300 نکته در مدیریت اسلامی

[مجید املشی]

تحول در علوم انساني از اوايل انقلاب مورد توجه بوده است. هرچند پرداختن به اين موضوع با گذشت سال هاي فراوان هم چنان رونق دارد ولي تحقق آن با موانعي مواجه شده است، به گونه اي که نمي توان درباره توفيق آن اظهارنظر قطعي کرد. با عنایت به لزوم حاکمیت ارزش‌های الهی در سازمان‌های اسلامی، لازم است تا شیوه خاص مدیریت اسلامی نیز در آنها اجرا گردد تا به موفقیت‌های منحصر به فرد خود، که همان تعالی انسانی می‌باشد، دست یابند.

اسلام ديدگاه محدود مادي حاكم به تئوري‌ها را در اصول مديريت و رفتار سازماني رد مي‌كند و با طرح موضوع دوساحتي بودن انسان، بر ديدگاه الهي و نقش عوامل معنوي نيز تأكيد دارد.
مديريت با نگاه اسلامي جدا از مقوله هدف، به چگونگي تحقق آن و تعالي انسان ها نيز توجه مي کند و اين امري بيش از آن است که در مديريت غربي مورد نظر است. بر اين اساس برخي از مهم ترين زمينه هاي تفاوت مديريت اسلامي و غيراسلامي عبارت است از:

۱ - نگرش به دنيا و آخرت: در اسلام آخرت ادامه حيات دنيوي محسوب مي شود ليکن اصالت دادن به دنيا و محبوب و مقدم داشتن آن مذموم شمرده مي شود.
۲ - ارزش هاي اسلام: مديريت اسلامي بر مبناي ارزش هاي الهي، زمينه هاي تعالي انسان را فراهم مي آورد. اين امر چه در سطح مديريت جامعه اسلامي و چه در سطح مديريت سازماني مصداق دارد.
۳ - توجه به انسان: مديريت اسلامي در سطحي بالاتر از مديريت غربي به مسائل مديريت و محور آن (انسان) توجه دارد. مديريت غربي بيشتر به روش ها و فنون مديريتي پرداخته است، مديريت اسلامي ضمن توجه به اين موارد، به انسان نيز توجه خاص دارد.
۴ - مباني مديريت اسلامي: رويکردهاي جديد مديريت به ارزش هاي انساني و اخلاقي توجه روزافزوني يافته است. مواردي مثل صداقت، تعهد، عدالت و... که در اسلام مباني اساسي در روابط رهبران و پيروان است، به تازگي مورد توجه صاحب نظران علوم مديريت در غرب قرار گرفته است.

لذا معرفی کتابهایی در این زمینه نیز ضروری به نظر می رسد. یکی از این کتابها، کتاب 300نکته در مدیریت اسلامی-برگرفته از تفسیر نور آقای قرائتی ، نوشته ی مصطفی مومنی (کارشناس ارشد معرف اسلامی و مدیریت از دانشگاه امام صادق) می باشد.

این کتاب همانطوری که از اسمش پیداست به بیان نکاتی در حد چند خط

و درباره ای مدیریت اسلامی می پردازد و تقربیا درباره ای اکثر مسائل بزرگ

مدیریت اسلامی آیه و تفاسیر و برداشت مدیریتی آورده است.

برای همین تصمیم گرفتم که در هر ارسال به 10 نکته ی مدیریتی اشاره شده در این کتاب بپردازم.

باشد كه با تبيين مفهوم مديريت اسلامي و رسيدن به جايگاه واقعي اين علم و عمل به آن، گامي در جهت زمينه‌سازي براي ظهور حضرت صاحب الزمان(عجل الله تعالی فرجه الشریف) فراهم آيد.

[مجید املشی]

لياقت، ملاك ارتقا

وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا ِلادَمَ ... (بقره، 34)
به ملائكه امر نموديم بر آدم سجده كنند.

1.لياقت از سابقه مهمتر است. (فرشتگان قديمي كه سال‌ها خداوند را عبادت مي‌كردند، بايد براي انسان تازه به دوران رسيده، اما لايق، سجده كنند.) ارتقاي سازماني نيز بايد بر مبناي شايستگي و لياقت باشد و سابقه داشتن، كافي نيست.


عدم انهدام منابع

قالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ لا ذَلُولٌ تُثيرُ اْلاَرْضَ وَ لاتَسْقِي الْحَرْثَ...(بقره، 71)

[b] پس از آنكه قوم بني اسرائيل خطايي مرتكب شدند، خداوند فرمود: بايد گاوي را ذبح كنند كه مشخصات آن گاو را اينگونه بيان فرمود: گاوي كه نه زمين را شخم بزند و نه آن را آبياري كند.

2.در اجراي طرح‌ها، منابع و عناصر فعال توليدي و اقتصادي نبايد منهدم شود. (لاذلول ...و لا تسقي)


پيگيري كارها

وَ لَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ وَ قَفَّيْنا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ ...(بقره، 87)
خداوند به موسي، كتاب تورات عطا فرمود و پس از آن پيامبراني پشت سر هم فرستاد تا دين الهي را تبليغ كنند.

3.يكي از نكات لازم در راه رسيدن به موفقيت، پيگيري و تداوم برنامه‌ها براي حصول نتيجه نهايي است. (همچنانكه خداوند، پيامبران را پشت سر هم براي دعوت مردم فرستاده است.)


برخورد با متخلفان

وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ بَعْدَ الَّذي جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ ما لَكَ مِنَ اللّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَ لا نَصيرٍ (بقره، 120)
خداوند خطاب به پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله مي‌فرمايد: اگر از آنها (يهوديان و مسيحيان) پيروي كني در حالي كه راه درست را به تو نشان دادهايم رابطهات با خداوند قطع خواهد شد.

4.پس از ابلاغ وظايف هر فرد، در برخورد با تخلف نبايد هيچ تسامح و تساهلي به خرج داد. (همانطور كه خداوند حتي نسبت به پيامبرش بدون ملاحظه و با كمال قاطعيت برخورد مي‌كند.)


تناسب شغل و شاغل، ارتقاي پلكاني

وَ إِذِ ابْتَلى‏ إِبْراهيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنّي جاعِلُكَ لِلنّاسِ إِمامًا... (بقره، 124)
خداوند، حضرت ابراهيم را مورد آزمايش قرار داد و او همه آزمونها را با موفقيت گذراند.

5.براي منصوب كردن افراد به مقامات، گزينش و آزمايش لازم است. (چنانكه خداوند براي انتصاب حضرت ابراهيم به امامت او را آزمود.)
6.پست‌ها و مسؤوليت‌ها بايد تدريجاً و پس از موفقيت در مراحل مختلف به افراد واگذار شود. (چنانكه حضرت ابراهيم پس از گذراندن مرحله نبوت و موفقيت در آزمايش‌ها به مقام امامت رسيد.)


ارزش و تلاش

تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَها ما كَسَبَتْ وَ لَكُمْ ما كَسَبْتُمْ ...(بقره، 134)
آنها امتي بودند كه درگذشتند و دستاورد آنها مربوط به تلاش خودشان مي‌باشد و دستاورد شما نيز مربوط به تلاش خودتان است.

7.معيار ارزش گذاري در موفقيت افراد، ميزان تلاش آنان است.


نظارت

وَ كَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النّاسِ ...(بقره، 143)
خداوند، خطاب به پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله مي‌فرمايد: و بدين سان شما را امتي ميانه‌رو قرار داديم تا ناظر بر اعمال مردم باشيد.

8. مديريان و رهبران بايد بر كارها و عملكرد زيردستان خود نظارت داشته باشند. (لتكونوا شهداء علي الناس)


قاطعيت

الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرينَ (بقره، 147)
خداوند، پس از نزول آية تغيير قبله به پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله مي‌فرمايد: حق، آن چيزي است كه از سوي پروردگار تو آمده است، پس هرگز به خود ترديد راه مده.

9.رهبر بايد از قاطعيت و يقين برخوردار باشد، به خصوص وقتي كه قانوني را تغيير داده و سنتي را مي‌شكند. (فلا تكونن من الممترين)


تشويق و تنبيه

إِنَّ الَّذينَ يَكْتُمُونَ ما أَنْزَلْنا مِنَ الْبَيِّناتِ وَ الْهُدى‏ مِنْ بَعْدِ ما بَيَّنّاهُ لِلنّاسِ فِي الْكِتابِ أُولئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللّهُ وَ يَلْعَنُهُمُ اللاّعِنُونَ‏ (159) إِلاَّ الَّذينَ تابُوا وَ أَصْلَحُوا وَ بَيَّنُوا فَأُولئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَ أَنَا التَّوّابُ الرَّحيمُ (بقره، 160)
خداوند مي‌فرمايد: كساني كه حقايق هدايت را كتمان كنند، مورد لعنت خدا قرار مي‌گيرند، مگر آنكه توبه كنند و كارهاي خود را اصلاح كنند كه در اين صورت ايشان را مي‌بخشم زيرا من توبه پذير و مهربانم.

10.توبيخ بدكاران و پاداش به نيكوكاران، دو ركن ‌اساسي در زمينه ‌سازي رشد و اصلاح نادرستي‌ها در سازمان است. (يلعنهم الله ...انا التواب الرحيم)

[مجید املشی]

رويه‌هاي سازماني

قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ ما أَلْفَيْنا عَلَيْهِ آباءَنا أَ وَ لَوْكانَ آباؤُهُمْ لايَعْقِلُونَ شَيْئًا وَ لا يَهْتَدُونَ (بقره، 170)
هنگامي كه به آنها گفته مي‌شود: از راه خدا پيروي كنيد، مي‌گويند: ما از آن راهي كه نياكانمان پيروي كردند دست بر نمي‌داريم در حالي كه ممكن است گذشتگانشان چيزي نمي‌فهميدند و به خطا رفته باشند.

11.رويه‌هاي سابق سازماني ممكن است نادرست باشد، لذا پيروي از راه و روش و منش مديران سابق اگر همراه با استدلال و تعقل نباشد، قابل پذيرش نيست.

تفويض مسؤوليت

لا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلاّ وُسْعَها ... (بقره، 233)
همه بهاندازه توانشان مكلف هستند.

12.تفويض مسؤوليت به زيردستان بايد بر اساس توانايي‌هايشان باشد و به همان مقدار از ايشان انتظار داشت.

علم و توانايي، شفاف سازي

قالَ إِنَّ اللّهَ اصْطَفاهُ عَلَيْكُمْ وَ زادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَ الْجِسْمِ... (بقره، 247)
قوم بني اسرائيل به پيامبرشان گفتند: فرمانده اي براي ما مشخص كن تا به جنگ حاكم ستمگر برويم. پيامبرشان گفت: خداوند، طالوت را به فرماندهي شما برگزيد زيرا توان علمي و جسمي لازم براي اين مسؤوليت را دارد.

13.قدرت علمي و توانايي جسمي براي انجام مأموريت، دو شرط لازم براي مديران است.
14.داشتن توانايي علمي مهم تر از توانايي جسمي است. (ابتدا كلمه علم آمده سپس جسم)
15.اعلم بودن، در گزينش مديران يك اولويت مهم است.
16.رهبر و مدير بايد زير دستان خود را توجيه كند و ابهامات را برطرف سازد. (چنانچه پيامبر بني‌اسرائيل دليل انتخاب طالوت به فرماندهي را به وضوح بيان كرد.)

قالَ إِنَّ اللّهَ مُبْتَليكُمْ بِنَهَرٍ فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنّي... (بقره، 249)
هنگامي كه لشگر بني اسرائيل حركت كرد، (طالوت) به سربازان خود گفت: رودخانه-اي در بين راه است كه هركس از آن آب بنوشد، ديگر در سپاه من جايي ندارد.

17. مدير بايد نيروهاي كارآمد را از نيروهاي ناكارآمد جدا نمايد تا بتواند نيروهاي غير¬مفيد را از مجموعه طرد كند، زيرا حضور آنها باعث سست شدن ساير نيروها مي‌گردد.

توجه به كاركنان

وَ قُلْ لِلَّذينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَ اْلامِّيِّينَ ... (آل عمران، 20)
خداوند به پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله مي‌فرمايد: به اهل كتاب (دانشمند‌ها) و عوام مردم بگو: ...

18.مدير بايد به تمام افراد سازمان توجه داشته باشد، هم به سطوح مديريتي و هم به عامّة كاركنان. كاركنان بايد بدانند كه مهم هستند و نقش تعيين كننده اي در سازمان دارند و اين اهميت را در توجه و عنايت مدير، احساس كنند.

ايمان

لا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكافِرينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنينَ ... (آل عمران، 28)
نبايد سرپرست مؤمنان از غير خودشان باشد.

19. در جامعه اسلامی، ایمان داشتن شرط اصلی برای انتخاب مدیر و سرپرست است و اصولاً پست‌های كلیدی (همچون مدیریت)، نباید به افراد بی ایمان واگذار شود، چون امكان سوء استفاده در این سمت‌ها فراوان است.

آگاهي از گذشته:

وَ يُعَلِّمُهُ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ التَّوْراةَ وَ اْلإِنْجيلَ‏ (آل عمران، 48)
خداوند به حضرت عيسي كتاب و حكمت و تورات و انجيل آموخت.

20.مديران هر برهه از زمان بايد از حوادث و قوانين گذشته آگاه باشند و بدانند در گذشته چهاتفاقاتي در سازمان رخ داده و چه مقرراتي وضع گرديده است. (چنان كه خداوند به حضرت عيسي، تورات را كه قوانين گذشته بود، آموخت.)

[مجید املشی]

شناخت تهديدها

فَلَمّا أَحَسَّ عيسي‏ مِنْهُمُ الْكُفْرَ قالَ مَنْ أَنْصاري إِلَي اللّهِ ... (آل عمران، 52)
هنگامي كه عيسي احساس كرد اطرافيانش كفر مي‌ورزند، گفت: چه كساني مرا در راه خدا ياري مي‌کنند.

21.هوشياري در شناخت افكار و عقايد و تهديدها، يكي از شروط اساسي رهبري است.
22.شناخت نيروهاي وفادار و سازماندهي و تمركز آنان، براي اداره جامعه و ادامة حركت ضروري است.

سوءاستفاده از مقام

ما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللّهُ الْكِتابَ وَ الْحُكْمَ وَ النُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنّاسِ كُونُوا عِبادًا لي ... (آل عمران، 79)
هيچ انساني كه خداوند به او كتاب و حكمت و نبوت و حكومت داده است، حق ندارد به مردم بگويد: بندگان من باشيد.

23.سوء استفاده از موقعيت و مسؤوليت، براي هيچ كس مجاز نيست و بايد با آن به شدت برخورد نمود.

پيگيري تا حصول نتيجه

مِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدينارٍ لايُؤَدِّهِ إِلَيْكَ إِلاّمادُمْتَ عَلَيْهِ قائِمًا...(آل عمران، 75)
بعضي از اهل كتاب (يهوديان) كساني هستند كه اگر به او ديناري بدهي آن را به تو برنمي‌گرداند، مگر آن‌كه براي مطالبة آن دائماً بالاي سر او بايستي.

24.پيگيري براي رسيدن به نتيجه، اصلي مهم در مديريت است، چنان‌كه خداوند وصول مطالبات را به پيگيري مستمر منوط مي‌داند.

پيمان و پشتيباني از مديران

وَ إِذْ أَخَذَ اللّهُ ميثاقَ النَّبِيِّينَ لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتابٍ وَ حِكْمَةٍ ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَ لَتَنْصُرُنَّهُ ... (آل¬عمران، 81)
خداوند از پيامبران پيشين پيمان گرفت كه هرگاه علم و حكمت به شما دادم و سپس پيامبري آمد كه آن مطالب را تصديق مي‌كرد، به او ايمان آوريد و او را ياري كنيد.

25.در مديريت اسلامي، لازمة سپردن مسؤوليت‌ها گرفتن پيمان است كه بر طبق موازين و اصول، انجام تكليف شود.
26.مديران قديمي بايد از مديران جديد پشتيباني كنند و مديران جديد هم بايد از مديران قديمي تجليل كنند.

قانون و رهبري

كَيْفَ تَكْفُرُونَ وَ أَنْتُمْ تُتْلي‏ عَلَيْكُمْ آياتُ ‌اللّهِ وَ فيكُمْ رَسُولُهُ...(آل عمران، 101)
خداوند خطاب به مردم مدينه مي‌فرمايد: چگونه كفر مي‌ورزيد در حالي كه آيات خدا بر شما تلاوت مي‌شود و رسول خدا در بين شماست.

27.وجود قانون و حضور رهبري، دو اصل لازم براي جلوگيري از انحراف است. (اگر قوانين و مقررات كامل و جامع، و رهبري آگاه و ناظر وجود داشته باشد، عدول از مسير اهداف، امري عجيب خواهد بود، زيرا خداوند مي‌فرمايد: چگونه كافر مي‌شويد در حالي كه قوانين كامل الهي و رهبري معصوم در ميان شماست.)

نظارت، اصلاح سازمان

وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَي‌الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ‌الْمُنْكَرِ...(آل عمران، 104)
از ميان شما بايد گروهي باشند كه ديگران را به خير دعوت نمايند و از بدي‌ها بر حذر دارند.

28.بايد همواره گروهي جهت نظارت بر امور، در سازمان‌ها باشند كه ضمن دانستن اهداف سازماني بر رفتارهاي فردي و سازماني افراد دقت نمايند تا هر كجا مغايرتي با آن اهداف ديدند، تذكر دهند.
29.اصلاح سازمان و جلوگيري از انحراف، بدون قدرت منسجم كه از سوي مديريت عالي حمايت شود امكان¬پذير نيست.

انتصاب

وَ إِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقاعِدَ لِلْقِتالِ ... (آل‌عمران، 121)
خداوند در يادآوري جنگ احد خطاب به پيامبر اكرم صلي‌الله عليه‌و‌آله مي‌فرمايد: آن صبحي كه از خانهات خارج شدي و مؤمنان را براي جنگ در جايگاه خودشان قرار دادي.

30.انتصاب افراد براي جايگاه‌هاي استراتژيك و حساس بر عهدة شخص مدير است و بايد مستقيماً در انتخاب ايشان، اعمال نظر نمايد.

[مجید املشی]

امدادهاي الهي

إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنينَ أَ لَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُنْزَلينَ (آل عمران، 124)‏
پيامبرصلي‌الله‌عليه‌و‌آله به سپاه خود در جنگ بدر مي‌فرمايد: خداوند ما را با سه هزار فرشته ياري مي‌کند. آيا اين مژده براي ما كافي نيست؟

31. يكي از وظايف رهبري، اميدوار كردن افراد و توجه دادن آنها به امدادهاي خداوند، در راه رسيدن به اهداف است.

نااميدي رقبا

لِيَقْطَعَ طَرَفًا مِنَ الَّذينَ كَفَرُوا أَوْ يَكْبِتَهُمْ فَيَنْقَلِبُوا خائِبينَ ‏(آل‌عمران، 127)
امدادهاي الهي براي آن بود که كفار ريشه كن شوند يا ناكام و نااميد بازگردند.

[b]32.شیوه ی مدیریت و اتحاد سیاست ها به نحوی باشد که دشمن و رقبا به ناامیدی گشیده شوند.

تلاش

وَ نِعْمَ أَجْرُ الْعامِلينَ‏ (آل‌عمران، 136)
و چه نيكوست پاداش اهل عمل.

33.با شعار و آرزو نمي‌توان به چيزي دست يافت، كار و عمل و سخت كوشي است كه شيريني موفقيت را به كام انسان مي‌نشاند.

تقويت روحيه، بررسي عوامل شكست

وَ لا تَهِنُوا وَ لا تَحْزَنُوا وَ أَنْتُمُ اْلاعْلَوْنَ ... (آل‌عمران، 139)
پس از شكست در جنگ احد، خداوند خطاب به مسلمانان مي‌فرمايد: سستي نكنيد و غمگين نباشيد كه شما برتريد.

34.شكست موضعي در يك برهه از زمان، نشانه شكست نهايي نيست، بلكه تجربه‌اي براي رسيدن به موفقيت و پيروزي است.
35.مدير و رهبر بايد روحيه‌ها را تقويت كند.
36.در ضمن روحيه دادن بايد به عوامل شكست توجه كرد. (چنان كه خداوند ضمن تقويت روحيه، فرمود: اين بار سستي كرديد و به دستورات خوب عمل نكرديد.)

انسجام رويّه

ما مُحَمَّدٌ إِلاّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَ فَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلي‏ أَعْقابِكُمْ... (آل‌عمران، 144)
خداوند در بيان ضعف‌هاي جنگ احد و توبيخ كساني كه شايعه شهادت حضرت رسول صلي الله عليه و آله را انتشار دادند فرمود: محمد پيامبري است كه قبل از او هم پيامبراني آمده و رفته، پس آيا اگر او بميرد يا كشته شود، شما به وضعيت گذشته خود برمي‌گرديد؟

37.رويّه‌هاي سازماني بايد چنان تشكّل و انسجامي داشته باشند كه حتي نبودن مدير و رهبر در برهه اي از زمان، ضربه اي به سازمان و جريان امور آن نزند.

عوامل شكست سازمان

حَتّي إِذا فَشِلْتُمْ وَ تَنازَعْتُمْ فِي اْلامْرِ وَ عَصَيْتُمْ ... (آل‌عمران، 152)
خداوند در بيان علل شكست جنگ احد مي‌فرمايد: شما رو به پيروزي بوديد تا آنكه سست شديد و در ميانه جنگ به نزاع بر سر تقسيم غنايم پرداختيد و از دستور پيامبر نافرماني كرديد.

38.از جمله عوامل شكست هر سازمان، سستي افراد در انجام وظايف، نزاع و اختلافات داخلي و عدم اطاعت از مديريتي واحد است.

مديريت بحران

إِذْ تُصْعِدُونَ وَ لا تَلْوُونَ عَلي‏ أَحَدٍ وَ الرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ ... (آل‌عمران، 153)
به ياد بياوريد هنگامي كه در جنگ احد فرار مي‌كرديد و به هيچ كس توجه نمي‌كرديد در حالي كه پيامبر شما را فرا مي‌خواند.

39.در صحنه‌هاي حساس و مشكلات خطرآفرين سازمان، افراد سست و ترسو خود را كنار خواهند كشيد.
40.دستورات مدير در لحظه‌هاي حساس، موجب به حركت درآمدن ترسوها و سست‌ها نمي‌شود، لذا نبايد پست‌هاي كليدي را به ايشان سپرد.
41.آنجا كه مشكلات و سختي‌ها جلوه‌گر مي‌شود، مدير بايد حضوري پررنگ‌تر داشته باشد.

[مجید املشی]

عطوفت، مشورت، توكل

فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَ شاوِرْهُمْ فِي اْلامْرِ فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَي اللّهِ (آل‌عمران، 159)
خداوند پس از بيان ضعف‌هاي جنگ احد، خطاب به پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله مي‌فرمايد: از تقصير آنان درگذر و برايشان طلب آمرزش كن و براي تصميم‌گيري‌هاي آينده از آنان مشورت بگير. امّا هنگامي كه تصميم گرفتي، قاطع باش و به خدا توكل كن و آن را عملي ساز.

42.رهبري و مديريت صحيح با عفو و عطوفت همراه است.
43.در مشورت كردن، محاسني همچون تفقد از نيروها و دخيل كردن آنها در تصميم سازي، شكوفايي استعدادها، گزينش بهترين راي، ايجاد انگيزه و علاقه براي اجراي تصميم نهايي، نهفته است.
44. مشورت، تصميم‌ساز است و منافاتي با تصميم‌گيري قاطع‌ مدير ندارد.
45.در كنار فكر و مشورت و تصميم‌گيري، توكل برخدا لازم است.

شناخت ضعف‌ها

وَلَمّا أَصابَتْكُمْ مُصيبَةٌ...قُلْتُمْ أَنّي هذا قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ... (آل‌عمران، 165)
هنگامي كه مصيبتي (همچون شكست جنگ احد) به شما رسيد، گفتيد: اين مصيبت از كجاست؟ بگو: آن از سوي خودتان است.

46.در جستجوي عوامل شكست، ابتدا بايد به دنبال عوامل داخلي و ضعف‌هاي سازماني بود، سپس عوامل خارجي بررسي شود، زيرا عوامل داخلي به دست مديران سازمان قابل کنترل است.

ارزيابي عملكرد، نظريه سيستمي

أَنّي‌لاأُضيعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ ‌أُنْثي‏ بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ...(آل‌عمران،195)
خداوند مي‌فرمايد: من تلاش هيچ صاحب عملي را تباه نمي‌كنم، زن باشد يا مرد، همه از يكديگريد.

47.در سازمان‌ها بايد روشي جهت شناسايي كساني كه وظيفة خود را به خوبي انجام مي‌دهند، وجود داشته باشد تا ضمن تشويق آنها، انگيزش سازماني را تقويت نمود.
48.تلاش و تلاشگر هر دو مهم هستند، كارها هم بايد حسن فعلي (شكل درست) داشته باشد و هم حسن فاعلي (نيت درست).
49.در سازمان‌هاي اسلامي، همة افراد سازمان مثل اعضاي يك پيكرند در نتيجه تخريب يك فرد به مثابة تخريب سازمان است.
50.در يك بدن همة اعضا بايد با هم رشد كنند، لذا بايد امكان رشد سازماني براي همة افراد فراهم باشد و تلاش مديريت عالي سازمان بر ارتقاي كيفي همة افراد معطوف گردد.

[مجید املشی]

جبران خدمات

أَمْ لَهُمْ نَصيبٌ مِنَ الْمُلْكِ فَإِذًا لا يُؤْتُونَ النّاسَ نَقيرًا (نساء، 53)
خداوند در بيان حالات يهوديان مي‌فرمايد: اگر حكومت در دستشان بود ذره‌اي از اموال و دارايي‌ها را به مردم نمي‌دادند و همه را براي خود برمي‌داشتند.

51.مدير سازمان بايد به فكر رفاه افراد سازمان و وضعيت معيشتي ايشان باشد. (يكي از وظايف مديران، توجه به مشكلات معيشتي افراد است.)


اهليت و صلاحيت

إِنَّ اللّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا اْلاَماناتِ إِلي‏ أَهْلِها ... (نساء، 58)
خداوند فرمان مي‌دهد كهامانت‌ها را به صاحبانشان بدهيد.

در روايات متعدد منظور از امانت، رهبري و مديريت جامعه معرفي شده است.
52.ملاك عزل و نصب‌ها، بايد اهليت و صلاحيت افراد باشد. كليد خوشبختي جامعه، بر سر كار بودن افراد لايق و رفتار عادلانه است و منشا نابساماني‌ها، رياست نااهلان است.
امام علي عليه السلام ميفرمايد: هر كس خود را در جامعه بر ديگران مقدم بدارد، در حالي كه بداند افراد لايق‌تر از او هستند، قطعاً به خدا و پيامبر و مؤمنان خيانت كرده است.

تشكيلات و سلسله مراتب

يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا أَطيعُوااللّهَ وَ أَطيعُواالرَّسُولَ وَ أُولِي‌اْلامْرِ مِنْكُمْ...(نساء، 59)
اي‌كساني كهايمان آوردهايد از خداوند اطاعت كنيد و فرمان پيامبر و جانشينان او را گردن نهيد.

53.براي انجام اهداف سازماني بايد تشكيلات مناسب و به تبع آن سلسله مراتب تعريف شود.
54.در اجراي دستورات، اصل سلسله مراتب بايد رعايت شود.

حذف دوچهرگان

وَ يَقُولُونَ طاعَةٌ فَإِذا بَرَزُوا مِنْ عِنْدِكَ بَيَّتَ طائِفَةٌ مِنْهُمْ غَيْرَ الَّذي تَقُولُ ... فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ ... (نساء، 81)
منافقان به هنگام روز در محضر پيامبر صلي الله عليه و آله مي‌گفتند: هر چه شما بگوييد درست است! ولي هنگامي كه از نزد پيامبر مي‌رفتند، برخلاف گفته‌هاي او عمل مي‌كردند. خداوند مي‌فرمايد: اي پيامبر از ايشان اعراض كن.

55.افراد دوچهره بايد از تشكيلات سازمان حذف شوند و يا لااقل در پست‌هاي كليدي قرار نگيرند.


پيشگامي مدير

فَقاتِلْ في سَبيلِ اللّهِ .... وَ حَرِّضِ الْمُؤْمِنينَ ... (نساء، 84)
اي رسول! در راه خدا پيكار كن و مؤمنان را به جهاد ترغيب كن.

56.در اجراي برنامه‌هاي سازماني، مدير بايد پيشگام باشد تا موجب ايجاد انگيزش در افراد سازمان گردد.

دوري از تبعيض

فَلا تَميلُوا كُلَّ الْمَيْلِ فَتَذَرُوها كَالْمُعَلَّقَةِ... (نساء، 129)
پس تمايل خود را متوجه يك طرف ننماييد تا ديگري بلاتكليف رها شود.

57.مدير نبايد با رفتارهاي تبعيض آميز بعضي از نيروها را منزوي كند، بلكه بايد نسبت به تمام نيروها توجه داشته باشد تا موجب افزايش انگيزش كاركنان را فراهم آورد.

ضابطه مداري

يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا كُونُوا قَوّامينَ بِالْقِسْطِ شُهَداءَ لِلّهِ وَ لَوْ عَلي‏ أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوالِدَيْنِ وَ اْلاَقْرَبينَ... (نساء، 135)
اي كساني كهايمان آوردهايد! همواره عدالت را بر پا داريد و براي خدا گواهي دهيد، اگر چه به زيان خود يا والدين و بستگانتان باشد.

58.ضوابط بر روابط مقدم است، بايد بر طبق ضابطه عمل نمود حتي اگر روابط را مخدوش نمايد.


شايستگي و پاداش

وَعَدَ اللّهُ الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ عَظيم‏(مائده،9)
خداوند به كساني كه ايمان آوردهاند و كارهاي شايسته انجام دادهاند، وعدة آمرزش و پاداش بزرگ داده است.

59.تشويق و اعطاي پاداش بر مبناي شايستگي و كيفيت كار، عاملي مهم در تقويت انگيزش كاركنان است.

سرپرستي

وَ لَقَدْ أَخَذَ اللّهُ ميثاقَ بَني‌إِسْرائيلَ وَ بَعَثْنا مِنْهُمُ اثْنَيْ‌عَشَرَ نَقيبًا...(مائده،12)
خداوند از بني‌اسرائيل پيمان گرفت، سپس از ميان آنها دوازده سرپرست براي دوازده طايفه برانگيخت.

60.سرپرست هر صنف بهتر است از همان صنف انتخاب شود تا مشكلات و مسائل آنها را بيشتر درك كند. مثلاً اگر قرار است براي بيمارستاني مدير انتخاب شود بهتر است پزشك باشد. گرچه داشتن توان و دانش مديريت ضروري است.

[مجید املشی]

راستش طی این چند روزی که این نکات رو مطالعه می کردم چیزی که به ذهنم رسید این بود که چقدر خوب بود که هرکدام از این نکات مدیریتی رو قاب می گرفتن و در اتاق مدیران کشور قرار می دادن تا مورد توجه بیشتر عزیزان قرار بگیره... انشاالله

فساد اداری

وَ‌تَرى‏ كَثیرًا مِنْهُمْ یسارِعُونَ فِی‌اْلإِثْمِ وَ‌الْعُدْوانِ وَ أَكْلِهِمُ السُّحْتَ...‏(مائده،62)
بسیاری از مدعیان ایمان را می‌بینی كه در گناه و ظلم و حرام خواری شتاب می‌كنند.

61.فساد اداری (سُحت)، از فساد اجتماعی (عدوان) و فساد اخلاقی (اثم) خطرناكتر و بدتر است. لذا اولین گام در راستای اصلاح سازمانها، تغییر در رویه‌ها و فرایندهای سازمانی جهت از بین رفتن فساد اداری است.

شفاف سازی دستورات

فَمَنِ اعْتَدى‏ بَعْدَ ذلِكَ فَلَهُ عَذابٌ أَلیمٌ ‏(مائده، 94)
خداوند پس از بیان قسمتی از احكام شكار می‌فرماید: بعد از این، هر كه از این مرزها تجاوز كند، او را عذابی دردناك است.

62.قبل از ابلاغ دستورات، نمی‌توان کارکنان را مؤاخذه نمود، بلكه ابتدا باید به نحوی كه همگان در جریان قرار گیرند دستورات ابلاغ شود، سپس در صورت تعدی از آن مؤاخذه و تنبیه صورت گیرد. (واحد اداری سازمان‌ها كه وظیفة ابلاغ دستورات را بر عهده دارند باید از شیوه‌هایی استفاده كنند كه همة افراد سازمان در جریان آن دستورات قرار گیرند.)

طبقه‌بندی اطلاعات

قَدْ سَأَلَها قَوْمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ ثُمَّ أَصْبَحُوا بِها كافِرینَ‏ (مائده، 102)
پیامبر اكرم صلی الله علیه و آله با مردم دربارة حج سخن می‌گفت. كسی پرسید آیا حج همه ساله واجب است؟ پیامبر پاسخ نداد. او چند بار پرسید. رسول خدا فرمود: این همه اصرار برای چیست؟ اگر بگویم آری، كار شما سخت می‌شود. یكی از عوامل هلاكت امت‌های گذشته سؤال‌های نابجا و عمل نكردن به آنها بود.

63.اطلاعات و دانش سازمانی باید رده‌بندی و طبقه‌بندی شود و مدیران نباید بعضی از اطلاعات و دانسته‌های خود را در اختیار عموم كاركنان بگذارند، نظیر مشكلات اقتصادی و بحران‌های سازمانی.

شفاف سازی روش مدیریت

قُلْ لا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدی خَزائِنُ اللّهِ وَ لا أَعْلَمُ الْغَیبَ وَ لا أَقُولُ لَكُمْ إِنّی مَلَكٌ إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّ ما یوحى‏ إِلَی...(‏انعام، 50)
ای پیامبر به مردم بگو: من ادعا نمی‌كنم كه گنجینه‌های خداوند نزد من است و غیب می‌دانم و ادعا نمی‌كنم كه من فرشتهام، بلكه من آنچه را كه به من وحی می‌شود پیروی می‌كنم.

64.اهداف و شیوة كار مدیر باید صریح و روشن بیان شود.
65.مدیران باید همچون دیگران در زندگی شخصی از امكانات عمومی استفاده كنند و استفاده از امكانات ویژه صحیح نمی‌باشد.

نظریه انگیزش و تكریم ارباب رجوع

وَ إِذا جاءَكَ الَّذینَ یؤْمِنُونَ بِآیاتِنا فَقُلْ سَلامٌ عَلَیكُمْ... (انعام، 54)
خداوند به پیامبر اكرم صلی الله علیه و آله می‌فرماید: هر گاه مؤمنان نزد تو آمدند به ایشان سلام كن.

66.مدیران باید با برخوردی محبت‌آمیز، به کارکنان و مراجعان شخصیت دهند تا موجب افزایش انگیزش سازمانی و تكریم ارباب رجوع ‌گردد.

سرعت عمل

وَ هُوَ أَسْرَعُ الْحاسِبینَ ‏(انعام، 62)
و خداوند سریعترین حسابرسان است.

67.سرعت حسابرسی در دستگاه‌های نظارتی و سرعت در رسیدگی به امور در دستگاه‌های اجرایی یك ارزش و ضرورت است.

علم و حكمت

إِنَّ رَبَّكَ حَكیمٌ عَلیمٌ ‏(انعام، 83)
پروردگارت حكیم و داناست.

68.علم و حكمت، دو شرط لازم برای تدبیر و مدیریت امور است. (با توجه به اینكه كلمة رب در لغت به معنای مربی آمده است.)

برنامه‌ریزی و اجرا

فالِقُ اْلإِصْباحِ وَ جَعَلَ اللَّیلَ سَكَنًا وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ حُسْبانًا ذلِكَ تَقْدیرُ الْعَزیزِ الْعَلیمِ‏ (انعام، 96)
خداوند، شكافندة سپیده‌دم است و شب را مایة آرامش و خورشید و ماه را وسیله شمارش ایام قرار داد. این است اندازه‌گیری و برنامه‌ریزی خداوندِ قدرتمند و دانا.

69.برنامه‌ریزی دقیق و اجرای كامل برنامه‌ها، نیاز به علم و قدرت دارد، علم برای تدوین برنامه و قدرت برای اجرای نیكوی آن.

پایداری بر اهداف

وَ كَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلّ‏ِ نَبِی عَدُوًّا شَیاطینَ اْلإِنْسِ وَ الْجِنّ‏ِ... ‏(انعام، 112)
ای پیامبر! اینان تنها در برابر تو به لجاجت نپرداختهاند بلكه برای هر پیامبری دشمنانی از شیطان‌های انسانی و جنّی قرار دادیم.

70.مدیران باید برای مخالفت‌ها آماده باشند و بدانند كه در برابر هر تغییر و اصلاحی، مقاومت و مخالفت صورت می‌گیرد.

[مجید املشی]

مدیران فاسد

وَ كَذلِكَ جَعَلْنا فی كُلّ‏ِ قَرْیةٍ أَكابِرَ مُجْرِمیها لِیمْكُرُوا فیها... ‏(انعام، 123)
در هر دیاری بزرگانی از مجرمان به حیله و فسق و فساد می‌پردازند.

71.مدیران و رهبران فاسد، ریشة فساد اجتماع هستند.
72.تزویر و دروغ، حربه‌های اصلی مدیران و رهبران فاسد است.

عبرت از گذشتگان

وَ كَمْ مِنْ قَرْیةٍ أَهْلَكْناها ... ‏(اعراف، 4)
چه بسیار آبادی‌هایی كه اهل آن به خاطر فساد و كفر نابود شدند.

73.در تصمیم‌گیری‌ها، باید سرگذشت كسانی كه در شرایط مشابه تصمیم‌گیری كردهاند، مورد توجه و عبرت قرار گیرد.

پاسخ‌گویی

فَلَنَسْئَلَنَّ الَّذینَ أُرْسِلَ إِلَیهِمْ وَ لَنَسْئَلَنَّ الْمُرْسَلینَ ‏(اعراف، 6)
قطعاً مردم و پیامبران، از آنچه انجام دادهاند بازخواست خواهند شد.

74.در سازمان، هم رهبران و مدیران باید نسبت به اقدامات و تصمیمات خود مسؤولند، همچنین افراد عادی و کارکنان نیز باید نسبت به آنچه بر دوششان گذاشته شده، پاسخ‌گو باشند.

دوری از تكبّر

قالَ فَاهْبِطْ مِنْها فَما یكُونُ لَكَ أَنْ تَتَكَبَّرَ فیها فَاخْرُجْ ... ‏(اعراف، 13)
خداوند به شیطان فرمود بیرون رو، از چه روی تكبّر ورزیدی؟!

75.تكبّر، چه برای افراد عادی و چه برای پست‌های مهم و مدیران ارشد، آفت و آسیب است و باعث خواری و شكست می‌شود.

تمهید مقدمات

فَكُلا مِنْ حَیثُ شِئْتُما وَ لا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ ... ‏(اعراف، 19)
خداوند به آدم فرمود: تو و همسرت، هر چه خواستید در این باغ بخورید ولی به آن درخت نزدیك نشوید.

76.مدیران و رهبران باید ابتدا امكانات را در اختیار كاركنان بگذارند و راه صحیح استفاده از آن را به ایشان بیاموزند، سپس انتظار كار صحیح و درست و بدون نقص داشته باشند.

بیان ویژگی‌های خود

وَ أَنَا لَكُمْ ناصِحٌ أَمینٌ ‏(اعراف، 68)
قرآن از زبان پیامبر می‌فرماید: من برای شما خیرخواه و امین هستم.

77.بیان ویژگی‌های مثبت خود، در موارد ضرورت و آنجا كه برای دیگران سازنده باشد، مانعی ندارد.

انتقاد شنوی

قالُوا أُوذینا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِینا وَ مِنْ بَعْدِ ما جِئْتَنا قالَ عَسى‏ رَبُّكُمْ أَنْ یهْلِكَ عَدُوَّكُمْ ... (اعراف، 129)
قوم بنی‌اسراییل به حضرت موسی گفتند: هم پیش از آمدنت ما در سختی بودیم و هم اكنون كه تو آمده‌ای. موسی خطاب به ایشان فرمود: امیدوارم خداوند دشمن شما را به زودی نابود كند.

78.مدیر باید به انتقادها گوش فرا دهد و در پاسخ جواب‌هایی بدهد كه كاركنان به اصلاح امور امیدوار شوند.

كادر‌سازی

وَ قالَ مُوسى‏ ِلاَخیهِ ‌هارُونَ اخْلُفْنی فی قَوْمی ... ‏(اعراف، 142)
موسی به برادرش‌هارون گفت: در غیاب من جانشین من در میان قوم باش.

79.فردی به عنوان جانشین (معاون مدیر) باید در كنار مدیر اصلی و با تجربه، در فراز و نشیب‌ها باشد تا ضمن كسب تجربه، او را یاری دهد و در غیاب مدیر، سازمان بدون رهبر نماند.
80.یكی از وظایف اصلی مدیران كادر سازی است.

[مجید املشی]

برنامه‌ریزی

وَ كَتَبْنا لَهُ فِی اْلالْواحِ مِنْ كُلّ‏ِ شَی‏ءٍ مَوْعِظَةً وَ تَفْصیلاً لِكُلّ‏ِ شَی‏ءٍ فَخُذْها بِقُوَّةٍ وَ أْمُرْ قَوْمَكَ یأْخُذُوا بِأَحْسَنِها ... ‏(اعراف، 145)
در الواح تورات، به موسی در هر موردی پندی دادیم و به او گفتیم: آنها را با قوت اجرا كن و به قوم خود فرمان ده كه بهترین آنها را انتخاب كنند و اجرا نمایند.

81.در برنامه‌ریزی باید بهترین روش را انتخاب نمود و آن را با تمام توان انجام داد. گرچه در بعضی شرایط، مدیریت اقتضائی، مفهوم بهترین اقدام را تبیین می‌کند.


گزینش

وَ اخْتارَ مُوسى‏ قَوْمَهُ سَبْعینَ رَجُلاً ... ‏(اعراف، 155)
حضرت موسی برای رفتن به میعادگاه خداوند، هفتاد نفر را انتخاب كرد.

82.افرادی كه به پست‌های حساس و اصلی منصوب می‌شوند، باید حتماً گزینش شوند تا صلاحیت‌های لازم را داشته باشند، هر كسی در هر سطحی نمی‌تواند در جایگاه تصمیم گیری قرار گیرد.

باور اهداف

یؤْمِنُ بِاللّهِ وَ كَلِماتِهِ ... ‏(اعراف، 158)
خداوند در بیان صفات حضرت رسول صلی الله علیه و آله می‌فرماید: پیامبری كه به خدا و گفتار او ایمان دارد.

83.شخصی كه مدیریت سازمان را برعهده دارد باید از ماموریت سازمان و اهداف سازمانی اطلاع كافی داشته و به آن ایمان داشته باشد تا بتواند زیردستان را در این راه توجیه، یاری و هدایت كند.

توزیع امكانات

اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ فَانْبَجَسَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَینًا قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُناسٍ مَشْرَبَهُمْ ... ‏(اعراف، 160)
خداوند به حضرت موسی فرمود: با عصایت به این سنگ بزن، پس از آن سنگ دوازده چشمه جوشید و هر قبیله از یكی از آنها استفاده كرد.

84.تقسیم و توزیع عادلانه امكانات و منابع، نقش مهمی در تسهیل امور دارد.

تبیین تهدیدها

وَ اتْلُ عَلَیهِمْ نَبَأَ الَّذی آتَیناهُ آیاتِنا فَانْسَلَخَ مِنْها فَأَتْبَعَهُ الشَّیطانُ فَكانَ مِنَ الْغاوینَ ‏(اعراف، 175)
ای پیامبر! داستان بلعم باعورا را بر مردم بخوان كه از علم خود اندكی به او داده بودیم و قدرت اجابت دعا و برخی كرامات را داشت تا آن كه شیطان او را در پی خویش كشید و از گمراهان شد.

85.رهبران و مدیران، باید مواردی كه ماموریت و اهداف سازمان را تهدید می‌كند و باعث شكست می‌شود، را به افراد تحت تكفل خود گوشزد كنند و با بیان سرگذشت فریب خوردگان، آنان را برای مقاومت در مسیر صحیح آماده سازند.

شایسته سالاری

إِنَّ وَلِیی اللّهُ الَّذی نَزَّلَ الْكِتابَ وَ هُوَ یتَوَلَّى الصّالِحینَ‏ (اعراف، 196)
پیامبر اكرم می‌فرماید: سرپرست من خدایی است كه این كتاب آسمانی را نازل كرده و او همة صالحان را سرپرستی و هدایت می‌كند.

86.رعایت اصل شایسته سالاری لازم است حتی در مورد زیردستان. (خداوند كسانی را كه شایسته هستند، سرپرستی می‌كند.)

ترغیب كاركنان

یا أَیهَا النَّبِی حَرِّضِ الْمُؤْمِنینَ عَلَى الْقِتالِ ... ‏(انفال، 65)
ای پیامبر مؤمنان را برای پیكار با كفار تشویق كن.

87.یكی از وظایف مدیران، آن است كه با حرف و عمل خود، زیردستان را در جهت نیل به اهداف تشویق و ترغیب نمایند.

مدیریت اقتضایی

اْلانَ خَفَّفَ اللّهُ عَنْكُمْ ... ‏(انفال، 66)
اكنون خداوند در امر جهاد، به شما تخفیف داد.

88.در مدیریت، گاهی باید به دلیل تغییر شرایط و اقتضائات، آئین نامه‌ها تغییر كند و این امر با قاطعیت در مدیریت منافاتی ندارد.


تمركز بر هدف

ما كانَ لِنَبِی أَنْ یكُونَ لَهُ أَسْرى‏ حَتّى یثْخِنَ فِی اْلارْضِ ... ‏(انفال، 67)
هیچ کسی حق اسیر گرفتن ندارد مگر بعد از آن كه بر منطقه غلبة كامل پیدا كرد. (اسیر گرفتن، شما را از فتح و پیروزی دور نكند.)

89.در مدیریت، تمركز بر هدف و دوری از تشتّت، یك ضرورت برای نیل به اهداف است.

اجرای مقررات و انعطاف در امور

فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكینَ حَیثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَ خُذُوهُمْ وَ احْصُرُوهُمْ وَ اقْعُدُوا لَهُمْ كُلَّ مَرْصَدٍ فَإِنْ تابُوا وَ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ آتَوُا الزَّكاةَ فَخَلُّوا سَبیلَهُم...‏(توبه،5)
هنگامی‌كه ماه‌های حرام سپری شد، مشركان و دشمنان خدا را هر كجا یافتید بكشید یا دستگیر كنید یا در محاصره قرار دهید و از هر سو در كمین آنها باشید، پس اگر توبه كردند و مسلمان شدند آزادشان كنید.

90.در مدیریت صحیح، هم تندی لازم است (خذوهم...)، هم نرمش و بخشش (خلوا سبیلهم)، این دو اصل همیشه باید در كنار هم باشند.