طبيعى و زمان نقشى در تبديل مواد اوليه به يك ساختار مهندسى ندارد.

براى تبديل يك سنگ آهن به يك دستگاه انتقال قدرت، بايد كار مهندسى صورت پذيرد. هيچ‏كدام از خواص آهن نظير سختى، استحكام مكانيكى، قابليت تغيير شكل‏پذيرى، جرم مخصوص قابليت هدايت الكتريكى، خواص الكترو مغناطيسى، و... و هيچ‏يك از قوانين نظير اصل بقاى انرژى، اصل افزايش انتروپى و... نمى‏تواند جايگزين كار مهندسى شود.

3

پى نوشت ها
2ـ مولوى.
3. Transformism.
4ـ ابوالفضل درويزه، آفرينش حيات، ج 1 بررسى علمى تئورى‏هاى منشأ حيات، ص 48.
5ـ سفر پيدايش، 2:7.
6ـ بقره: 29 / حجر: 26 / فاطر: 1.
7ـ ابوالفضل درويزه، آفرينش حيات، ج 1 بررسى علمى تئورى‏هاى منشأ حيات، ص 6.
8. SirRobert Boyle.
9. Leewen hook.
10. Francesco Redi.
11ـ همان، ص 7.
12. Erasmus Darwin.
13. Josep Priestly.
14ـ همان، ص 8.
15. Vitalism.
16ـ همان، ص 9.
17ـ همان، ص 10.
18ـ كلمه «تلمود» به معناى آموزش از فعل ثلاثى عبرى «لمد» يعنى ياد داد مى‏آيد. و با واژه رباعى «تلميذ» و مشتقات آن در زبان عربى ارتباط دارد. تلمود به كتابى بسيار بزرگ اطلاق مى‏شود كه احاديث و احكام يهود را در بردارد و در واقع، تفسير و تأويل تورات است و احيانا آن را تورات شفاهى مى‏نامند. (ر.ك: حسين توفيقى، آشنايى با اديان بزرگ، ص 104.)
19ـ ويل دورانت، تاريخ تمدن عصر ايمان، ج 4، بخش اول، ص 451.
20ـ محمّدباقر مجلسى، بحارالانوار، ج 61، ص 60.
21ـ سيد محمّدحسين طباطبائى، الميزان، ترجمه سيد محمّدباقر موسوى همدانى، ج 4، ص 229.
22ـ يداللّه سحابى، قرآن و تكامل، ص 55.
23ـ همان.
24ـ همان، ص 62ـ64.
25ـ يداللّه سحابى، خلقت انسان، ص 107.
26ـ همان، ص 111.
27ـ ناصر مكارم شيرازى و ديگران، تفسير نمونه، ج 2، ص 249.