سکوت یا فریاد؟!

[tyujhgfd]

صلح امام حسن(عليه السلام) و زواياي پنهان و معقول آن
امام دوم شیعیان، بزرگ مردی است که دوست و دشمن در مورد فضلیت‎های اخلاقی و صفات انسانی وی تردید ندارند؛ به‎گونه‎ای که همه مورخان، حتی آنان که آشکارا مواضعی خصمانه علیه اهل بیت پیامبر (صلي‌الله عليه وآله وسلم) داشته‎اند، ناچار به اعتراف در مقابل بزرگی و کرامت او شده‎اند. با این حال چراییِ صلح امام حسن (علیه‎السلام) با معاویه، همواره از پرسش‎های ثابت درباره تاریخ زندگانی آن حضرت بوده است. این پرسش آن‎گاه جدی‎تر می‎شود که با قیام خونین کربلا مقایسه شود.

چرا امام حسن (علیه‎السلام) دست از جنگ با معاویه برداشت؛ در حالی‎که برادرش امام حسین (علیه‎السلام) در مقابل معاویه و فرزندش تا پای جان ایستاد و جنگید؟
به این پرسش، پاسخ‎های متفاوتی داده‎اند که هر یک در جای خود درست و آموزنده است. اما به‎نظر می‎رسد در این میان نکته‎ای پنهان و مغفول مانده که اتفاقا از آموزند‎ه‎ترین درس‎های زندگی آن حضرت است و این نوشتار کوتاه، در پی‎ توجه به همان نکته درس آموز است. بعون الله و توفیقه.

حقیقت آن است که ریشه اصلی همه سؤال‎های اعتراض‎آمیز درباره رفتار سیاسی و اجتماعی امام حسن (علیه‎السلام) بر این پیش فرض نادرست استوار است که می‎پندارند: تنها وظیفه ما در مقابل بدعت و ستم، جهاد و شهادت است که البته انجام آن بسیار دشوار و نشانه شجاعت است. بنابراین پذیرش صلح، فرار از تکلیف و انتخاب آسایش و راحتی به‎جای تلاش در راه خداست. نتیجه طبیعی چنین پندار باطلی، پیدایش این سؤال است که چرا امام معصومی باید به‎جای تحمل سختی جهاد و مبارزه، به صلح و عافیت‎طلبی رو آورد و امامی دیگر نه؟! مگر هر دو، حجت خدا و راهنمای عمل به تکلیف نیستند؟ پس این دوگانگی در عمل، چگونه توجیه می‎شود؟
اتفاقا مغالطه منطقی و منشأ قضاوت‎های نادرست همین است که اولا وظیفه و تکلیف شرعی را همواره منحصر در جنگ و درگیری دیده‎اند و ثانیا جهاد و مبارزه را همواره سخت‎تر و طاقت‎فرساتر از صلح و آتش‎بس دانسته‎اند و حال آن‎که این هر دو، نادرست و باطل است.
نه تکلیف منحصر در قیام است و نه قبول صلح آسان‎تر از تن دادن به شهادت و این همان درسی است که باید در مکتب امام مجتبی (علیه‎السلام) آموخت. ایشان به بشر که آن‎چه مهم است عمل به تکلیف است؛ چه جنگ باشد و چه صلح. به همان اندازه که فرار از جنگ (در آن‎جا که وظیفه ما جهاد است) زشت و مذموم است، شانه خالی کردن از صلح (در آن‎جا که تکلیف ما آتش‎بس است) هم قابل سرزنش و مؤاخذه است. شاید برای همین است که پیامبر خدا (صلی‎الله‎علیه‎وآله‎وسلم) چند دهه قبل از آن حادثه، تکرار می‎کرد که حسن و حسین (علیهما‎السلام) هر دو امام و الگوی عمل به وظیفه هستند؛ چه برخیزند و چه بنشینند! «... الحسن و الحسین هذان ابنای امامان قاما او قعدا». ( علامه مجلسی، بحارالانوار، ج ۱۶، ص ۳۰۷).
مهم‎تر آن‎که گاه نشستن و مصالحه، سخت‎تر از ایستادن و مبارزه است؛ واقعیتی که بیش از هر مقطع تاریخی در مورد پذیرش آتش‎بس از سوی امام حسن (علیه‎السلام) قابل مشاهده و تصدیق است. غفلت بزرگی که موجب تحلیل اشتباه درباره پیشوای دوم شیعیان شده، همین است که پنداشته‎اند «فعل»، همیشه سخت‎تر از «ترک» است و حال آن‎که در بسیاری مواقع فریاد زدن و جان دادن آسان‎تر از سکوت و زنده ماندن است؛ گرچه به دیده دقت، سکوت در این‎جا بالاترین فریاد است و شدیدترین مبارزه.
چه‎کسی باور می‎کند که سکوت غیرتمندترین مرد تاریخ، علی (علیه‎السلام)، در برابر بي‌احترامي به همسر با وفا و یگانه‎اش آسان‎تر از دست بردن به شمشیر باشد؟! بی‎تردید فشاری که بر روح و جسم آن حضرت وارد شد تا در آن لحظات تلخ و شوم برای بقای دین دم فرو بندد و به تاراج رفتن حق خود را ببیند، بسیار سنگین‎تر و جان‎سوزتر از فشاری است که در صحنه‎های نبرد جانا‎نه با دشمنان خدا و رسول بر او وارد شد.
جالب است بدانیم که به تعبیر شهید مطهری (مجموعه آثار، ج۱۶، ص۴۹۰): علی (علیه‎السلام) در کلمات خود به دو موقف خطیر در دو مورد اشاره می‎کند و موقف خود را در این دو مورد، ممتاز و منحصر به فرد می‎خواند؛ یعنی او در هر یک از این دو مورد خطیر تصمیمی گرفته که کمتر کسی در جهان در چنان شرایطی می‎تواند چنان تصمیمی بگیرد. علی در یکی از این دو مورد حساس سکوت کرده است و در دیگری قیام؛ سکوتی شکوهمند و قیامی شکوهمند‎تر. موقف سکوت علی (علیه‎السلام) همین است که شرح دادیم. سکوت و مدارا در برخی شرایط بیش از قیام‎های خونین نیرو و قدرت تملک نفس می‎خواهد.
مردی را در نظر بگیرید که مجسمه شجاعت و شهامت و غیرت است، هرگز به دشمن پشت نکرده و پشت دلاوران از بیمش می‎لرزد؛ اوضاع و احوالی پیش می‎آید که مردمی سیاست‎پیشه از موقع حساس استفاده می‎کنند و کار را بر او تنگ می‎گیرند تا آن‎جا که همسر بسیار عزیزش مورد اهانت قرار می‎گیرد و او خشمگین وارد خانه می‎شود و با جمله‎هایی که کوه را از جا می‎کند شوهر غیور خود را مورد عتاب قرار می‎دهد و می‎گوید : «پسر ابوطالب! چرا به گوشه خانه خزیده‎ای؟ تو همانی که شجاعان از بیم تو خواب نداشتند؛ اکنون در برابر مردمی ضعیف سستی نشان می‎دهی؟‎ای کاش مرده بودم و چنین روزی را نمی‎دیدم.»
علی (علیه‎السلام) خشمگین از ماجراها، از طرف همسری که بی‎نهایت او را عزیز می‎دارد این چنین تهییج می‎شود. این‎چه قدرتی است که علی را از جا نمی‎کند؟! پس از استماع سخنان زهرا (سلام‎الله‎علیها)، با نرمی او را آرام می‎کند که: نه، من فرقی نکرده‎ام، من همانم که بودم، مصلحت چیز دیگر است. تا آن‎جا که زهرا را قانع می‎کند و از زبان زهرا می‎شنود: حَسْبِی اللهُ وَ نِعْمَ الْوَکیل.
ابن ابی‎الحدید در ذیل خطبه ۲۱۵ این داستان معروف را نقل می‎کند:
روزی فاطمه (سلام‎الله‎علیها)، علی (علیه‎السلام) را دعوت به قیام کرد. در همین‎حال فریاد مؤذن بلند شد که «اَشْهَدُ اَن مُحَمدا رَسولُ الله.» علی (علیه‎السلام) به زهرا (سلام‎الله‎علیها) فرمود: آیا دوست داری این فریاد خاموش شود؟ فرمود: نه. فرمود: سخن من جز این نیست.
اما قیام شکوهمند و منحصر به فرد علی (علیه‎السلام) که به آن می‎بالد و می‎گوید احدی دیگر جرأت چنین کاری را نداشت، قیام در برابر خوارج بود: فَاَنا فَقَأْتُ عَینَ الْفِتْنَه وَ لَمْ یکنْ لِیجْتَرِی عَلَیها اَحَدٌ غَیری بَعْدَ اَنْ ماجَ غَیهَبُها وَ اشْتَد کلَبُها. تنها من بودم که چشم این فتنه را در آوردم؛ احدی غیر از من جرأت بر چنین اقدامی نداشت. هنگامی دست به چنین اقدامی زدم که موج تاریکی و شبهه‎ناکی آن بالا گرفته، هاری آن فزونی یافته بود.
داستان صلح امام حسن (علیه‎السلام) هم تکرار داستان سکوت پدر او است. تلخی و فشار این صلح را به‎راحتی نمی‎توان تصور کرد. او مردی است که از ابتدای خلافت، علیه معاویه و سلطنت نامشروعش شوریده است. بارها به تهدیدها و تطمیع‎های او «نه» گفته و یارانش را به جهادی بی‎امان فراخوانده است. اما آن اصحاب سست عنصر، جز خمودی و خامی هنر دیگری از خود نشان نداده‎اند. شمار بسیاری با بهانه‎های واهی از همراهی او در جنگ سرباز زده‎اند و گروه اندکی نیز که با او به حرکت در آمده‎اند، فریب نیرنگ‎های دشمن را خورده و با دریافت پول اندک یا وعده دروغ، شبانه به اردوگاه دشمن گریخته‎اند.
اینک امام مجتبی (علیه‎السلام) است و غمی بی‎پایان؛ غم حفاظت از میراث پیامبر و علی (علیهما‎السلام). اینک اوست و سرنوشت اسلام. در چنین اوضاعی پذیرش شهادت و ملاقات با پدر و مادر و آرمیدن در جوار رحمت حق، شیرین‎ترین آرزویی است که او می‎تواند داشته باشد؛ در حالی‎که پذیرش آتش‎بس و زیستن در دنیایی که معاویه حکم‎فرمای آن است، شکنجه‎ای است که هر لحظه سخت‎تر از صدها بار مرگ خونین در میدان است. اما چه باک که این سکوت و صلح، مایه بقای دین خدا و عمل به تکلیف است. این‎جاست که شهادت‎طلبی عافیت‎جویی است، نه صلح‎طلبی؛ به‎ویژه آن‎که همان همرهان سست عنصر، اکنون به مدعیان زیاده‎خواهی تبدیل شده‎اند که اقدام امام خویش را مایه ذلت خود می‎نامند و در گذر از کوچه و خیابان به طعنه چنین سلامش می‎دهند که «السلام علیک یا مذل المؤمنین»! (بحار الانوار، ج۷۵، ص۲۸۶ ).
او بار سنگین این همه جهل و جعل را پذیرفت تا اسلام و مسلمانان را از گردنه‎ای بس خطرناک و لغزنده نجات دهد؛ تدبیر بی‎نظیر و شجاعانه‎ای که تمام خطرها را از دین و دین‎داران دور کرد؛ تا آن‎جا که امام صادق (علیه‎السلام) در مورد صلح ایشان فرمود: «... و الله للذی صنعه الحسن بن علی (علیهما‎السلام) کان خیرا لهذه الامه مما طلعت علیه الشمس.» (بحار الانوار، ج ۴۴، ص۲۵)