هیچ کس از نقد مبرّا نیست!

[مجید املشی]

به نام خدا
سلام به همه ی دوستان و همسنگران
استاد مطهری در کتاب «مسئله حجاب» می نویسد: معتقد بوده و هستم هیچ کس از نقد مبرّا نیست و هر مقام غیر معصومی که در وضع غیر قابل انتقاد قرار گیرد، هم برای خودش خطر است و هم برای اسلام.
شاید این روزها در تاپیک هایی دیده باشید که برخی از دوستان در پی راههایی سازنده در بهبودی فضای تالار را هستند و لزوما این کار به شرایطی نیاز مند است که ما گاهی از آن عدول می کنیم. هرچند به نظر می رسد قریب به اتفاق دوستان به دنبال رشد و تعالی در دیگران و محتوای مطالب هستند اما بیاییم با هم ببنیم که چه موانعی بر سر راه یک نقد منصفانه است؟. لذا از همه ی دوستان می خواهم تا ابتدا به اهمیت بررسی روشهای درست در انتقاد توجه داشته باشند. در این تاپیک قصداست تا با یک دید باز و عقلانی به مسئله ی نقد،نقادی، روشهای صحیح در انتقاد و مباحثی پیرامون آن بپردازیم. هرچند که در یکی از تاپیکها تاحدودی به این موضوع پرداخته شد اما آنچنان که باید به ارزش این مسئله بعنوان اولین قدم در راه یک گفتمان سازنده نپرداخت. روش صحیح انتقاد و انتقادپذیری
پذیرفتن این نکته هم ضروری به نظر می رسد که جای نقد در این بحثی که مطرح می شود نیز باز است و هرکدام از دوستان که انتقادی به همین مبحث دارند هم میتوانند نظرات خود را برای بهتر بررسی شدن این بحث مطرح نمایند.

ابتدا تعریف:
انتقاد نادرست احتمال رشد و پیشرفت را از بین می‌برد. این شیوه با تمرکز بر روی اعمال گذشته فرد روزنه هر نوع جبران و پرهیز از خطا را می‌بندد. وقت آن رسیده که در تعریف انتقاد تجدید نظر کنیم و بدین ترتیب مفهوم قبلی آن را تغییر داده، در روند انتقاد کردن و انتقاد شنیدن تحول و اصلاحاتی ایجاد کنیم. به تعاریف جدید توجه کنید:

انتقاد عبارت است از انتقال اطلاعات به دیگران به نحوی که افراد مورد انتقاد بتوانند آن را در جهت مصالح خود به کار برند. و یا انتقاد وسیله ای است برای تشویق و افزایش رشد فردی و روابط اجتماعی.

فکر می کنم باید در اولین گام به این مسئله بپردازیم که به طور معمول ما در برابر قضاوت افراد بیگانه آسیب پذیری بیشتری داریم. که هر فرد در طول حیات خود ممکن است بارها توسط دیگران مورد ارزیابی قرار گیرد. برخی از این ارزشیابی ها دارای جنبه های تشویقی و برخی دیگر منتقدانه است. انتقاد از دیگران در صورتیکه هوشمندانه انجام شود آثار بسیار مفیدی خواهد داشت، درغیر این صورت ممکن است با واکنش های منفی مختلف مواجه شود. این رفتار، هنری است که باید آموخت و بدون آگاهی از روش کاربرد آن زیان بار خواهد بود.

لذا ابتدا به انواع انتقاد می پردازیم.

انتقاد سازنده: این روش در بسیاری موارد می تواند جنبه ای سازنده و مثبت داشته باشد. اگر لحن انتقاد کننده دوستانه باشد بیشتر موثر واقع شده و شنونده بدون آنکه مورد حمله قرار گیرد از معایب خود مطلع می شود. بی تردید برای هیچکس خوشایند نیست که بشنود «بد غذا میخورید» و یا «در لباس پوشیدن بد سلیقه هستید». برای آنکه انتقاد سازنده و موثر باشد منتقد باید مواردی را رعایت کرده و پرسشهایی را مطرح کند که هر یک از آنها در رساندن وی به هدف خود نقش مثبتی ایفا کند. این سئوالات می بایست محتوای اطلاعاتی را که لازم است مبادله شوند در برگیرد. همانگونه که گفتن و چگونه گفتن ارتباط نزدیکی با هم دارند، محتوا و شیوه انتقاد نیز بر هم تاثیر گذارند. در تعیین محتوای یک انتقاد باید ابتدا از خود پرسید که از چه رفتاری می خواهیم انتقاد کنیم؟ این روش می تواند بسیار مفید واقع شود، زیرا از به کاربردن جملات کلی و کلمات پوچ و آزاردهنده ای چون «همیشه همین کار را می کنی»، «هیچ وقت به موقع نمی آیی» و جملاتی از این قبیل جلوگیری می شود. هنگامی که انتقاد از رفتار خاصی را با قاطعیت و به طور دقیق مطرح می کنیم برای انتقاد شونده این امکان را فراهم می سازیم که منظور ما را بدرستی درک کند. انتقادی که متوجه رفتار خاصی باشد می تواند منجر به گفتگویی دوجانبه شود تا اینکه به بحثی مبدل شود که حدود آن مشخص نیست.
انتقاد غیرمستقیم: انتقاد می تواند به صورت غیرمستقیم بیان شود. برای مثال اگر طرف مقابل شما خصوصیت بدی داشته باشد، در خلال گفتگو به او بگویید «به نظر شما آدمهایی که دارای این خصوصیت اخلاقی هستند، غیرقابل تحمل نیستند؟» این شیوه انتقاد باعث می شود که یک حس هوشیاری در وی بیدار شود و وی متوجه شود که دارای چنین مشکلی است. حتماً این مثل را شنیده اید که می گوید «به در می گویند تا دیوار بشنود». این یک مثال متداول در فرهنگ ما برای ابراز همین موضوع است.
انتقاد همراه با تعریف و تمجید: در این روش ابتدا می توان به تعریف و تمجید ویژگی های ارزشمند فردی که مورد انتقاد است پرداخت.برای مثال «تو پسرخیلی باهوشی هستی». پس از کاربرد یک مقدمه مناسب نظر انتقادی خود را بیان و سعی کنید آن را در پوششی از سخنان خوب و دلپذیر قرار دهید. البته منظور شما اصلاً تملق نیست بلکه نخست خصوصیات خوب او را گوشزد کرده و بعد انتقاد خود را ابراز داشته اید.
انتقاد تهاجمی و صریح: رک بودن نشانه صراحت و صداقت است ولی همیشه برای مخاطب خوش آیند نیست بخصوص اگر خیلی ناپخته بیان شود. این نوع انتقاد نه تنها هیچ نوع سازندگی در بر ندارد بلکه شنونده را هم در موضع تدافعی قرار می دهد. بهتر است که انتقاد با بکارگیری یک سیاست درست انجام شود.
محکوم کردن: گاهی بجای انتقاد همراه با راهنمایی، انتقاد کننده مخاطب را در یک دادگاه یک طرفه محاکمه و محکوم می کند. او به خود این حق را می دهد که در مورد دیگران اظهار نظر کرده و الگوی فکری خود را به وی تحمیل کند. اینگونه برخوردها نه تنها سازنده نیست، بلکه بسیار نامناسب است.
انتقاد دیرتر از موعد: این گونه انتقادات، زمانی صورت می گیرد که هیچ کمکی به رفع مشکل نمی کند. به عبارت دیگر زمان برای جلوگیری از خطا وجود ندارد. بر هیچ کس پوشیده نیست که انتقاد در چنین زمانی برای جلوگیری از تکرار اشتباه بوده و اگر تشخیص داده شود که تاثیری در آینده نخواهد داشت، بهتر است هیچگاه ابراز نشود.

در ادامه به مسأله برطرف کردن عیب‌ها و راه‌های چاره و البته ذکر مبانی دینی آن خواهیم پرداخت.

امیدوارم در رشد و تعالی همدیگه کوشا باشیم.

[مجید املشی]

در ادامه ی بیان راهکارهایی برای نقدی منصفانه بد نیست به این مسئله هم اشاره ای کنیم که اولین واکنش مان در مقابل حرف مخاطب چه باشد یا بهتر بگویم چه می تواند باشد تا سازنده تر باشد؟
کمی صبر به عنوان اولین عکس العمل چطور است؟
کمی صبر کردن قبل از هر واکنشی به ما فرصتی برای فکر کردن خواهد داد. این زمان باعث می‌شود کمی منطق روی کار بیاید و احساسی تصمیم نگیریم. نمی‌گوییم احساسات بد است اما وقتی احساسات منفی باشد، به‌جای اینکه نفع برساند، آسیب می‌رساند.
در یکی از ارسال های قبل به این موضوع اشاره ای کرده بودم که:

(۷/دی/۹۱ ۱۴:۴۸)مجید املشی نوشته است:  
به عنوان یک پیشهاد عرض می کنم، هرکدام از ما بیاییم در بحثی پس از پاسخ مخاطب و در جواب او یک پاسخ سریع و یک پاسخ با کمی صبر را امتحان کنیم. ببنیم که تا چه اندازه پاسخ های ما در این دو حالت متفاوت خواهد بود. خواهش می کنم امتحان کنید.

در بعضی از تاپیک ها گاهی می بینیم که در عرض مدت کوتاهی چندین پاسخ پشت سر هم داده می شود.
یک سوال.
آیا به این موضوع دقت کرده اید که هرگاه چنین چیزی در تاپیکی مشاهده می شود می شود نتیجه گرفت که بحث ان تاپیک به جدل انجامیده است؟!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
و یا حتی می شود گفت به همین دلیل بحث کاملا از مسیر اصلی خود منحرف شده است؟!!!!!!!!!!!!!!

خواهش می کنم پاسخ های با کمی صبر را هم امتحان کنید.

[مجید املشی]

نکته ی دیگری که به نظر می رسد در نقد کردن صحیح موثر باشد این است که منتقد باید با حساسیت انتقاد کند و متوجه اثر آن روی شنونده باشد.

یک انتقاد صحیح نباید همراه با توهین و تحقیر باشد زیرا باعث می‌شود که شخص در حالت دفاعی قرار گیرد و دیگر آمادگی شنیدن پیشنهادهای منتقد را نداشته باشد.
انتقاداتی به نتیجه می رسند که بسیار با دقت و هوشمندانه مطرح شوند و مخاطب بدون آنکه آزرده خاطر شود از معایب خود آگاه شود.
زمانی که احترام و شخصیت افراد مورد نقد را نگه نمی داریم، نباید انتظار یک پاسخ درست را هم از طرف مقابلمان داشته باشیم. چرا که با این کار تنها موفق به تحریک مخاطب شده ایم و بس. و ادامه ی این بحث یقینا از مسیر عقلانی وارد مسیری احساسی خواهد شد، آن هم احساسی منفی.

به نظر می رسد ریشه ی چنین مشکلی را باید در خودمان بجوییم. اینکه تصور بر این است که آنچه نظر ماست حتماً صحیح بوده و می بایستی شنونده بدون چون و چرا آن را بپذیرد!!!

[ایرانی]

نقل قول: به نظر می رسد ریشه ی چنین مشکلی را باید در خودمان بجوییم. اینکه تصور بر این است که آنچه نظر ماست حتماً صحیح بوده و می بایستی شنونده بدون چون و چرا آن را بپذیرد!!!

ضرب المثلی هست که میگوید: کسی را که خواب است میتوان بیدار کرد اما کسی که خود را به خواب زده خیر.
گاهی نظر ما صحیح است (انشاءالله) اما شنونده با هیچ منطقی قانع نمیشود. چنین فردی مصداق جمله بالا میشود.

در واقع بحث "شیوه های صحیح نقد" در کنار مبحث"بالا بردن نقدپذیری افراد" است که میتواند به نتیجه برسد.

[مجید املشی]

نکته ی دیگری که به ذهنم می رسد در ارتباط با نقد سازنده این مورد هست که آیا در مباحثمان به این موضوع دقت می کنیم که به مسائل با دید ریشه ای نگاه کنیم!
به عبارت دیگه تا چه اندازه ی به نگاه از بالا به مسائل اعتقاد داریم؟!
برای اینکه توانسته باشم کاملا مفهوم حرفم رو برسونم به این حکایت توجه کنید که خالی از لطف هم نیست.

حکایت می کنند که در جنگلی، برگ درختان می ریخت. لذا برای رفع این معظل به ترتیب سه رویکرد مختلف، فرصت به دست گرفتن امور را یافت:

1.گروه نخست شروع کردند به جمع آوری روزانه برگ درخت ها. اما با توجه به وسعت جنگل ، و هزینه های فراوان جمع آوری برگها ، خیلی زود این رویکرد با شکست مواجه شد.

2.گروه بعدی ، بعد از مقداری تحقیق، اعلام کردند که علت ریزش برگ ها از آب رودخانه ای است که از جنگل عبور میکند لذا راه چاره را در تغییر مسیر رودخانه دانستند. اما تغییر مسیر رودخانه نتایجی مانند سیل و سیلاب های ویرانگر برای روستاهای اطراف رو به دنبال داشت. ضمن اینکه چیزی نگذشت که جنگل از بی آبی در معرض نابودی قرار گرفت.

3. تا اینکه یه سری افرادی که از دو گروه سابق عمیق تر به نظر می رسیدند پس از تحقیقات گسترده به این تشخیص رسیدن که همانطور که گروه قبلی گفتن علت ریزش برگ ها از آب رودخانه است و بعد از کنکاشی که کردند متوجه شدن که علت آلودگی آب رودخانه هم از کارخانه ای است که در سرچشمه رودخانه قرار گرفته و مواد آلاینده را وارد رودخانه میکنند. لذا به رفع این نقیصه پرداختند...

[مجید املشی]

گاهی مشاهده می شود که برخی از دوستان برای نقد کردن نامه ی سرگشاده می نویسند! ارسالهایی که انقدر طولانیست که گاهی باید زمان زیادی را برای خواندن آن اختصاص داد. در این صورت طبیعتا نباید انتظار جوابهایی دقیق را از طرف مخاطبمان داشته باشیم.
آیا فکر نمی کنیم که با نوشتن انتقادات طولانی، هم در مخاطبمان احساس هجمه ایجاد می کنیم و هم باعث خسته کردن و بی حوصله نمودن انها می شویم؟!!!
چنین انتقادی شرایط را برای عکس العمل های شتابزده و بدون تامل فراهم می کند.
بنا براین موضوع را طولانی و انتقاد را به سخنرانی تبدیل نکنید زیرا شنونده را خسته و بی حوصله می کند.

بررسی روشهای انتقاد بسیار پیچیده و دارای نکات فراوانی است. با رعایت هرچه بیشتر این نکات راه را برای یک انتقاد منصفانه فراهم ساخته ایم.

انتقاد صحیح داروی تلخ ولی مفیدی است که زمانی مؤثر خواهد بود که به موقع و درست تجویز شود، در غیراین صورت نه تنها باعث بهبودی نمی شود بلکه منجر به تشدید بیماری خواهد شد.

[rezaa-ba]

نعوذبالله معصوم که نیستیم هیچکس جرئت نکنه نقدمون کنه

[مجید املشی]

امام سجاد(علیه السلام) در رساله الحقوق ، حقوق متقابل نصیحت کننده و نصیحت شونده را این گونه بر شمرده است:

وحق الناصح ان تلین له جناحک و تصفی الیه بسمعک فأن أتی بالصواب حمدت الله عزّوجّل وان لم یوافق رحمته....

حق ناقد و نصیحت کننده آن است که با او نرم رفتاری کنی؛ و به سخنان او گوش فرا دهی، اگر سخن وی درست بود، خدای را سپاس گویی و اگر سخن او نادرست بود، با او مهربان باشی [ و او را از خود دور نسازی].

(میزان الحکمه)، ری شهری، ج57/10، دفتر تبلیغات اسلامی.

به همان اندازه که پذیرش نقد، نشانه شخصیت و خاکساری آدمی است و ترازی برای شناختن انسانهای با انصاف و واقع نگر، سرباز زدن و نقد ناپذیری نشانه نوعی غرور و تکبر است که ریشه در خودخواهی و خود برتربینی و یا خود مطلق انگاری انسان دارد. از این روی، دیده شده است که گاه ناب ترین نقدها و پندها بر دلها اثر نمی بخشد.
حب نفس، حجابی بین انسان نقد شونده و ناقد به وجود می آورد که نه تنها از نقد استقبال نمی کند، بلکه به ناقد نیز به دیده دشمن می نگرد!!!

[ایرانی]

نقل قول: حب نفس، حجابی بین انسان نقد شونده و ناقد به وجود می آورد که نه تنها از نقد استقبال نمی کند، بلکه به ناقد نیز به دیده دشمن می نگرد!!!

در گفتمان های کلان اغلب این حب نفس نیست که باعث عدم پذیرش نقد می شود. بلکه حب منافع و حب دنیا و ... است!

[مجید املشی]

(۱۸/دی/۹۱ ۵:۱۹)ایرانی نوشته است:  در گفتمان های کلان اغلب این حب نفس نیست که باعث عدم پذیرش نقد می شود. بلکه حب منافع و حب دنیا و ... است!

منظورتان از گفتمان های کلان چیست؟

[ایرانی]

نقل قول: منظورتان از گفتمان های کلان چیست؟

هر نوع بحث و گفتمانی که از حوزه مسائل شخصی و خصوصی افراد خارج بوده و به منافع عموم یا اکثر جامعه یا برخی اقلیت ها و در حالت کلی تر کشور یا جهان مرتبط باشد.