مهندسی بحران سازی و بحران زدایی!

[مجید املشی]

بحران سازی و بحران زدایی یکی از کارکردهای رسانه ها با کمک گرفتن از ابزارها و اهرم های نوین می باشد.
رسانه ها با استفاده از راهبردهایی در ایجاد شرایط بحرانی می توانند در تحولات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی جدید در گستره وسیعی نقش آفرینی کنند و موجب شکل دهی افکار عمومی گردند. چرا که امپراتور رسانه ای با بهره گیری از امکانات سرشار موجب شکل گیری نوعی استبداد اطلاعاتی از طریق گزینش و انتشار اطلاعات و اخبار انحصاری، تراست های خبری و اطلاعاتی و کارتل های رسانه ای در پرتو انقلاب اطلاعاتی شده است.
همچنین استبداد رسانه ای که رواج گسترده ای پیدا کرده است، با استفاده از ابزارها و اهرم ها و با اتکا به فناوری افکار عمومی جهان را به سوی خود جلب کرده و به ارایه چهره ای مخدوش از برخی از نظام های سیاسی، فرهنگ ها، قوم ها و یا دین های رقیب پرداخته است.

چنین رسانه هایی به شکلی نظام مند نسبت به جهت دهی افکار عمومی، گرایش ها، عقاید و نگرش ها و رفتارها تلاش مضاعفی را به کار می بندد. به گونه ای که برخی -همچون آلوین تافلر و هایدی تافلر (1376)- از آن به جنگ جهانی فرهنگی-اطلاعاتی تعبیر کرده اند و به نقش اطلاعات درعرصه جهانی اذعان دارند.

باید توجه داشت پیدایش رسانه هاي پیشرفته با بهره گیري از دانش نحوه اثرگذاري بر افکار عمومی سبب افزایش نقش رسانه در ایجاد، کاهش و یا گسترش بحران ها شده؛ به گونه اي که این اثرگذاري ماهیتی بسیار متفاو ت از گذشته پیدا کرده است .

از این رو بسیاري از جمله، گاستونگ بر این باوراست که رسانه ها بیشتر به جاي کاستن بحران ها و حفظ صلح و امنیت جهانی در خدمت بحران و جنگ هستند!!!

در این تاپیک قصد داریم تا با فرایند بحران سازی و بحران زدایی در جهان امروز که به عنوان قدرت نرم ارتباطاتی نامیده شده است آشنا شویم و به این سوال پاسخ دهیم که رسانه چگونه و با اعمال چه شیوه ها و راهبردهایی افکار عمومی را در جهت رسیدن به هدف های تعیین شده هدایت می نماید.

[مجید املشی]

یکی دیگر از تاکتیک هاي عملیات روانی رسانه اي آمریکا در نحوه انتشار اخبار واقعی از جنگ می باشد، به گونه اي که کسی به درستی نداند که در آن جنگ چه تعداد از سربازان و مردم کشته شده اند.
افزون بر آن در آن جنگ رسانه هاي آمریکایی و شبکه هاي بزرگ خبررسانی دنیا در مورد جنگ عراق، آنچنان تصویري از صدام و رژیم بعث به دنیا ارائه دادند که افکار عمومی متقاعد شده بود ناگزیر باید هر چه سریع تر به جنگ با عراق پرداخت.
سرهنگ حسن قبانی، فرمانده سابق تیپ گارد ریاست جمهوري عراق در مصاحبه با نشریه الشرق الاوسط (14 اکتبر 2003) تأثیر جنگ روانی رسانه اي آمریکا و انگلستان را در ایجاد وحشت در سربازان عراق و تخریب روحیه آنها بسیار ویرانگر ارزیابی کرده است.
او اذعان داشته است که سربازان عراقی به واسطه جنگ روانی که از سوم آوریل شروع شده بود به کلی روحیه خود را از دست داد ه بودند و پیش از آنکه تانک هاي آنها توسط نیروهاي آمریکایی منهدم شود، از صحنه جنگ متواري می شدند. آنها در اثر جنگ روانی آمریکا باور کرده بودند که شکست، گریز ناپذیر است.

از جمله راهبردهایی که اثر آنها به کار گرفته شده است ، می توان از راهبرد حذف (خارج کردن و پنهان کردن برخی واقعیت ها از دید مخاطب)، راهبرد قطره چکانی، راهبرد موجی (بمباران اطلاعاتی)، راهبرد دروغ بزرگ (ادعاي حمله هسته اي عراق به آمریکا)، راهبرد وارونه سازي (معکوس نشان دادن عمدي واقعیات و اخبار) و مانند آن نام برد.

[مجید املشی]

(۱۶/دی/۹۱ ۲۳:۰۲)مجید املشی نوشته است:  
آنچه که به عنوان جنگ روانی از آن نام برده میشود می تواند به شیوه ایجاد شود:

1. انگاره سازي رسانه اي
2. کنترل ذهن ها توسط رسانه هاي بحران ساز
3. فرافکنی رسانه هاي بحران ساز

در ادامه ی بیان عوامل جنگ روانی در رسانه، به عامل سوم می رسیم یعنی:

فرافکنی رسانه های بحران ساز:


به باور برخی فرماندهان نظامی مانند هرمن گورینگ ،جوزف گوبلز و فیلد مارشال مونتکمري پوشش رسانه هاي خبري از عملیات آنها می تواند نیروي مضاعفی تلقی شود. این گروه از افراد با پی بردن به اهمیت رسانه ها، خواهان نقش پویاي آنها (البته در راستاي هدف ها و سیاس ت هاي نظامیان ) در زمان جنگ هستند . آنها علاقمند هستند رسانه ها با فرافکنی نسبت به تحولها و رویدادها ، مخاطبان را به تسلیم وادارند.

در شرایط فعلی برنامه ریزان نظامی به دلیل تأثیر گرفتن از این فناور ي ها و نیز به دلیل بالا بودن هزینه هاي جنگ، نوعی سان تزو گرایی را سرلوحه کا ر خود قرار داده اند.
از دید سان تزو باید به هر طریق ممکن کوشید تا دشمن روحیه خود را ببازد و اراده اش را براي مقاومت از دست بدهد . مهارت و هنر آن است که دشمن را بدون توسل به جنگ و با استفاد ه از عامل روانی، به زانو درآورد.

برای توضیح بیشتر در ارتباط با افکار سان تزو (سون جو) نیز می توانید به تاپیک زیر مراجعه نمایید:

هنر رزم (The Art Of War)

دراین رابطه رسانه ها نقش بسیار پراهمیتی در جنگ هاي روانی دارند. دولت ها با استفاده از این ابزار و به شیوه هاي مختلف می توانند روحیه طرف مقابل را ضعیف کنند . فرستادن پیام از طریق پست الکترونیکی براي ترغیب مقام ها و نظامیان به تسلیم در مقابل در یافت پول، انتشار اخبار دروغ در ارتباط با تسلیم شدن برخی رهبران و جز آن از جمله اقدامات جنگ روانی است.

[مجید املشی]

باید هوشیار بود چرا که کارکرد رسانه ها پیچیدگی هاي فراوان دارد . براي نمونه، همان گونه که می دانیم از جمله شگردهاي جنگ روانی، تأکید بر نوع جنگ افزارها و سلاح هاي پیشرفته براي کاهش ضریب مقاومت در طرف مقابل است.

در اصل اطلاع رسانی به موقع و معتبر یکی از مهم ترین رسالت هاي رسانه ها تعریف شده است . بر این اساس تصور افراد جامعه آن است که این مهم در تمامی مراحل و برهه ها مدنظر قرار گرفته و رعایت خواهد شد .

با وجود این مطلب، به باور بسیاري از صاحب نظران اولین قربانی جنگ حقیقت است.

به طور کلی جنگ و صلح در دو فضاي متفاوت ایجاد می شوند. در زمان صلح در بیشتر موارد حقیقت، ابلاغ و منتقل می شود اما در زمان جنگ آنچه بیان می شود آمیخته اي از حقیقت، تبلیغات، شایعه و دروغ است .
تعیین میزان و سهم این مؤلفه ها در فرایند اطلاع رسانی در زمان جنگ دشوار است. اما به طور کلی چه از جنبه بحث هاي فلسفی و چه از جنبه تجربه هاي حرفه اي، توقع بیان حقیقت در چنین شرایطی، انتظار بیهوده اي است.

با مدنظر قرار دادن چنین ملا حظه هایی است که رسانه هاي یک کشور در جریان جنگ براي حفظ روحیه و ارتقاي توان روانی آحاد جامعه اقدام هاي زیر را در دستور کار خود قرار می دهند:
کم نشان دادن تلفات خودي، بزر گنمایی خسارت هاي دشمن (سانسور و مدیریت خبر) و بایکوت اطلاع در موقعیت هاي لازم.

[مجید املشی]

هارولد لاسول در مقاله ای ساخت و كاركرد ارتباطات در جامعه ( 1948 ) را اين گونه تصريح مي كند كه كاركردهاي ارتباطات اجتماعي به سه دسته ذيل تقسيم مي شوند؛

الف – نظارت : جمع آوري اطلاعاتي كه جامعه درباره احتياجات ، مخابرات ،‌ و فرصت ها بايستي بداند تا بدين وسيله خود به مسايل اش پاسخ گويد.

ب – همبستگي : به كار بستن پاسخ جامعه در مورد اطلاعات مربوط به سياست گذاري ، خودسازماندهي ،‌ توزيع قدرت و مسئوليت ها و متحول ساختن الگوها به نحوي كه مورد نياز است .

پ – جامعه پذيري : به نظر لاسول با گـذر از دانش و ارزش هاي جامعه ،‌ به انديشه اعضاي درونـگر و بـي اطلاع مي توان معني بخشيد بنابراين در جامعه ، كودكان بزرگ مي شوند تا در آينده شهروندان مسئول و مفيد باشند و بزرگسالان نيز اطراف يك شبكه از علوم و عقايد با يكديگر هم پيمان خواهند شد .

مدل اوليه در ارتباطات ،‌ مدل لاسول ( 1948 ) است ، به نظر وي ارتباط واجد 5 عامل است :

1- Whoچه كسي مي فرستد؟

2- How ( حامل ) با چه وسيله اي مي فرستد؟

3- What ( پيام ) چه مي فرستد؟

4- Whomگيرنده براي چه كسي مي فرستد؟

5- Impressionتأثير پيام كدام است؟

مک‌کوایل، دنیس و ویندال، سون؛ مدل‌های ارتباط جمعی، گودرز میرانی، تهران، دفتر پژوهش‌های رادیو، 1388 ص20.

در واقع بحران در اين 5 عنصر ارتباطي شكل گرفته و در مرحله پنجم بالفعل مي شود يعني تأثيري كه وسايل ارتباطي و محتواي دستكاري شده اطلاعاتي بر روي گيرنده ها مي گذارد ،‌ و از باز خورد پيام ها مي توان متوجه بروز بحران شد.

[مجید املشی]

به دلیل انتقال سریع اطلاعات و به دنبال آن شکل گیري افکار عمومی با همان شتاب و سرعت، یکی از عامل هاي کنترل کننده بحران، پاسخ سریع، به موقع و حساب شده می باشد. چرا که شگفت زدگی و غافلگیري اولین عامل مخرب در بسیاري از بحران هاست.

در بسیاري از مواقع براي دست به کار شدن، پاسخ گفتن و عمل کردن، فقط چند ساعت و یا کمتر زمان وجود دارد. این ساعتها و لحظه ها، زمانهاي تعیین کننده اي است . زیرا افکار عمومی بسیار سریع شکل می گیرد و زمانی که شکل گرفت به دشواري تغییر می یابد.

غلبه بر بحران بدون آمادگی لازم ، به سختی امکا نپذیر است. افکار عمومی به ویژه وقتی بحران در مورد مشروعیت و بی اعتمادي، سانحه ها و بلایاي طبیعی، ناآرامی هاي شهري، رسوایی هاي مدیران و کاگزاران دولت، اعتصابها و جز آن باشد، نسبت به بحرانها حساسیت بیشتري دارد.

بنابراین در مواجه با این بحران ها اولین اقدام لازم و حیاتی دسته بندي حقیقت و واقعیت است.

رسانه باید بادقت و ظرافت ویژهاي نسبت به جداسازي و اطلاع رسانی واقعیت هاي موجود ، شایعه ها و همچنین مواردي که به عنوان جنگ روانی به کار گرفته می شود اقدام نماید. نباید فراموش کرد که بیشتر تصمیم هاي حساس در ساعت ها و روزهاي اول ایجاد بحران گرفته می شود. همچنین باید بیدرنگ عامل هاي چندگانه بعدي که در شدت گرفتن یا ادامه یافتن بحران دخالت دارند را شناسایی کرد و تصمیم مناسب را به کار بست .
مخاطبان اصلی پیام نیز باید شناسایی شوند چرا که ضروري است برنامه ریزي و انتقال پیام متناسب با خواسته آنها انجام گیرد.

[مجید املشی]

اگر چه بی خبري و نبود اطلاعات صحیح یکی از مخرب ترین عامل هاي برهم زننده آرامش جامعه و ایجاد بحران محسوب می شود، کنترل اطلاعات نیز یکی از وظیفه هاي رسانه ها براي مقابله با بحران است.

در برخی از بحران ها مانند بحران هاي سیاسی اطلاع رسانی نباید افسار گسیخته باشد . نهادهایی که در این موارد دچار بحران هستند باید توالی و سلسله مراتب پاسخگویی به رسانه ها را تعریف کرده و در گام نخست، یک سخنگو معرفی کنند . شرایط نباید به گونه اي باشد که اطلاعات بین تمام کارکنان یک مجموعه منتشر شود . در غیر این صورت براي نمونه هر خبرنگار ي می تواند از طریق تلفن از هر کسی بپرسد موضوع چیست؟!
در چنین مواردي اگر اطلاعات کنترل نشود زمینه هاي پراکندگی شایعه در جامعه به خوبی فراهم میشود که آثار مخرب زیادي دارد. شایعه یکی از مهمترین دستاویزها براي جنگ روانی و تشدید بحران است . نباید فراموش کرد که درصورت پاسخگویی در مورد شایعه باید نسبت به تشریح ساختار و نحوه عملکرد و کنترل شایعه توجه داشت . براي نمونه در صورت پاسخگویی در مورد شایعه، باید به خود شایعه نیز اشاره شود، ارائه اطلاعات بدون بیان شایعه نمی تواند مفید باشد.

در بسیاري از موارد مشاهده شده است رسانه هاي گروهی خارجی براي ارائه اطلاعات در مورد یک شایعه به صورت سربسته و مبهم وارد موضوع می شوند و خود شایعه را بیان نمی کنند. این شیوه نمیتواند شایعه را از ذهن مردم پاك کند.

[مجید املشی]

رسانه ها در زمانی که عامل هایی سبب بی اعتمادي در جامعه شوند نقش اساسی در بازنگري در مفهوم اعتمادسازي و ایجاد امیدبخشی دارند . از سوي دیگر یکی از کارکردهاي رسانه نگهبانی از حقوق مردم می باشد.

در اجراي این کارکرد ، رسانه ها براي سایر نهادها رقیب محسوب می شوند. به این ترتیب که آنها را تحت فشار قرار می دهند تا به نحوي خود را با وضع مورد نظر جامعه تطبیق دهند .

در صورت به وجود آمدن این وضع، رسانه عاملی براي ایجاد اعتماد افکار عمومی خواهد بود . اما در برخی موارد به ویژه هنگامی که سیاست هاي رسانه اي به طور دقیق تعریف عملیاتی نشده اند نوعی چندگانگی در عملکرد عامل هاي رسانه اي دیده می شود. چرا که هر یک از این عامل ها بنا بر تعریف خاصی که از سیاست ها دارد به شکل خودمحور عمل میکند. یکی از این سیاست هاي رسانه اي آرام شبخشی، امیددهی و اعتمادسازي است . گرچه این سیاست از دغدغه اصلی بیشتر رسانه ها محسوب می شود ولی با تعریفهاي متناقضی مواجه است. گاه این گونه تعبیر میشود که راه تحقق آرامش بخشی نمایش داشته ها و عملکرد مثبت است. به عبارتی نارسایی ها را نباید گفت و قو ت ها را باید برجسته کرد.

[مجید املشی]

بحران ها در تمامی انواع خود جز جدایی ناپذیر زندگی بشرند و روز به روز بر تنوع و تعدد آنها افزوده می شود.
رسانه های جمعی نیز با توجه به نفوذ و گسترش خود در جوامع و در تمامی ابعاد حیات بشری به جز جدایی ناپذیر بحران ها تبدیل شده اند. رسانه ها می توانند در زمینه بحران های درحال وقوع جدیدترین اطلاعات را به مردم بدهند و مردم را در جریان آخرین اخبار مربوط به وقایعی که اتفاق افتاده است بگذارند. رسانه ها ما را به درون مناطق بحران زده می برند و ما را از آنچه در آنجا می گذرد آگاه می سازند. رسانه ها قادرند مردم را به انجام دادن اقدامات مثبت تشویق و یا برعکس موجبات ترس و وحشت بیشتر مردم را فراهم کنند.

نيل پستمن معتقد است : در حقيقت ،‌اين وسايل ارتباط جمعي هستند كه در بعد گسترده ، از يك سو نقش روز افزون خود را به آنچه بدان وقوف مي يابيم ،‌ با آن آشنا مي شويم ،‌ روياروي آن قرار مي گيريم ،‌ هر آنچه را كه تجربه مي كنيم و آنچه را كه بعنوان تجربه مي اندوزيم ،‌ آنچه را كه بعنوان دانش مي آموزيم و آن گونه كه دانسته هاي خود را مي سازيم و شكل مي دهيم ،‌ بعهده گرفته اند و از سوي ديگر به آن گونه اي رو به كنايه به ما تحميل مي كنند كه به چه بينديشيم ،‌ چگونه بينديشيم ،‌وچه ،‌چگونه و چرا احساس مي كنيم.

[مجید املشی]

رسانه ها با بهره مندی از راهبردها جدید در عصر حاضر در ایجاد شرایط بحرانی می توانند در تحولات سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی، در سطح وسیع و گسترده نقش آفرینی خاصی بکنند. و موجب شکل دهی مناسب و نامناسب بر اساس ساختار نظام سیاسی و اجتماعی، افکار عمومی گردند.
با توجه به سیاست های حاکم بر امپریالیسم رسانه ای یکی از واقعیت های انکار ناپذیر عصر حاضر رسانه ها در ایجاد بحران، از طریق ابزار شایعه و انتشار اطلاعات و اخبار کاذب و نادرست در جامعه جهانی و افکار عمومیست. در واقع این کارکرد منفی و آشکار مدیریت رسانه،از نظر صاحبنظران ارتباطات اجتماعی و رسانه ای واقعیتی انکار ناپذیر تلقی می گردد. کارکرد منفی شایعه و شایعه پراکنی در دنیایی کنونی رسانه ها بخش گسترده ای از ماهیت افکار عمومی را شکل داده است و باعث ایجاد و افزایش روزافزون بحران های اجتماعی، فرهنگی، سیاسی، اقتصادی و افول سرمایه های اجتماعی جامعه می گردد.

چاکوتین محقق آلمانی در این باره می گوید:

برای تأثیر بر افکار عمومی باید از طریق رسانه و ارتباطات فراگیر یک یا چند محرکه، از جمله شایعه، غریزه اساسی انسان را به شدت تحریک و به سوی هدف های خاص و تسلط بر افکار عمومی هدایت می کند.

[مجید املشی]

برخي را اعتقاد بر اين است که رسانه ها از چنان قدرتي برخوردارند که اذهان توان مقاومت در برابر آنها را ندارند. به اعتقاد اين گروه اگر کودکي در مقابل پيام هاي رسانه اي خشونت بار قرار گيرد مطمئنا همان رفتار خشونت بار نيز در او بروز خواهد کرد.
ژان كازنو درباره همين طرز انديشه مي نويسد :
اين انديشه در نظر مردم ،‌ چه عادي و چه تحصيل كرده ، رواج يافت كه وسايل ارتباط جمعي قدرتي فوق تصور دارند و مي توانند افكار فلسفي و سياسي را منقلب نموده شكل تازه اي بدان بخشند و به اختيار تمامي رفتارها را هدايت نمايند.

لذا به همین دلیل هست که رسانه ها تا بدین اندازه برای قدرتمندان پراهمیت می باشد. آنها از این ابزار برای رسیدن به اهداف خود به خوبی بهره می گیرند و می توان مدعی بود که در این امر موفق هم بوده اند.
تا بدان جا که اگر بخواهیم که بدانیم که مخاطبمان چه فکر می کند می توانیم با این سوال که شما کدام شبکه را بیشتر می پسندید تا اندازه ی زیادی پی به ان چه می پندارد ببریم.